Gedichten rond de dood 7

Gedichten over dood, verlies, rouw, afscheid en hoop (vaak tweetalig)

---

Schneelied

Mit dem Schnee
will ich trauern.
Schmelzen wird er
und deine Schritte
vergessen.
Hier
bist du gegangen.

Kehr zurück.
Lass dich bitten
mit dem erwachten
Fluss,
dem wieder
gefundenen Land.

Jetzt,
nach dem Frost,
tauen in meinen Briefen
die Sätze
und holen dich,
ohne Gedächtnis,
ein.

Kehr zurück.
Und sei
wie vor dem Schnee.

PETER HÄRTLING

bekijk alle gedichten vanaf rouwgedicht 4:

---

Luister ook eens naar: https://levenshorizonten.com/het-nemen-van-afscheid-van-een-dierbare/muziek-geluk-en-troost/

---

IN MEMORIAM MATRIS

I

Als ik vanavond thuiskom ben je weg. 
Ik zal de tuin inlopen rokend en verdrietig 
om al het liefs dat ik je wilde zeggen. 
Je zwarte stoel staat in het erwtenbed.
Je zat er vaak tussen twee beurten in 
nog met je handen aan de groene lussen 
een uur vol gras en vogels uit te rusten, 
de druppels zweet al haastig weggewist.
Een fijne sluier zand ligt op je stoel. 
Ik zal hem in spiraaltjes openblazen. 
Want je bent weg, ik moet mij nooit meer haasten. 
Voor hoeveel jaren is dat nu voorgoed.

II

Ik keek door het venster maar je was er niet. 
De kamer schijnt eensklaps te groot geworden 
met weggeschoven stoelen, lege borden. 
Je bril ligt in je boek, vergeet hem niet.
Van ergens dringt je stem nog tot mij door. 
Ik weet het al, je bent waarschijnlijk boven, 
ik zal het kraken van de treden horen, 
je woorden zijn je altijd even voor.
De deur staat op een kier, je komt terug 
je was alleen maar weg om iets te halen. 
Het duurt wel lang, mijn ogen staan vol tranen, 
een onverdacht verdriet achter je rug.

Anton van Wilderode

uit: De dag van Eden. Hasselt: Heideland 1964

---

NACHT

Auch wenn ich schon das große Schloss
der Nacht betrete,
schlagt noch mein Herz,
dass ich noch bete,
es möge eines Tages friedlich stille stehen.
Noch kann ich’s nicht,
doch lass mich, wenn es Zeit ist,
friedlich gehen.

Uwe Kolbe

uit: Uwe Kolbe, Psalmen, Frankfurt am Main 2017 (Fischer)

---

ÁNGELUS

Sentado en el columpio
el ángelus dormita

Enmudecen los astros y los frutos

Y los hombres heridos
pasean sus surtidores
como delfines líricos

Otros más agobiados
con los ríos al hombro
peregrinan sin llamar en las posadas

La vida es un único verso interminable

Nadie llegó a su fin

Nadie sabe que el cielo es un jardín

Olvido

El ángelus ha fallecido

Con la guadaña ensangrentada
un segador cantando se alejaba

Gerardo Diego

Imagen (1918-21), 1922

---

ANGELUS

Rittlings auf der Schaukel
döst der Angelus

Es verstummen die Sterne und die Früchte

Und die verletzen Menschen
führen ihren Springquell spazieren
wie lyrische Delphine

Ander schwerer bedrückte
mit den Flüssen im Schlepp
pilgern und pochen an keiner Herberge

Das Leben ist ein einziger endloser Vers

Niemand kam je an sein Ziel

Niemand weiss dass der Himmel ein Blumenspiel

Vergessen

Der Angelus ist verstorben

Mit der Sense blutig rot
zog ein Schnitter singend davon

Deutsch von Gustav Siebenmann

uit: Spanische Lyrik des 20. Jahrhunderts. Spanisch/Deutsch. Ausgewählt, kommentiert und herausgegeben von Gustav Siebenmann und José Mauel López, Stuttgart 1985, (Reclam)

