Tijdperk van het Niets (2)

Der moderne Glaubensverlust, der nicht nur Gott oder Jenseits, sondern auch die Realität selbst betrifft, macht das menschliche Leben radikal vergänglich. Es ist nie so vergänglich gewesen wie Heute. Radikal vergänglich ist nicht nur das menschliche Leben, sondern auch die Welt überhaupt.


Han, Byung-Chul, Müdigkeitsgesellschaft, (pag. 35)

Veel mensen zijn aan het sporten geslagen alsof hun leven ervan af hangt. Dat klopt. Hun leven hangt er ook van af, hun gezondheid staat op het spel. Fietsen, lopen, fitness, yoga, tochten door de natuur, alles staat in dienst van een gezonde geest in een gezond lichaam. Maar is die geest wel zo gezond als hij ‘fanatiek’ inzet op de verbetering van het lichaam? Als veel tijd en aandacht gaat naar zich ‘afbeulen’, naar prestatie, naar nauwgezet bijhouden wat dan die prestaties zijn die net zijn geleverd en die via slimme systemen worden geregistreerd en bijgehouden? En waarom vaak zo fanatiek? Staat het leven werkelijk op het spel? Gezondheid als nieuwe godheid, als nieuw levensideaal, als doel dat alle andere doelen overtreft?

Als dit een kern van waarheid betreft, hoe heeft het dan zo ver kunnen komen? En wat betekent dit voor de mensen die niet gezond zijn en die nooit meer gezond kunnen worden omdat ze getroffen zijn door een ongeneeslijke ziekte? Welke gevolgen heeft dit voor onze maatschappij als gezondheid alles is en ziekte een handicap, een ‘afwijking’ van het ideaal? Komt het daardoor dat in de politiek vaak meer naar de gezondheidszorg wordt gekeken als een kostenpost dan als een investering? Een investering in het heil van mensen, in goede begeleiding, in extra zorg en aandacht, in een goede menswaardige omgang met de zieke en de ziekte, niet alleen gericht op genezing en verbetering, maar ook op acceptatie en ervaringen van zin? Dat geld ook voor onze ouderen en voor het proces van ouder worden. Ziekte als ziekte ervaren wil zeggen dat ziekte ook een zin kan hebben, dat ziekte niet bij voorbaat zinloos is. Maar dat veronderstelt een andere levenshouding en met name een andere houding ten aanzien van de eindigheid van het leven en de dood als afsluiting.

De grote religieus hebben voor velen (in het Westen) hun betekenis verloren. Dat wil zeggen, deze religies leveren géén zinvol verhaal meer waar hun eigen leven een plek in heeft en waar zij zich thuis in voelen omdat deze verhalen, deze zin-horizon, duur en zekerheid geeft. Verhalen waarin ook het einde van het leven, de vergankelijkheid en de dood een rol spelen en waarin de absoluutheid van de dood een perspectief krijgt in een leven ná die dood. Als die betekenissen wegvallen komt de mens helemaal op zichzelf te staan en moet hij of zij zijn eigen betekenissen creëren. Ik vermoed zoals Baron van Münchhausen in het moeras.
Naast het ontbreken van religieuze narratieve structuren die houvast en zin kunnen verlenen ontbreekt het de moderne mens ook vaak aan verbanden waarin hij zijn leven samen met anderen én gericht op anderen zin kan geven. Velen concentreren hun leven op hun werk dat niet zonder meer zinvol is omdat het werk is. Werk alleen is niet voldoende om een zinvol bestaan te verzekeren. Velen werken om geld te verdienen. Dat is logisch, maar is dat voldoende? Zeker als het werk steeds zwaardere eisen stelt aan de werkende. Als de druk steeds hoger wordt om te presteren en om te laten zien dat je het aankunt en dat je goed bent in je baan. De Koreaanse filosoof Byung-Chul Han schets kort en bondig in zijn boek Müdigkeitsgesellschaft het volgende beeld:

Nichts verspricht Dauer und Bestand. angesichts dieses Mangels an Sein entstehen Nervositäten und Unruhen. Die Zugehörigkeit zur Gatung hätte dem für sie arbeitenden Tier zu einer animlischen Gelassenheit verhelfen können. Das spätmoderne Ich ist aber ganz vereinzelt. Auch die Religionen als Thanatotechnik, die einem die Angst vor dem Tod nähmen und ein Gefühl der Dauer hervorbrächten, haben ausgedient. Die allgemeine Entnarrativisierungen der Welt stärkt das Gefühl der Vergänglichkeit. Sie macht das Leben nackt. Die Arbeit ist selbst eine nackte Tätigkeit. Die nackte Arbeit is genau die Tätigkeit, die dem nackten Leben entspricht. Die blosse Arbeit und das blosse Leben bedingen einander. Aufgrund der fehlenden narrativen Thanatotechnik ensteht der Zwang, dieses blosse Leben unbedingt gesund zu erhalten. Schon Nietzsche hat gesagt, dass nach dem Tod Gottes die Gesundheit sich zu einer Götttin erhebe. Wenn es einen Sinnhorizont gäbe, der über das nackte Leben hinausginge, würde sich die Gesundheit nicht dermassen verabsolutieren können. Han, Byung-Chul, Müdigkeitsgesellschaft, (pag. 35-36)

