Geloven als worsteling

Overweging Studentenkerk zondag 20 oktober 2019


Wij zijn getuige van de worsteling van Jakob met een anoniem iemand. Jakob, de hiel-lichter, bedrieger, want dat betekent zijn naam. Wij zijn getuigen, zoals op de voorkant van de liturgie: de vrouwen van Bretagne, ze kijken toe.
Jakob brengt eerst zijn vier vrouwen, al zijn have en goed, naar de overkant van de rivier. Die zijn dan tenminste veilig. Het lijkt wel alsof hij een voorgevoel heeft van wat gaat komen. Hij blijft helemaal alleen achter. Dan volgt een worsteling. Een worsteling die de hele nacht duurt. Zomaar opeens, uit het niets. Alsof Jakob eerst in het reine moet komen, met zijn verleden, met zijn opdracht.
De tekst is ook spel met namen. Een worsteling aan de Jabbok, de rivier die als een grens fungeert en waarvan de naam uitstromen, strijden betekent. Jakob zal die plaats, na zijn gevecht, Peniël noemen, d.w.z. Gelaat van God – een sacrale plek, waarin hij God heeft ervaren in zijn gevecht. Jakob zelf blijft niet dezelfde: hij krijgt een nieuwe naam, Israël: strijder Gods. De tekst licht dit toe: strijder met God én met mensen, en winnaar…
Maar Jakob komt niet ongehavend uit de strijd. Als hiel-lichter, bedrieger van zijn broer Ezau en zijn vader Isaak, ook al was dat met de hulp van zijn moeder Rebecca, wordt zijn heup ontwricht. Boontje komt om zijn loontje en wel heel lichamelijk: hij loopt mank.
De richting die Jakob is ingeslagen op instignatie van God zou je een typisch voorbeeld van geloven, van vertrouwen kunnen noemen. Daarom worden Jakob, en zijn vader Izaak en zijn opa Abraham ook de aartsvaders genoemd omdat ze gehoor gaven aan de stem van God die hen richting wees, de weg wees, een weg die een stempel drukt op hun levensweg.
God als richtingwijzer, als wegwijzer, als de kracht die ons mensen richting geeft. Geloven is durven vertrouwen op degene die wijst en de richting die ons gewezen wordt. Concreet samengevat en geïllustreerd ook in de verhalen uit de Thora, en heel concreet de geboden zelf. Misschien hebben we ons persoonlijk geloof nog niet zo heel sterk beleefd als een richtingwijzer, met een nadrukkelijk accent op de weg die wij gaan. Misschien ook wel, dat weet u zelf het beste… In discussies over ons geloof, lag het accent misschien te veel op kennis, teveel op willen bewijzen, willen argumenteren, dat is iets waar is. Ik merk dat heel vaak bij studenten die hierover in gesprek gaan met elkaar. Maar het gaat niet om rationele bewijzen, het gaat om daden van vertrouwen.
Hoe je handelt laat zien hoe je gelooft. Jezus benadrukt dit extra. Hij haalt er – misschien wel de meest vreemde voorbeelden bij – om zijn verhaal te illustreren: dat God naar je luistert, dat je gebed niet verloren gaat. Maar durven we dat? Durven wij ons zó toe te vertrouwen? Durven wij onze zekerheden, de dingen waar wij aan vast proberen te houden, zomaar op te geven, in te ruilen voor bijvoorbeeld overgave, loslaten, je toe te vertrouwen aan een kracht, een werkelijkheid die veel groter is? Een kracht ook waarin op talloze plaatsen in de bijbel van wordt gezegd dat het God is die van je houdt? Die met je begaan is, die je kan dragen en die je werkelijk draagt? Durven wij hierop te vertrouwen, durven wij ons helemaal over te geven? Velen onder ons hebben misschien ervaren, en ervaren misschien dagelijks hoe het is om te twijfelen aan die kracht, die liefde van God. Misschien zoeken we teveel naar houvast, naar zekerheid, naar veiligheid? Ook dat is menselijk, dat is ons niet vreemd, dat hebben we ook nodig.


Als je ernstig ziek wordt, zonder hoop op echte genezing, als je een dierbare verliest, hoe hou je het dan vol? Waar put je kracht uit, wat houd je op de been? Het leven is dan als een worsteling à la Jakob, worstelen met een anonieme kracht, een anoniem iemand, je ziekte, je eigen wanhoop, je eigen vertwijfeling misschien. Het is logisch dat je als mens graag zekerheid wilt, je wilt ook worden gered als er gevaren dreigen. Hoe zouden de Koerden zich nu voelen na het verraad van de zogenaamde bondgenoten in hun strijd tegen IS? Nu hun leefgebied in oorlogsterrein veranderd is, nu hun leven op het spel staat?

Van de zomer heb ik een klein boekje van de boeddhist Mansi Kiyozawa ontdekt. Hij leefde honderd jaar geleden in Japan en heeft door zijn leefwijze en zijn teksten veel invloed gehad op de verschillende boeddhistische scholen in dat land. Hij schrijft over zijn religieuze zekerheid, zijn gelovig houvast. Boeddhisten geloven niet in God maar zijn er wel van overtuigd dat er een hogere werkelijkheid is waarin en waardoor wij gedragen kunnen worden als wij ons hieraan durven overgeven. Ik parafraseer zijn woorden:
Onze ware zelf is niets anders dan dat wij onze existentie zonder enig voorbehoud durven toe te vertrouwen aan het wonderbaarlijke werken van het oneindige en dat wij ons concrete leven telkens weer hierop aanpassen.
Als wij ons zó durven toe te vertrouwen aan het oneindige, zijn volgens Kiyozawa leven en dood niet echt meer van belang. Dat klinkt heel radikaal en dat is het ook, dat gaat tot op de wortels, de radici van ons bestaan. Een onafhankelijk mens staat volgens hem altijd op de afgrond tussen leven en dood. Een mens zou daarom altijd op de dood moeten zijn voorbereid, ook een gewelddadige dood. Zo iemand kan zich echt verheugen over de dingen van het leven. Genieten van het moment, van ontmoetingen, van eten en kleding. Precies omdat ze plaatsvinden tegen deze achtergrond van leven en dood. Deze houding relativeert waarschijnlijk ook heel veel zorgen.


