Bewustzijn, zelfbewustzijn en denken

[…] kam mir folgender Gedanke: 13,8 Milliarden Jahre früher gibt es einen Urknall, und all das entsteht aus dem Nichts! Dann Gedanken über das Denken: Ein Gedanke ist etwas, das man auf elektrochemische Impulse in den Schaltkreisen meines Gehirns reduzieren kann. Eine Repräsentanz des Urknalls and dieses ganzen Etwas aus dem Nichts ist also in meinen Neuronen kodiert, auf eine mir rätselhafte Weise. Und wieder ein Gedanke über den vorangegangenen Gedanken: es gibt eine andere Art von Etwas aus dem Nichts, die hier zu Gange ist, denn es existiert auch ein Funken Bewusstsein in all dem, was letztlich all dieses Etwas aus dem Nichts da draußen ist – die Moore, der Himmel, der Steinkreis im Tal, der ganze kosmische Etwas-aus-dem-Nichts-Kram – über sich selbst nachdenkend, seiner selbst bewusst, durch die Maschinerie meines Ichs, ein Bündel von Neuronen und Sinnesrezeptoren, das, aus keinem besonderen Grund, auf einem Felsplateau sitzt. Der Urknall, und, Milliarden von Jahren später, ein leises Flüstern. Ein leises Flüstern des Bewusstseins. Das Universum spricht mit sich selbst. Perplex und verwirrt.

Paul Broks (pag. 35-36)

De vraag wat precies bewustzijn is heeft geleid tot veel speculaties en tot veel antwoorden maar is eigenlijk niet echt beantwoord. Bewustzijn heeft te maken met waarnemen en met de verwerking van die waarnemingen. Maar wie en wat waarneemt en hoe de verwerking plaatsvindt is niet zo eenduidig aan te wijzen. De mens, het individu, dat ook behept is met een zelfbewustzijn, neemt bewust waar en verwerkt die waarnemingen en kan erover communiceren. Maar wat zeg je dan eigenlijk, weet je dan meer? Bewustzijn is dus eigenlijk een begrip dat zich grotendeels onttrekt aan onze definities ervan. Bewust van het zijn, maar wat is hier zijn en wat is bewust? En toegepast op het zelf, betekent eigenlijk dat er nog een derde onbekende grootheid erbij komt.

Modern hersenonderzoek laat zien dat het bewustzijn of beter het brein streeft naar coherentie. Voor het brein is stabiliteit belangrijk en het brein past zich voortdurend aan, aan de wisselende omstandigheden. Dat doet het volgens sommige wetenschappers met behulp van een soort model, het zelf-model. Dat is een model waarin er diverse lagen zijn met betrekking tot de ervaring van het eigen lichaam en daaraan gekoppeld het zelf en de werkelijkheid waarin het functioneert. Hendrik Spiering schrijft hierover in de krant als hij in gesprek is met “Thomas Metzinger, filosoof aan de Gutenberg Universiteit in Mainz en schrijver van het in 2010 verschenen boek De Egotunnel. Hersenonderzoek en de mythe van het zelf.”

ik citeer:

Als het zelf zich over zoveel niveaus uitstrekt, waarvan de meeste ook nog eens onbewust zijn, kun je je afvragen wát het zelf dan eigenlijk nog is. Metzinger: „Tja, ik zeg daarom al dertig jaar dat we geen zelf hebben, maar daar wordt niet naar geluisterd. We hebben nu geen zelf, we hebben een zelf-modél. Er is geen ego, er is een multilevel proces, dat coherent moet blijven op alle niveaus. Ons zelf is een zelfrepresentatie van het lichaam, maar het is een concept, je vindt het nergens in het lichaam.” Het is moeilijk te beseffen, dat begrijpt Metzinger ook wel. „In veel theorie bij de body-swapexperimenten wordt heel naïef een scheiding gelegd tussen het lichamelijk zelf en het hogere zelf. Maar er is helemaal geen lichamelijk zelf. Er is alleen een model dat het brein hanteert voor dat lichamelijke zelf. Wat je nodig hebt is een soort mathematisch holistisch model. Ik vrees dus dat het in de taal van de wiskunde zal moeten, al die coherentie.”

In contact met anderen pas je volgens Metzinger voortdurend je eigen zelf-model aan en ijk je het op basis van de reacties van anderen. Zo blijf je coherent in je gedrag en ervaar je een gevoel van veiligheid en vastheid. Maar eigenlijk is het de evenwichtskunst van je brein die dat tot stand brengt. De wereld is dan veilig en jij kunt erin functioneren zonder voortdurend op je hoede te hoeven zijn. Daarom is oorlog en geweld zo ingrijpend omdat het brein hierover geen controle kan uitoefenen en je voortdurend overgeleverd bent aan je angst. Je tegenstander is te groot voor je, je kunt je nauwelijks aanpassen aan zijn onvoorspelbaar gedrag. Je lichaam is kwetsbaar en de aanval op je lichaam slaat je uit het lood.

