Grenzeloze generaties

Een pandemie zoals de huidige, door het virus covid-19 veroorzaakt, stelt grenzen aan onze bewegingsruimte. Die grenzen werken op sommigen als een rode lap op een stier. Anderen leggen zich erbij neer want de dreiging is serieus en niet te veronachtzamen of te negeren. Velen zijn gestorven, velen zullen nog sterven en grote groep van de overlevenden klagen over de gevolgen van de besmetting die soms nog lang daarna voortduren.

De huidige jonge generatie (zeker in West-Europa) lijkt hier bijzonder onder te lijden. Het is voor hen waarschijnlijk de eerste keer dat zij als jongere geconfronteerd worden met een levensbedreigende ziekte en met de inperkingen die dat met zich meebrengt. Het gewone dagelijkse en vertrouwde leven met onderlinge ontmoetingen en gezelligheid is voor velen abrupt afgebroken. Thuis studeren, thuis werken, geen uitstapjes in het weekend, geen feesten en geen festivals. 

Maar hoeveel kunnen jongeren tegenwoordig hebben? Wat kunnen ze (nog) aan, als je hoort en leest (onderzoeksverslagen) over toegenomen eenzaamheid, gevoelens van depressie, neerslachtigheid, gebrek aan motivatie en inspiratie? Materieel gezien groeien velen op in een maatschappij waar de bomen tot in de hemel (moeten) groeien: het is nooit genoeg, nooit te snel, nooit te overdadig. Ons liberale kapitalistisch systeem moedigt aan om te presteren, om zich te manifesteren, om de beste, de eerste, de mooiste, de slimste, de handigste, de ‘held’ van het systeem te worden. De druk om te presteren zoals in de vroegere DDR en het ten voorbeeld stellen van de modelarbeider van de maand aan al de anderen, is er niks bij. Pas als je materieel geslaagd bent, als je in de picture staat, als je roem en eer (de bekende Nederlander) hebt verworven, tel je pas mee. 

Maar ook deze economische groei en de toename van materiële welvaart komt aan zijn grenzen als grondstoffen schaars worden, watervoorraden slinken, armoede en honger dreigen in steeds grotere delen van de wereld. Het klimaat gaat ons streven naar meer parten spelen, en sneller dan we waar willen hebben, vermoed ik. En de onvolwassen wijze waarop wij investeren in de dodelijke wapensystemen loopt waarschijnlijk heel slecht af als overheden en hun dictatoriale leiders geen andere uitweg meer zien dan vernietiging van de vijand inclusief zelfvernietiging. Zo gek, zullen ze toch wel niet zijn, luidt dan het tegenargument. Maar de geschiedenis laat meer dan eens zien dat leiders en overheden in het nauw hun burgers van nul en generlei waarde vinden. Hitler was er in 1945 ook van overtuigd dat het Duitse volk hem niet waardig was en dus mocht ondergaan.

Deze grenzeloosheid in ons denken en handelen is geen moderne uitvinding. Elias Canetti schrijft al in Massa en Macht hoe heersers hun macht botvieren op tegenstanders en daarin geen enkele maat kennen. Het moment, en dat is niet een aanwijsbaar punt in de geschiedenis, maar eerder een proces, dat de mens zich losmaakt van de ‘ketens’ die hem ketenen: traditie, religie, metafysica: God bepaalt alles, wij volgen…kent vele stappen. Immanuel Kant stelde indringenden vragen bij de vanzelfsprekendheden die eeuwen hadden gegolden: wat is er in het denken apriori? Niet meer de ideeën die daarvoor golden zoals de gedachten over God, de schepping, de ordening van en in de wereld, de onsterfelijkheid van de ziel en het hiernamaals. Kant zegt dat alleen ruimte, tijd, causaliteit basiszekerheden vormen en dat alleen in onze empirische waarneming maar ze vormen geen basis meer voor een metafysica. “Das war der Paukenschlag, der die Kathedralen der Metaphysik zum Einsturz bracht” schrijft Rüdiger Safranski. God kan niet meer als eerste oorzaak worden geponeerd. De mens is op zijn voeten terecht gekomen den staat nu op eigen benen. De mens werd nu de schepper die de wereld inricht naar zijn eigen beeld. Peter Watson schrijft in zijn werk over de ideeën die de mensheid vorm hebben gegeven hierover:

Een belangrijk aspect van de scheppingsdaad was de wil. Dit werd voor het eerst en uitermate helder als idee geïntroduceerd door Johann Gottlieb Fichte. Fichte ging verder waar Kant ophield en stelde dat ‘ik me bewust word van mijn eigen zelf, niet als onderdeel van een veel groter patroon maar in de botsing met het niet-zelf, de Anstoss, de heftige botsing met dode materie, waar ik mij tegen verzet en die ik moet onderwerpen aan mijn vrije, scheppende kracht’. Om die reden kenschetste Fichte het Zelf als ‘activiteit, inspanning, zelf-leiding. Het zelf wil, verandert en verdeelt de wereld zowel in woord als daad volgens zijn eigen ideeën en categorieën’. Kant had dit beschreven als een onbewust, intuïtief proces, maar voor Fichte was het in plaats daarvan ‘een bewust creatieve daad … Ik accepteer niets omdat het moet,’ stelt Fichte, ‘Ik geloof het omdat ik het wil’. Volgens hem zijn er twee werelden en de mens behoort bij beide. Er is een materiële wereld, ‘daarbuiten’, beheerst door oorzaak en gevolg, en er is een innerlijke, spirituele wereld, ‘waar ik geheel mijn eigen schepping ben’.

Watson, P., Ideeën p. 719

In de visie van Fichte krijgt het ik als subject absolute trekken. Alles wat dit ik beperkt en grenzen stelt aan de werking ervan moet worden bewerkt zodat het ik tot zijn recht komt. De inspiraties van het subject krijgen niet alleen een filosofische vertaling. Fichte maakt veel indruk op de jongere generatie die smacht naar politieke invloed. De Franse Revolutie liet zien dat de politieke systemen ook konden worden veranderd. Maar in Duitsland kwam er geen echte politieke revolutie maar een creatieve. De macht werd gegrepen om het individu los te maken van alle beperkingen. Een beweging die doorwerkt tot in de huidige tijd. Ook het beeld van de kunstenaar als vrije geest stamt uit die tijd. Misschien kun je wel stellen dat ons hedendaags liberalisme en individualisme hier geworteld is. Autonomie als heilige koe: met als effect dat het eigen heil voor alles gaat en in het kielzog daarvan het eigen land, de eigen natie. Ook het nationalisme vindt hier zijn begin. Grenzen worden ervaren als onrecht. Grenzen beperken je in je ontplooiing. Watson schrijft over deze zelfverwezenlijking, die ook vandaag de dag nog de kern vormt van het streven naar zelfontplooiing. Onze maatschappij wordt erdoor beheerst en de economie vaart er wel bij want via de weg van het consumeren willen we allemaal gelukkig worden. Die worst wordt ons door de reclame en door ‘beïnvloeders’ (met vele volgers) op de sociale media voorgehouden. Ook de politiek blijft gevangen in dit denken dat persoonlijk geluk op de een of andere manier maakbaar, te verwezenlijken is. Watson schrijft:

De mens verwijderde zich nu nog verder van het kloosterideaal van de Middeleeuwen, in de zin dat zijn werkelijke wezen werd gezien als activiteit in plaats van contemplatie. Op een bepaalde manier werd het lutherse idee van roeping, met name onder de Duitse romantici, aangepast aan het romantische ideaal, maar in plaats van dat God en de eredienst het doel van de activiteit waren, werd nu de zoektocht van het individu naar zijn vrijheid belangrijk, met name ‘het creatieve doel dat aan zijn individuele doel voldoet’. Wat nu voor de kunstenaar van belang is, zijn ‘beweegreden, integriteit, eerlijkheid en zuiverheid van hart, spontaniteit’. Intentie, niet wijsheid of succes, is wat telt. Het traditionele model -de wijze, de mens die kennis heeft, die ‘geluk of deugd of wijsheid door middel van inzicht’ bereikt – wordt vervangen door de tragische held ‘die zichzelf tegen elke prijs tracht te verwezenlijken- tegen alle verwachtingen in’. Werelds succes wordt onbelangrijk.

Watson, P., Ideeën p. 720

Friedrich Hölderlin die een product is van deze ontwikkeling in de romantiek en die heen en weer wordt geslingerd tussen hoop en vrees, tussen dadendrang en grote plannen enerzijds en neerslachtigheid en moedeloosheid anderzijds, schrijft in zijn roman Hyperion over deze tijd. 

