Narcisme in een nieuwe jas

Het begrip zelf is een psychologisch construct. Maar het drukt ook de relatie uit van een subject met zichzelf. Ondanks het feit dat het een ‘construct’ is kun je toch filosofisch hierover reflecteren en kan dit begrip als uitgangspunt dienen in een reflectie over jezelf als subject en jezelf als object van die reflectie.

Het zelf bewoont het lichaam, het valt er mee samen en het kan er afstand van nemen. Deze mogelijkheden maken de relatie van het zelf tot het lichaam complex. Ik heb dat jaren geleden al autotopie genoemd, het lichaam is een autotopos, een plaats van en voor het zelf. Autotopie is het verschijnsel dat vertaald kan worden met zelfplaats, een plaats waar het zelf zetelt, thuis is, waar het zich via het lichaam manifesteert. Michel Foucault sprak in de vorige eeuw over heterotopie, een andere plaats, een plek waar je iets bijzonders mee kan maken dat impact heeft op je zelfverstaan en de wijze waarop je jezelf manifesteert. Hij heeft daar uitgebreid over geschreven. Foucault beschreef dit begrip tegen de achtergrond van de utopie, de niet-plaats, de plaats die er (nog) niet is. Zo ontdekte hij en beschreef hij een aantal kenmerken van de heterotopie.

Daarnaast is er nog het begrip dystopie, een negatieve plaats die louter situaties betreft die haaks staan op een utopische situatie die meestal positief wordt ingevuld. Kun je de utopie als een soort hemel beschrijven, dan is de dystopie een soort hel.

Al deze beschrijvingen plaatsen het zelf in een situatie. De autotopie: het zelf in het lichaam, de heterotopie, het zelf inclusief het lichaam in een andere plaats (minder vertrouwd, bekend, nieuw, doorgangsplaats, transitie), de utopie, het zelf in een toekomstige situatie of plaats en de dystopie, het zelf in een ongewenste negatieve situatie of plaats.

In het begrip situatie zit het begrip ruimte en het begrip tijd al opgesloten. Een situatie is altijd ruimtelijk en tijdelijk bepaald. Ruimte en tijd komen er samen en kleuren de ervaring en de waardering. Zij zijn de elementen waarmee het oordeel over deze plaats gestalte krijgt. In het begrippen utopie en dystopie zijn al een deel van een oordeel meegegeven omdat een waardering wordt verondersteld of wordt uitgesproken door het gebruik van deze begrippen. In autotopie en heterotopie is dit veel minder het geval. De waardering ontbreekt en komt hoogstens achteraf. Zij lenen zich daarom dan ook goed om als een eerste verkenning de werkelijkheid te schetsen van het zelf dat zich in deze wereld bevindt. Het zelf (in het lichaam en via het lichaam) maakt deel uit van de wereld, het is onderdeel van een wereld van subjecten én van objecten. De subjectieve beleving van het zelf en de objectieve beleving komen in het zelf bij elkaar en dat betreft niet alleen het lichaam maar ook het zelf zelf als psychologische categorie.

De nieuwe virtuele mogelijkheden van zelfexpressie bieden nieuwe kansen om zichzelf te presenteren en te representeren. Omdat in deze presentatie het lichaam wel wordt verondersteld, er zit iemand aan de knoppen van het toetsenbord, iemand bedient de computer of de smartphone, maar in de virtuele werkelijkheid niet noodzakelijk is, krijgt het zelf totaal nieuwe mogelijkheden los van het concrete lichaam. In de realiteit speelt het lichaam meestal een belangrijke en bepalende rol omdat ontmoetingen gaan via lichamelijke presentatie. Het zelf kan zich nu eenmaal niet losmaken van het lichaam en heeft het lichaam nodig om zich te tonen. In de virtuele werkelijkheid hoeft dit niet. Daarmee wordt de beleving van de realiteit via het lichaam op losse schroeven gezet. Datingsites kunnen gebruik maken van valse profielen, oplichters stelen identiteiten om contacten te leggen met argeloze zoekers, bedrijven gespecialiseerd in manipulatie verspreiden verkeerde en misleidende informatie om mensen dingen te laten doen die ze zonder deze manipulatie misschien niet zouden doen, zoals het stemmen op een politieke kandidaat. Dit zijn uitwassen die mogelijk zijn geworden door de toepassing van de virtuele middelen om zich te uiten en presenteren.