Paul Broks, klinisch neuropsycholoog verwondert zich samen met de Filosoof Arthur Schopenhauer erover dat wij überhaupt existeren in deze schijnbaar oneindige kosmos. Schopenhauer, zo Broks was ervan overtuigd dat het leven zinloos is. Hij schrijft:

Schopenhauer war der Ansicht, dass das Leben sinnlos sei. Die menschliche Existenz ist ein verschwindend kleines Flackern des Bewusstseins in der Unendlichkeit van Raum and Zeit, and während unserer kümmerlichen Lebensspanne sind wir dazu verdammt, allein in der «dauerlosen Gegenwart » zu existieren. Die Zeit ist ein Zerstörer, ein Schiff, in dessen Kielwasser alle Dinge ins absolute Nichts gleiten. Reale Geschehnisse, die sich einmal im Fluss der Zeit auflösen, haben keinen größeren Realitätsanspruch als etwas, das nie stattgefunden hat. «Unser Daseyn», so Schopenhauer, «hat keinen Grund and Boden, darauf es fußte, als die dahin schwindende Gegenwart.» Zu existieren, gebunden an den unsteten, taumelnden, gegenwärtigen Moment,  bedeutet also, naturgemäß ruhelos zu sein. «Es [unser Daseyn] gleicht dem Laufe eines bergab Rennenden, der, wenn er stillstehn wollte, fallen müsste und nur durch Weiterrennen sich auf den Beinen erhalt; … Also Unruhe ist der Typus des Daseyns.» (pag. 57-58)

Zo rennen we, als je deze filosoof mag geloven, van plek naar plek, streven van doel naar doel en wij komen eigenlijk nooit aan. En als we al aankomen, als we iets al bereiken is het meestal ook al weer zo voorbij als we sterven. Al dat gejaag en streven is dus eigenlijk een zinloze bezigheid. En toch doen en kunnen we vaak niet anders. We laten ons meesleuren op de golven van de maatschappij, de cultuur en de samenleving waarin we onszelf poneren, waarin we keuzes maken en waarin we ons bewust zijn van ons handelen en denken. Je zou dan makkelijk kunnen concluderen dat als we ons zo bewust zijn van ons denken en handelen, zou dat laatste ook makkelijk aangepast kunnen worden aan nieuwe omstandigheden, of aan situaties waarin bijvoorbeeld de leefomstandigheden van mens en dier aanzienlijk verbeterd zouden kunnen worden. Toch gebeurt dat vaak niet en worden er andere keuzes gemaakt. Heeft dat te maken met het feit dat de menselijke lichamelijke en geestelijke conditie een mix is van goede en kwade neigingen? Waarin soms de ene en dan weer de andere overheerst?

Daarmee wordt het vraagstuk van het bewustzijn en zelfbewustzijn nog complexer want toegepast op onze moraal en morele bewustzijn maken we ook mee hoe ontwrichtend het kwade in ons leven kan werken. Hoe machteloos we ons kunnen voelen in bepaalde omstandigheden tegenover bepaalde krachten die onze ondergang willen of die ons willen verslaven opdat zij er financieel en politiek beter van worden. Zoals in sommige landen minderheden worden onderdrukt en geknecht, ze mogen geen eigen taal en geen eigen cultuur meer hebben en tellen als mens eigenlijk niet meer mee. Dat is ook het effect van de toepassing van een bepaalde ideologie waarin de individuele mens niks waard is en daarom ook geen enkel recht van spreken heeft. Bepaalde betekenissen worden hier in een absolute zin gehanteerd en toegepast in praktijk.

Volgens Broks is waarneming en dus ook het bewustzijn van die waarneming en de ordening ervan het geven van betekenis aan patronen die we waarnemen in de werkelijkheid om ons heen. Ons overleven, zo Broks, berust voor een groot deel op onze capaciteit om regelmatigheden in de wereld te herkennen en met onregelmatigheden klaar te worden. Zo weten we vaak intuïtief hoe oorzaak en gevolg werken en wat waarschijnlijk is en wat niet. We blijven op zoek naar verklaringen en naar betekenis, ook al snappen we niet alles en legt het leven ons ook raadsels op. Als neuropsycholoog verwijst Broks ook naar de waanzin van patiënten die heel andere betekenissen aan patronen en waarnemingen toekennen.