---

---

GEDICHT VOOR DE KOMENDE OORLOG

met griefpython van tong avonden slapen
en staren naar soldaten do!
waarvan het huis vol is

is ik?
zal ik sissen in stilte
wanneer de dood mij met koper slaat
met kogels slaat van uit kameraden lopen
en ik als overgrootouderenkan onder stof
beslagen lig in de gang en gedeukt?

ja, ja, de duif draagt ruisende mijn huig
en de zwaluw draagt de papil
en korenaren mijn adem zwaaien
kikkers wild klakken mijn tong
en koestpoezen spinnen en wiegen in mijn zitsel

oh, alle trilharen van de gevaarlijke mens
maken een woud van geblakerd au-hout

waar pijn kuilen in de huid blaast
en ik mijn handen erin als angstige kalfren
en mijn maag zwaar als in handen een hoofd
komt dan een schoolvriend misschien
of een meisje van de overkant
langzaam klapwiekend uit de gemeente-boom
snipperen mijn ogen

mijn ogen slapen als een verscheurde lichtdruk
van de vrolijke foto van de voltooide buurman
die over de snippers glimlacht en ze schikt

Lucebert

uit: Lucebert, Verzamelde gedichten, Amsterdam 1974 (De Bezige Bij) (inclusief varianten en dokumentatie)

---

SO TIEF BIN ICH hinabgefahren
über meine Geburt hinaus
bis ich den früheren Tod traf
der mich wieder verstieß
in diese singende Pyramide
um auszumessen das entzündete
Schweigereich
und ich sehne mich weiß nach dir
Tod – sei mir kein Stiefvater mehr –

Nelly Sachs

uit: Nelly Sachs, Gedichte, Zürich 1966, (Coron-Verlag)

---

ICH WEISS ES

Plage steht am Wege, den ich schreiten will,


Not steht an dem Wege, den ich schreiten will, 


Tod steht an dem Wege, den ich schreiten will, 


Klage liegt am Wege, den ich schreiten will.
Und Zungen hat jeder Meilenstein, 


Und alle die kleinen Kiesel schrein, 


Schrein Weh – wo ein Mädchen röchelnd sank,


Flüchtig, verlassen, müd und krank.


Not steht an dem Wege, den ich schreiten will,


Tod steht an dem Wege, den ich schreiten will, 


Und ich schreit ihn doch!

Törichte Mädchen in Schmach und Pein:


Tausend gingen vor mir.


Tausend kommen nach mir.


Ich werde die Tausendhunderste sein.


Meine Lippen auf fremdem Mund:


Und sterben ein Weib wie ein räudiger Hund –


Schreckt’s Dich nicht? Nein.


Meines Herzens Schlag an fremder Brust:


Lache, mein Aug, eh du weinen musst!


Und du weinst ja nicht allein!

Not steht an dem Wege, den ich schreiten will,


Tod steht an dem Wege, den ich schreiten will, 


Kummer und Klage, graue Plage:


Ich weiß es – und schreit ihn doch!

Gertrude Kolmar

uit: Gertrud Kolmar, Gedichte, Frankfurt am Main 1983 (Suhrkamp)

---

RIJK

zie je spiegel wordt blind
je gezicht zo klein als een kind
je gezicht een nietige ster
tussen de storm en de wind

de weg die je ging was zo oud
als de hand die hangt uit de wolk
en de vlam die je vroeg zo koud
als de driftige sikkel de sluipende dolk

maar nog nimmer zo rijk
als bij stenen voor brood
bouw je je troon in het slijk
met de bronstige troffel de dood
Lucebert

uit: Lucebert, Verzamelde gedichten, Amsterdam 1974 (De Bezige Bij) (inclusief varianten en dokumentatie)

---

JACHTSNEEUW

weg naar een begrafenis
Ik moest naar Vorden toe. Een
Een lange reis naar Vorden.

Uit de trein zie ik hoe
wit het geworden
is, hoe afschuwelijk rein
heel de Veluwe
uitgewist, opgedoekt.

Ik zie het laatste schuwe
licht over de kop slaan.