Presentatie en representatie zijn in onze samenleving de nieuwe toverwoorden geworden omdat de virtuele werkelijkheid hiertoe uitnodigt en er bijna geen andere mogelijkheden meer schijnen te zijn om jezelf te tonen. Zonder accounts op de sociale media lijk je niet meer echt mee te tellen. De ‘hype’ om jezelf te tonen via ‘selfies’ in allerlei soorten en maten, in allerlei situaties en omstandigheden, is een bewijs van het verlangen om zichzelf te laten zien, een verlangen om aandacht en misschien vertegenwoordigt het wel een vorm van dwang om niet achter te willen blijven bij je ‘peergroup’. Maar het is ook een narcistisch verlangen om gezien, gehoord, gewaardeerd te worden door je omgeving. Narcisme is in die zin het verlangen om aandacht, aandacht die de voorwaarde is voor zelfwaardering. Je bent pas iemand als iedereen met je bezig is. Krijg je voor je gevoel te weinig aandacht, bedenk je weer iets waardoor die aandacht weer op je gevestigd wordt. Niet goedschiks, dan maar kwaadschiks, als je maar in het middelpunt van de belangstelling staat. In het Freudiaanse gedachtengoed is narcisme vanuit verschillende standpunten gewaardeerd. De term zelfliefde of eigenliefde wordt er voor gebruikt maar zelfliefde of eigenliefde drukt niet voldoende uit wat narcisme in feite inhoudt. Zelfliefde maakt onderscheid tussen zelf en niet-zelf, de wereld van de anderen buiten jou. Je houdt van jezelf en je kunt van anderen houden. Zelfliefde of eigenliefde hoeft de liefde tot de ander niet in de weg te staan en een zekere mate van zelfliefde is noodzakelijk om een fundament te hebben in de beleving van jezelf in deze wereld. Een gebrek aan zelfliefde leidt vaak tot zelfbeschuldiging en afbreuk aan het zelf. Depressie is vaak een gevolg en een uiting ervan. Als je jezelf afschrijft blijft er niet veel over waarmee je jezelf kunt manifesteren. Je komt dan in een neerwaartse spiraal terecht.

Narcisme is eigenlijk een andere categorie, ze overstijgt het begrip zelfliefde omdat het eigenlijk geen vorm van liefde meer is. Liefde verlangt ook opoffering, liefde brengt graag offers, liefde kan ook verliezen incasseren, liefde leeft en wordt sterker door mislukking, dat houdt de liefde bij krachten. Liefde die opgeeft na mislukkingen is geen liefde maar eerder een vorm van eigenbelang. Dat laat zich ontmoedigen door tegenslagen. En geeft dus op. Maar liefde gaat verder, kijkt verder, wil verder en moet verder. De drang is zo groot dat geen enkele tegenslag die liefde kan doven. Zoals het bijbelse boek Hooglied 8, 6b-7 zegt: “Sterk als de dood is de liefde, beklemmend als het dodenrijk de hartstocht. De liefde is een vlammend vuur, een laaiende vlam. Zeeën kunnen haar niet doven, rivieren spoelen haar niet weg. Zou een man met al zijn rijkdom liefde willen kopen, dan werd hij smadelijk veracht.”

Dat is precies wat er aan de hand is in het verschijnsel narcisme: de mens die liefde wil kopen, die aandacht nodig heeft en daarvoor alles binnen zijn mogelijkheden aan het werk zet. De wereld, de andere mens, het zijn middelen tot een doel: zelfverheerlijking, aandacht voor jezelf, jezelf op een verhoging, een podium, om te worden toegejuicht en bejubelt. De virtuele mogelijkheden bieden daartoe uitstekende kansen.

In de mythe van Narcissus verkommert de nimf Echo omdat haar liefde niet wordt beantwoord. Narcissus heeft alleen aandacht voor zijn eigen spiegelbeeld in het water en vergeet of weet niet dat er een werkelijke ander zich voor hem interesseert uit liefde. De teleurstelling is zo groot dat de nimf haar gedaante verliest. De liefde maakt haar tot een schim en minder dan dat. Iemand die zo als Narcissus bezeten is van zichzelf roept alleen nog maar echo’s op. De waardering in de virtuele werkelijkheid die de narcist oproept zijn echo’s. Kortstondig en o zo vergankelijk. Daarom de schreeuw om blijvende aandacht. Maar elke kreet sterft weg en aan het einde wacht de smart van het onvervulde verlangen en de dood die aan alles een einde maakt.