Een gezondheid die wordt verabsoluteerd, een baan waarin je moet uitblinken, status waaraan je je bestaanszekerheid ontleent, excellentie als het na te streven ideaal. Maar wat als je dat ideaal eenmaal hebt bereikt? Dat je succesvol bent in je studie, je werk, in dat wat je onderneemt en waar je jezelf voor 100 % inzet? Zoals een sportprestatie die goud oplevert? Wat is er na het goud of het zilver? Byung-Chul Han stelt dat de mens als reactie op het naakte radicaal vergankelijke leven reageert met hyperactiviteit, met een soort van hysterie in zijn werk en productie. Alles moet meer, beter, sneller, mooier, sterker, idealer. Niets is meer goed genoeg, fouten mogen er niet meer zijn, afwijkingen zijn uit den boze, het zwakke is minderwaardig en telt niet meer mee. De mens zet zich zelf klem door zichzelf te behandelen als een slaaf. Hij is volgens Byung-Chul Han tegelijk slaaf, opdrachtgever, beul, bewaker, uitvoerder van de beslissingen om te produceren en steeds beter te gaan produceren. Niet meer de discipline-maatschappij waar Freud en Foucault het over hadden is actueel, waar straf en beloning van buiten kwamen, maar de zelfuitbuiting staat nu centraal in het kader van het positieve. “Yes we can, yes I can” – en dat zullen we laten zien, dat gaan we bewijzen. Deze druk van het positieve maakt van de mens een nieuw soort slaaf. Met als gevolg steeds meer druk en steeds meer stress en burn-out verschijnselen. Niets is meer goed genoeg, het kan altijd beter, en het zal beter moeten. Steeds is er een opnieuw beginnen want het is nooit af. Dat geldt ook voor de beleving van het eigen leven, de eigen prestaties, de eigen gezondheid en alles wat men wil en kan ondernemen. Byung-Chul Han schrijft in Duft der Zeit. ein philosophischer Essay zur Kunst des Verweilens:

Wo man ständig neu anfangen, sich für eine neue Option oder Version entscheiden muss, mag der Eindruck entstehen, das Leben beschleunige sich. In Wirklichkeit aber hat man es mit fehlenden Erfahrung der Dauer zu tun. Wird ein Prozess, der kontinuierlich verläuft und von einer narrativen Logik bestimmt ist, beschleunigt, so drängt sich diese Beschleunigung nicht als solche der Wahrnehmung auf. Sie wird weitgehend von der narrativen Bedeutsamkeit des Prozesses absorbiert und nicht eigens als Störung oder Belastung wahrgenommen. Auch der Eindruck, die Zeit vergehe wesentlich schneller als früher, entspricht dem Umstand, dass man heute nicht zu verweilen vermag, dass die Erfahrung der Dauer so selten geworden ist. Irrtümlicherweise wird angenommen, dass das Gefühl des Gehetztseins auf der “Verpassungsangst” beruht: “Die Angst, (wertvolle) Dinge zu verpassen, und daher der Wunsch, das Lebenstempo zu erhöhen, sind […] das Ergebenis eines sich in der Neuzeit entwickelnden kulturellen Programms, das darin besteht, durch beschleunigte ‘Auskostung von Weloptionen’ – d.h. durch Steigerung der Erlebnisrate – das je eigene Leben erfüllter und erlebnisreicher zu machen und eben dadurch ein ‘gutes Leben’ zu realisieren. (…)” Eigentlich ist gerade das Gegenteil der Fall. Wer schneller zu leben versucht, stirbt letzten Endes auch schneller. Es ist nicht die Anzahl der Ereignisse, sondern die Erfahrung der Dauer, die das Leben erfüllter macht. Byung-Chul Han, Duft der Zeit, (pag. 39-40)

Het gevoel dat alles sneller verloopt, dat de tijd vliegt, komt dus volgens Han niet door het feit dat wij steeds meer willen meemaken omdat we bang zijn om iets te missen. Omdat we niet meer stil staan bij de dingen, bij ons leven, bij onze ervaringen en onze gevoelens, omdat er geen ervaring van duur meer is in ons leven en omdat de narratieve structuren ontbreken waarin we ons leven zin geven en waarin we zin kunnen ervaren, lijkt alles voorbij te vliegen en willen we constant meer van onszelf en onze omgeving. Maar een snel leven leidt tot een snelle dood, niet tot een beter leven.