Een overlevende,
zo zit ik hier,
aan het raamvizier,
het lood van de nacht
al onder de leden,

in de jachtsneeuw op weg
naar een reeds dode,
diens koude vrede

G. van der Graft

uit: Van der Graft, Praten tegen langzaam water. Gedichten 1942-2007. Een keuze. Amsterdam Antwerpen 2007 (Uitgeverij de Prom)

---

CHOR DER STEINE

WIR STEINE
Wenn einer uns hebt
Hebt er Urzeiten empor –
Wenn einer uns hebt
Hebt er den Garten Eden empor –
Wenn einer uns hebt
Hebt er Adam und Evas Erkenntnis empor
Und der Schlange staubessende Verführung.

Wenn einer uns hebt
Hebt er Billionen Erinnerungen in seiner Hand
Die sich nicht auflösen im Blute
Wie der Abend.
Denn Gedenksteine sind wir
Alles Sterben umfassend.

Ein Ranzen voll gelebten Lebens sind wir.
Wer uns hebt, hebt die hartgewordenen Gräber der Erde.
Ihr Jakobshäupter,
Die Wurzeln der Träume halten wir versteckt für euch,
Lassen die luftigen Engelsleitern
Wie Ranken eines Windenbeetes sprießen.

Wenn einer uns anrührt
Rührt er eine Klagemauer an.
Wie der Diamant zerschneidet eure Klage unsere Härte
Bis sie zerfallt und weiches Herz wird –
Wahrend ihr versteint.
Wenn einer uns anrührt
Rührt er die Wegscheiden der Mitternacht an
Klingend von Geburt und Tod.

Wenn einer uns wirft –
Wirft er den Garten Eden –
Den Wein der Sterne –
Die Augen der Liebenden und allen Verrat –

Wenn einer uns wirft im Zorne
So wirft er Äonen gebrochener Herzen
Und seidener Schmetterlinge.

Hütet euch, hütet euch
Zu werfen im Zorne mit einem Stein –
Unser Gemisch ist ein vom Odem Durchblasenes.
Es erstarrte im Geheimnis
Aber kann erwachen an einem Kuß.

Nelly Sachs

uit: Nelly Sachs, Gedichte, Zürich 1966, (Coron-Verlag)

---

DER BRIEF

Ein Fetzen Weh, vom Wind daher gefegt, 
Das war er nun.


Ich hab ihn still ins heil’ge Buch gelegt, 
Zu ruhn – zu ruhn…
Und die vergilbten Blätter schlossen ihn


So linde ein, 
Die Totenhülle, weißer denn Jasmin, 


Der braune Schrein.
So fern der Unrast, die da draußen tost, 
Hat er geruht.


Und war der Klage voll und gab mir Trost -
Er war so gut…

Gertrude Kolmar

Uit: Gertrud Kolmar, Gedichte, Frankfurt am Main 1983 (Suhrkamp)
Gertrud Käthe Chodziesner (1894-1943), bekannt als Gertrud Kolmar

---

NONNEN

ik bemin de nonnen
die op varkens jagen
met ronde haren

in de onrust der nonnen
denkt de dichter liefde
onschuldig vliegend

naar het kruis op de berg
goed voor een onderdak
boven het diepzinnige brood

dat iedereen eet
dat iedereen liefheeft
dag & nacht

wees vroom vrouwen scherpzinnig
deel het lichaam met de dood
zo leeft ook de dichter de liefde

Lucebert

uit: Lucebert, Verzamelde gedichten, Amsterdam 1974 (De Bezige Bij) (inclusief varianten en dokumentatie)

---

DEL TRASCURSO
Miro hacia atrás, hacia los años, lejos.
Y se me ahonda tanta perspectiva
Que del confín apenas sigue viva
La vaga imagen sobre mis espejos.

Aun vuelan, sin embargo, los vencejos
En tomo de unas torres, y allá arriba
Persiste mi niñez contemplativa.
Ya son buen vino mis viñedos viejos.

Fortuna adversa o próspera no auguro.
Por ahora me ahínco en mi presente,
Y aunque sé lo que sé, mi afán no taso.

Ante los ojos, mientras, el futuro
Se me adelgaza delicadamente,
Más difícil, más frágil, más escaso.

Manuel Machado

uit: Clamor …. Que van a dar en la mar, 1960

---

VOM LAUF DER ZEIT
Ich schau zurück, auf Jahre, fern,
und so viel Perspektive wird mir tief,
dass kaum lebendig bleibt in meinen Spiegeln
das matte Bild der Grenzen.