Zo keert een oud mythologisch verhaal terug in een nieuwe jas in onze samenleving. De favoriete leuze van de Facebook CEO (‘alien’) Mark Zuckerberg, “bringing people together” wordt zo een omen met nefaste gevolgen: niet de ontmoeting maar de zelfverheerlijking wordt de kern van de activiteiten op sociale media omdat het gaat om waarderingen. Positief gedrag, positieve waarderingen houden de informatiestroom op gang. Dan kan er geld worden verdiend want mensen ‘liken’ dingen en dat levert waardevolle informatie, waardevolle data op voor de producenten van goederen en diensten. ‘Dislikes’ stokken de informatiestroom, ze vormen een hindernis, dan moet er iets gebeuren om het negatieve in de stroming op te heffen. Aan negatieve waarderingen valt niks te verdienen. Ze kosten extra energie en aandacht en dat levert financieel niks op. Zo worden we allen meegenomen in de maalstroom van de applausmachine die Facebook is. We laten ons verleiden en we laten ons manipuleren om onszelf te presenteren. Daardoor wordt onze samenleving narcistischer en individualistischer. Eenzaamheid neemt toe want het gemeenschappelijke, de community krijgt minder aandacht want alle tijd gaat zitten in het zichzelf presenteren en kijken hoe de anderen zich laten zien. en als we het even niet meer volhouden, omdat er te weinig bronnen zijn waar we geestelijk uit kunnen putten, die ons inspireren en op de been houden, dan grijpen we naar lachgas, een jointje, een lijntje coke of iets anders dat onze geest krachtdadig verzet. Het narcistisch zelfgevoel wordt er alleen maar sterker van en daarna smachten we nog meer naar aandacht. Een doodlopende weg.

Het zelf dat in en via het lichaam zich manifesteert heeft niet alleen een nieuw speelveld gekregen via de virtuele mogelijkheden, het dreigt ook zijn lichamelijke basis van zichzelf te vervreemden door het gebruik van verdovende middelen die de leegte in zijn bestaan moeten maskeren. Ook uitingen van anorexia en andere lichaam gerelateerde verschijnselen met negatieve gevolgen voor geest en lichaam wijzen in die richting,. Niet meer thuis zijn in je lichaam, je niet meer thuis voelen in jezelf omdat de band met je lichaam, die eerst vanzelfsprekend was, rafelranden vertoont door je gedrag. Het lichaam als autotopie wordt zo langzaam aan een heterotopie, misschien wel een dystopie. Zelfdoding is het doden van de geest én het lichaam, het doden van het zelf en de existentie van dit zelf in dit lichaam. Een einde aan een kwelling, een lijden wordt beoogd.

Sporten en bodyshaping wijzen in de richting van een verlangen naar een lichaam als utopie, want dan pas kun je echt schitteren en krijg je waardering van de buitenwereld. Accepteren zoals je bent, ook lichamelijk, leven met datgene wat je via de geboorte hebt meegekregen is niet gemakkelijk als je jezelf voortdurend moet spiegelen aan de presentatie van anderen en de verwachtingen die je jezelf oplegt. Dat is een eindeloze weg, je bent voor jezelf nooit goed genoeg, geen enkele ingreep is zaligmakend. Dat is de tragiek van de zelfontplooiing die velen in onze maatschappij nastreven. Zelfontplooiing boven alles, vergetend dat het zelf pas echt tot zijn recht komt in de relatie met betekenisvolle anderen en dat liefde de koningsweg is naar geluk. Liefde, niet zonder lijden, niet zonder opoffering, niet zonder pijn. Liefde is niet te koop in deze consumptiemaatschappij. Aandacht wel, maar die weg is uiteindelijk zinloos, een weg die uiteindelijk leegte en teleurstelling oplevert. Dus hoe er ga je mee in alle verlokkingen om jezelf te presenteren en te representeren? Wat is echt belangrijk in je leven, wat leveren je keuzes je werkelijk op?

John Hacking

1 november 2019

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.