Is er dan een remedie op deze drang naar meer ervaringen, naar meer beleving, of met andere woorden hoe kunnen we meer zinvolle ervaringen in ons leven integreren? Han pleit voor een diepe ‘aandacht’, een contemplatieve aandacht waar ook de filosofie haar kracht aan te danken heeft. Stil staan bij de dingen, vragen stellen, ‘verweilen’. Niet hyper-attentie moet centraal staan, niet een “Hyperaufmerksamkeit” (hyperattention) die gekenmerkt wordt door focuswisselingen tussen taken, informatiebronnen en processen. Dat levert alleen maar een verstrooide aandacht op. Alles tegelijk, ‘multi-tasking’ (iets wat volgens Han eerder bij dieren hoort dan bij mensen, omdat ze bijvoorbeeld onder het eten ook moeten opletten om zelf niet gegeten te worden), steeds aandacht die verspringt van computer naar telefoon en naar datgene waar je ‘eigenlijk’ mee bezig bent. Deze verspringende aandacht, verstrooid over al datgene wat we tegelijk aan het doen zijn, is volgens Han ook erg intolerant voor het verschijnsel verveling. Verveling wordt voorkomen als wij ons laten afleiden met wat er op de beeldschermen verschijnt. Maar als we ons nooit vervelen, als wij de stilte en de rust van niets doen niet toelaten, ontdekken wij ook nooit wat een ‘diepe verveling’ ons kan opleveren. Han verwijst naar Walter Benjamin als hij schrijft:

Da sie auch eine sehr geringe Toleranz für die Langeweile hat (Zerstreute Aufmerksamkeit), lässt sie genauso wenig je tiefe Langeweile zu, die nicht unwichtig wäre für einen kreativen Prozess. Walter Benjamin nennt diese tiefe Langeweile einen “Traumvogel, der das Ei der Erfahrung ausbrütet”. Wenn der Schlaf der Höhepunkt der körperlichen, so sei die tiefe Langeweile der Höhepunkt der geistigen Entspannung. Eine reine Hektik bringt nichts neues hervor. Sie reproduziert und beschleunigt das bereits Vorhandene. Benjamin beklagt, dass diese Entspannungs- und Zeitnester des Traumvogels in der Moderne immer mehr verschwinden. Es werde nicht mehr “gewebt und gesponnen”. Die Langeweile sei ein “warmes graues Tuch, das innen mit dem glühendsten, farbigsten Seidenfutter ausgeschlagen ist” und in das “wir uns wickeln, wenn wir träumen”. Han, Byung-Chul, Müdigkeitsgesellschaft, (pag. 28)

Als we niet meer echt kunnen ontspannen raken we steeds verder weg van onszelf. Diepe verveling kan ons helpen bij ons zelf te komen én te blijven. In plaats van ondergesneeuwd te raken door alle wensen en verlangens om te presteren, om de beste te zijn, om te beleven wat anderen ook beleven en waar ze over vertellen, is een pas op de plaats misschien een heel heilzaam middel om tot jezelf te komen. Han zegt in aansluiting bij Benjamin dat we ook de gave om te luisteren aan het verliezen zijn als wij voortdurend in actie zijn en (diepe) verveling proberen te voorkomen. Een uitnodiging om je te vervelen ligt in het kunstproject Verveel me dat momenteel draait in de Studentenkerk naast het kunstproject het Louteringsgraf: breng een tijd door in een graf en denk na over je leven. Beiden zijn het een uitnodiging om via diepe verveling bij jezelf te komen en misschien om daardoor ook op nieuwe gedachten te komen. Gedachten die je helpen om goede keuzes te maken, keuzes die aan de basis kunnen liggen van een leven dat niet achter elke scheet aan wil hollen omdat het hip, chill, ‘te gek’, of weet ik wat is. Een pas op de plaats om te ontdekken wat er al is en om daarvan te genieten.

John Hacking
22 juli 2019

bronnen:

Han, Byung-Chul, Duft der Zeit. ein philosophischer Essay zur Kunst des Verweilens, Bielefeld 2009, (Transcript Verlag)

Han, Byung-Chul, Müdigkeitsgesellschaft. Um die Essays Burnoutgesellschaft und Hoch- Zeit. Berlin 2016, (Matthes & Seitz)

https://www.ru.nl/studentenkerk/activiteiten/workshops-cursussen/kunstprojecten/
https://www.ru.nl/studentenkerk/activiteiten/workshops-cursussen/louteringsgraf/
https://www.ru.nl/studentenkerk/activiteiten/workshops-cursussen/verveel/

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.