Noch immer fliegen dennoch Mauerschwalben
um alte Türme, und dort oben
bleibt meine Kindheit träumerisch lebendig.
Die alten Trauben sind schon guter Wein.

Ich sage nichts voraus von Glück und Unglück.
Für heut verlass ich mich auf meine Gegenwart,
und geb nicht auf – trotz allem, was ich weiss.

Die Zukunft wird indes vor meinen Augen
auf zarte Weise immer dünner,
wird schwieriger, gebrechlich, selten.

Deutsch van Hildegard Baumgart

uit: Spanische Lyrik des 20. Jahrhunderts. Spanisch/Deutsch. Ausgewählt, kommentiert und herausgegeben von Gustav Siebenmann und José Mauel López, Stuttgart 1985, (Reclam)

---

BANGNIS

Im welken Walde ist ein Vogelruf,
Der sinnlos scheint in diesem welken Walde.
Und dennoch ruht der runde Vogelruf
In dieser Weile, die ihn schuf,
Breit wie ein Himmel auf dem welken Walde.
Gefügig räumt sich alles in den Schrei.
Das ganze Land scheint lautlos drin zu liegen,
Der große Wind scheint sich hineinzuschmiegen,
Und die Minute, welche weiter will,
Ist bleich und still, als ob sie Dinge wüßte,
An denen jeder sterben müßte,
Aus ihm herausgestiegen.

Rainer Maria Rilke

uit: Rilke, Rainer Maria, Gesammelte Werke, Stuttgart 2015 (Reclam)

---

VREES
 
In ’t dorre bos weerklinkt een vogelroep,
die in dit dorre bos verloren lijkt.
En toch heeft zich die ronde vogelroep
in de seconde die hem worden deed
uitspanselbreed op ’t dorre bos gevlijd.
Volgzaam trekt alles samen in die kreet:
Heel ’t land lijkt er geruisloos in aanwezig;
’t is of de stormwind er naar binnen glijdt, 
en de minuut, die toch eens verder moet,
is bleek en stil, alsof ze dingen weet,
waaraan een ieder sterven moet,
ontstegen aan die kreet.

Vertaling Peter Verstegen

https://www.dbnl.org/tekst/_twe007198201_01/_twe007198201_01_0124.php

---

UNTER DEREN BLICK getötet wurde.
Wie man auch einen Blick im Rücken fühlt,
So Fühlt ihr an euerm Leibe
Die Blicke der Toten.

Wieviel brechende Augen werden euch ansehn
Wenn ihr aus den Verstecken ein Veilchen pflückt?
Wieviel flehend erhobene Hände
In dem märtyrerhaft geschlungenen Gezweige
Der alten Eichen?
Wieviel Erinnerung wächst im Blute
Der Abendsonne?

O die ungesungenen Wiegenlieder
In der Turteltaube Nachtruf –
Manch einer hätte Sterne herunterholen können,
nun muss es der alte Brunnen für ihn tun!

Ihr Zuschauenden,
Die ihr keine Mörderhand erhobt,
Aber die ihr den Staub nicht von eurer Sehnsucht
Schüttelt,
Die ihr stehenbliebt, dort, wo er zu Licht
Verwandelt wird.

Nelly Sachs

uit: Nelly Sachs, Gedichte, Zürich 1966, (Coron-Verlag)

---

WIT OP WIT

Langzaam ongeduldig
valt de sneeuw

het is de sneeuw van vorig jaar,
het is de sneeuw van volgend jaar,

langzaam ongeduldig
schrijft de sneeuw

de bladzij van dit jaar
weer open.

G. van der Graft

uit: Van der Graft, Praten tegen langzaam water. Gedichten 1942-2007. Een keuze. Amsterdam Antwerpen 2007 (Uitgeverij de Prom)

---

VOM TODE
Worpsweder Skizzen I-V

I.

Wohin ich geh… ich möchte einen fragen,
warum ich fortging aus dem Haus, darin
die alten Uhren mir die Stunden sagen
mit einer Stimme, der ich dankbar bin.

Es ist zu stille, wo ich heute geh.
Der Pfad erträgt mich stumm wie einen Regen;
der Wind geht eine andere Allee,
in welcher welk die Äste sich bewegen.