Er zijn experimenten ook in de wereld van de virtuele toepassingen, waarnaar Hendrik Spiering verwijst, waaruit er een divergentie bekend is tussen wat je waarneemt en wat er werkelijk is. Als je virtueel al kunt bewerkstelligen dat je een staart hebt of een extra arm, waarbij je ook het gevoel en de ervaring hebt, dat dit zo is, dan betekent dit in feite dat ons brein die ervaring verwerkt en accepteert. Volgens Broks zijn al onze waarnemingen constructies van ons brein en is onze waarneming een fantasie die volgens een uitspraak van de psycholoog Chris Frit met de realiteit overeenkomt. Ons brein tracht waarschijnlijk de ruis die bestaat tussen de waargenomen werkelijkheid en de bestaande werkelijkheid zoveel mogelijk te onderdrukken. En zo, zou je kunnen zeggen, wiegen we onszelf in slaap en leven we als slaapwandelende individuen. Maar dat is misschien te negatief uitgedrukt. We zijn pas echt slaapwandelaars als we onze waarnemingen voor de exacte werkelijkheid houden alsof er geen ruis, geen verschil bestaat en alsof we in staat zijn zonder fantasie en zonder de aanpassingen van ons brein waar te nemen.

Ook hier speelt ons brein, en dus ook het gevolg daarvan, ons bewustzijn eigenlijk een spelletje met ons dat we niet doorhebben en ook nooit echt zullen doorhebben. We zijn wezens die betekenis hechten aan gebeurtenissen, ervaringen en waargenomen patronen, maar die betekenissen kunnen veranderen, net als de jaargetijden. Wat vandaag kostbaar leek kan morgen waardeloos blijken. Broks stelt dat ook het onderscheid tussen realiteit en imaginatie een functie is van ons brein. Hij schrijft:

Lassen sie mich Realität hier ganz einfach als das definieren, was, wenn wir gestorben sind, ohne uns weiter ablaufen wird. Die Vorstellungskraft stirbt mit uns. Während wir leben, sind Realität und Imagination zwar miteinander verwoben, aber generell ist es für das Gehirn nützlich, eine deutliche Unterscheidung zu treffen. Die Psychose ist eine Folge des Kollapses der Trennung zwischen Realität und Einbildung, Innen und Außen. Der institutionalisierte Irrsinn des religiösen Fundamentalismus eine weitere. Allerdings ist der Geist so strukturiert, dass rationale Gedanken neben irrationalen Intuitionen bestehen können. Lediglich die moderne westliche Kultur hat versucht, die Magie und die Dämonen der übersinnlichen Welt auszulöschen, Geschöpfe des Jenseits, die von allen anderen Kulturen seit Anbeginn der Menschheitsgeschichte als gegeben vorausgesetzt worden. Wir sollten dieses langgewachsene psychologische Erbe im Blick behalten, wenn wir unseren eigenen Geist verstehen wollen. (pag. 71-72)

Wij zijn als tegenwoordige mensen, zou je kunnen zeggen, een soort van product van een lange geschiedenis die doorwerkt in ons brein en in ons denken en handelen. In die zin heeft het bewustzijn ook iets absurds, zo Broks, en iets ongrijpbaars. Dromen laten dat bijvoorbeeld al zien. De mythes uit onze menselijke geschiedenis en de verhalen maken dat meer dan duidelijk. Het zijn weer andere vormen van betekenisgeving waarmee we soms wel en soms niet meer mee uit de voeten kunnen. En die absurditeit moeten we serieus nemen als we iets van het bewustzijn willen begrijpen.

Maar het bewustzijn is ook een wonderbaarlijk fenomeen dat ons verbindt met alles om ons heen en alles wat ooit is ontstaan. Broks ziet het zo:

„De oerknal, en, miljarden jaren later, een stil fluisteren. Een stil fluisteren van het bewustzijn. Het universum spreekt met zichzelf. Perplex en verward.“(pag. 36)

Mooier kan ik het vandaag niet uitdrukken.

John Hacking

3 november 2020

Bronnen:

Paul Broks, Je dunkler die Nacht, desto heller die Sterne. Über Liebe, die Trauer und das Ich, München 2019, (C.H. Beck), pag. 35-36, 57-58, 71-72

We hebben geen zelf – virtual reality zet het ego op losse schroeven – Hendrik Spiering NRC zat 31 okt 2020 https://www.nrc.nl/nieuws/2020/10/30/we-hebben-geen-zelf-virtual-reality-zet-het-ego-op-losse-schroeven-a4018068

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.