In de beschrijvingen van zijn verlangen, zijn zelf-analyse, zijn kijk op de wereld, is hij modern, zelfs verwant aan onze generaties, want ook wij laten ons (nog steeds) drijven door ons verlangen naar zelfontplooiing.

Zijn tragische held, (ook een zelfafspiegeling), weet dat ook de politieke omwenteling die zo erg wordt gewenst in zijn tijd geen verlossing zal brengen. De nasleep van de Franse revolutie, de moordpartijen, de opkomst van de nieuwe god Napoleon en de oorlogen die daarbij kwamen hebben dit meer dan duidelijk gemaakt. Het niets dreigt als je idealen niet uitkomen, als alleen het tragische lot van de mens overblijft: 

O ihr Armen, die ihr das fühlt, die ihr auch nicht sprechen mögt von menschlicher Bestimmung, die ihr auch so durch und durch ergriffen seid vom Nichts, das über uns waltet, so gründlich einseht, daß wir geboren werden für Nichts, daß wir lieben ein Nichts, glauben ans Nichts, uns abarbeiten für Nichts, um mählich überzugehen ins Nichts – was kann ich dafür, daß euch die Knie brechen, wenn ihrs ernstlich bedenkt? Bin ich doch auch schon manchmal hingesunken in diesen Gedanken, und habe gerufen, was legst du die Axt mir an die Wurzel, grausamer Geist? und bin noch da. (Safranski, p. 161)

In deze roman is Hyperion, alias Hölderlin, er nog, hij kan nog actie ondernemen maar het lijkt wel alsof het leven van Hölderlin uiteindelijk zichtbaar maakt wat hier met zoveel woorden over het niets wordt gezegd.  Hölderlin zal de laatste helft van zijn leven (36 jaar) opgesloten doorbrengen in een torenkamer, zijn leven een leegte die niet meer wordt opgevuld. Een grijpen naar de goden, naar erkenning en bekendheid, het heeft niet mogen baten. Grensoverschrijdend verlangen naar grenzeloosheid, hij zocht het goddelijke in de geest, in de natuur, in de liefde, geïnspireerd door de sfeer en filosofische werkelijkheid van de oude Grieken. Hölderlin stort in, een grote ambitie verkeert in haar tegendeel. Pas veel jaren na zijn dood worden zijn gedichten opgemerkt en uitgegeven en bereiken ze een groot publiek dat zich door hem laat inspireren. Ook Martin Heidegger en Paul Celan hebben zich door hem laten inspireren. 

In deze corona-crisis voelen veel jongeren de druk die op hen ligt. En niet alleen zij, ook veel thuiswerkers willen hun werk graag af hebben en vergeten dat er een scheiding is tussen werk en privé. Grenzen vervagen en worden niet bewaakt. Met als gevolg oververmoeidheid en zelfs burnout. Waarom moet het onderwijs, de economie, de banenmachine, de voortgang van alle processen in de maatschappij doorgaan alsof er geen crisis is? Geen corona, geen levensbedreigende ziekte? Waarom dezelfde eisen stellen aan prestaties alsof er geen corona is? Mensen branden af, hun motivatie verdwijnt als sneeuw voor de zon. Voor wie doen ze het eigenlijk en wat levert het op? Wie wordt er beter van?

Corona geeft ons beperkingen, stelt grenzen aan ons streven en ons verlangen. In de romantiek ontdekte men dat het individu geschapen was om vrij te zijn, om vrijheid te ervaren en te vinden in de wereld, de natuur, de geschiedenis. Die vrijheid durven we nog steeds niet te nemen, we zitten teveel vast aan vooroordelen, aan onze angsten om te verliezen wat we hebben, aan onze prestatiedrang. Maar vrijheid is nooit zonder grenzen, nooit zonder begrenzing. Vrijheid heeft grenzen nodig om zich te ontplooien in een mens. Zonder begrenzing is er ook geen genieten van vrijheid. Als we nu de begrenzing van corona eens als kans zouden gaan zien om eens goed na te denken over ons leven en over de vrijheid die wij elkaar en onszelf kunnen geven. Ook al kost dat iets, betaal je er een prijs voor. Wie weet wat je ervoor terug krijgt. 

John Hacking

11 februari 2021

bronnen:

Safranski, Rüdiger, Hölderlin. Komm! ins Offene, Freund!, München 2019 (Carl Hanser Verlag)

Watson, P., Ideeën. De geschiedenis van het menselijk denken, Utrecht 2005 (spectrum)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.