Kiyozawa beantwoordt drie vragen over zijn religieuze zekerheid die op deze houding is gebaseerd. Dat is leerzaam, ook voor mij, ook voor ons is mijn idee, omdat het ons iets kan leren over vertrouwen en over overgave, loslaten.


Vraag 1: wat zeg ik als ik zeg dat ik vertrouw?
Vraag 2: waarom vertrouw ik?
Vraag 3: welk nut heeft vertrouwen?


Hij begint met het antwoord op vraag 3. Het nut van vertrouwen. Vertrouwen geeft hem innerlijke vrede. Teleurstelling, tegenslagen raken hem minder, doen hem minder. Want die vrede geeft houvast. Zelf is hij in zijn leven een extreem gevoelige zieke, hij heeft veel last van pijn, zijn lichaam is meer ziek dan gezond. Hij heeft zijn vrouw verloren, zijn kinderen, aan de dood. Hij heeft veel tegenslagen en tegenwerking moeten incasseren in zijn leven als docent, als idealist die hervormingen wilde doorvoeren. Toch houdt hij het vol door dit vertrouwen. Als dit vertrouwen in zijn geest ontstaat, krijgt hij een gevoel van innerlijke rust, vrede, wordt hij gedragen hierdoor.


Vraag 2: waarom vertrouwt hij? Hij vertrouwt omdat hij het brandende verlangen heeft ervaren om de zin van zijn leven te doorgronden. Dat is níet gelukt. Na alle worstelingen en strijd is het niet gelukt…hij kan er niet bij komen… Dit besef heeft ertoe geleid om zich over te geven aan de waarheid van de Boeddha. De levensweg en waarheid van de Boeddha, het oneindige dat ons draagt, heeft hem religieuze zekerheid gebracht. Niet iedereen voert zo’n geestelijke strijd, zo zegt hij. Niet iedereen worstelt zo met zijn geloof en zijn overtuigingen. Maar dit was zijn weg. Zo ontdekte hij de nutteloosheid van zijn pogingen om alles te doorgronden en te bewijzen. Had hij niet dit vertrouwen gevonden, had hij zich zó niet kunnen overgeven – aan deze oneindige werkelijkheid, dan had hij, zo hij zegt, een einde aan zijn leven gemaakt. Maar nu hij zich kan overgeven hieraan, kan hij loslaten, durft hij te vertrouwen. U merkt het: misschien moet je allereerst helemaal tot de kern gaan, tot de diepste lagen in je zelf, de grootste vertwijfeling, om dan te ontdekken dat overgave, dat loslaten van je zelf, al je streven, al je willen beheersen, de kern is waar het om draait.Dan is er ruimte om te vertrouwen op, om je toe te wijden, aan het oneindige.


Vraag 1: wat bedoelt hij met vertrouwen? Het je volledig toevertrouwen aan de oneindige werkelijkheid laat geen andere opties open. Op eigen kracht kun je niet genoeg onderscheiden tussen waarheid en onwaarheid, goed en kwaad, geluk en ongeluk in deze wereld. Er zijn veel grijstinten. Toch wordt dat van je gevraagd, maar je blijft in gebreke. Elke dag weer. Maar door het vertrouwen durft hij de weg te gaan die hij gaat. Is hij niet bang om fouten te maken, want hij is toegewijd aan het oneindige… Kiest hij richting door te vertrouwen op de leer van Boeddha, door zich te bekwamen hierin, door te oefenen, te experimenteren. In de voetsporen van Boeddha en al die andere volgelingen.
Een weg die loopt via mededogen met alle schepselen als uiting van vertrouwen. Een weg met wijsheid als uiting van het inzicht dat hij heeft verkregen. Inzicht op het moment dat hij zich durfde over te geven aan het oneindige. Een weg vol kracht waarmee hij het kan volhouden in dit leven, wat er ook gebeurt. Want hij wordt gedragen door innerlijke vrede, en dat noemt hij religieuze zekerheid. Mededogen, wijsheid en kracht van het vertrouwen zijn de concrete elementen die de oneindigheid hem aanreikt als richting, als levensweg. Zij zijn de fundamenten van zijn nieuwe werkelijkheid omdat hij zich overgaf.


Als ik deze houding vertaal naar ons zelf, naar mijn eigen leven, mijn leven als gelovige komt de worsteling van Kiyozawa om houvast, voor mijn gevoel, heel sterk overeen met de worsteling om houvast, die Jakob doormaakt. En ook met het gevonden vertrouwen, met het vertrouwen dat Jezus aanprijst. De conclusie luidt dus: God vraagt van ons vertrouwen. Hij vraagt van ons overgave, vertrouwen op zijn oneindige liefde, zijn oneindige wijsheid, zijn oneindige kracht. Nou, wat hebben we eigenlijk te verliezen? Daarom veel inspiratie, veel doorzettingsvermogen, veel vertrouwen en veel overgave gewenst.


John Hacking


Gelezen:
Genesis 32,23-32 en Lucas 18,1-8


Bron: Kiyozawa, Manshi, Skelett einer Religionsphilosophie, Berlin 2017, (Matthes &Seitz)

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.