Durch schwarzes Moorland wachsen Wassergassen,
an denen bang der Boden schwingt und schwankt,
und wenn ein Arm aus einer Weide langt:
ich bin ein Ding und muß mich fassen lassen..

II.

…Er geht vor mir. Ich kann ihn immer sehn
und bin doch bange, ihn zu überholen.
Von seinen Schritten biegen sich die Bohlen,
und seine Schultern schließen die Alleen.

Er weiß den Weg, als wär das Land sein Eigen;
die Kreuzwegpfähle mit den langen Händen
scheinen sich von den Orten fortzuwenden
und heimlich hinter ihm auf ihn zu zeigen…

III.

In der dunkeln Diele weiß man oft nicht:
Wie viele sind da ?
Hebt da einer sein Angesicht,
den noch keiner sah.

Aber ein andrer senkt das Haupt,
der sonst immer sprach, –
und wird weit in der Welt, geglaubt,
Keiner forscht nach.

IV.

Die Mühle geht. Und ihre Arme schwingen
im hohen Winde, den sie nachts erbat.
Die Schatten ihrer schwarzen Achsen springen
in lichte Wiesen aus dem raschen Rad.

Es ist als rissen sie die Dinge mit
in eine Flucht, der keiner sich erwehrt,
vor einem, der in eine Hütte tritt
von allem Lande abgekehrt…

V.

Ganz in den Abend geht der Wasserlauf.
Das Land liegt flach. Aber an seinem Saum
steht immer wieder irgendetwas auf,
wird einfach, still und reimt sich in den Raum:
ein Haus, ein Baum…

Und ganz am Rande einer, der noch schafft.
Einsam ein Mann inmitten von Morästen;
an seinen Armen, wie an schwarzen Ästen,
hängt seine hin und her bewegte Kraft.

Man kann nicht sagen: gräbt er in die Gründe?
Denn seine Hände sind so fremd geführt,
als ob er wehrlos in dem Winde stünde,
der rings die Dinge nicht berührt…

Worpswede, Herbst 1900      

Rainer Maria Rilke

uit: Rilke, Rainer Maria, Gesammelte Werke, Stuttgart 2015 (Reclam)

---

ZO’N DAG

Aan wie ik ook maar dacht vandaag was dood,
terwijl de landerijen en de steden
gestaag langs het beslagen treinraam gleden
en het om beurten miezerde en goot.

Al menig lief is langer overleden
dan dat ze mij verdriet of vreugde bood.
Ik reis alleen en mis mijn reisgenoot,
met wie ik elke winstreek heb doorsneden.

Zo’n dag. Ik deed het niet met opzet, maar
ik zag zelfs het gezicht van vaag bekenden,
wier naam mij bij hun leven reeds ontschoot.

Ik zag mijn vader in elk handgebaar.
Het regende. Waar ik mij keerde of wendde,
aan wie ook maar ik dacht vandaag was dood.

Jean Pierre Rawie

---

KRZYS MICHALSKI IST GESTORBEN

Krzyś Michalski ist überraschend gestorben.
Eben er, unter meinen zahlreichen Bekannten,
konnte als ein wenig unsterblich gelten.
Streitlustig, dominant. Außergewöhnlich intelligent.
Er hat so viel Gutes getan. Wenn man an ihn dachte,
ragte das Wort Erfolg aus der Höhle heraus, in der
es in der Regel vegetiert. Erfolg, wirklicher Erfolg.
Und kein Requiem und andere rührende Antiquitäten.
Er ist anscheinend ausschließlich Businessclass geflogen
und in den besten Hotels abgestiegen.
Er war mit dem Papst und mit Präsidenten befreundet,
und doch hörte er nicht auf, Philosoph zu sein, das heißt,
ein unsichtbarer Mensch, jemand, der aufmerksam zuhört.
Jemand, der manchmal in einer Gedankenhöhle verschwindet.
Das ist eine schwierige, unmögliche Verbindung.
Aber nur was unmöglich ist, kann großartig sein.
Im gut geschnittenen schwarzen Jackett, schlank,
gekleidet wie ein Reisender, der sich vorbereitet
auf eine Expedition und niemandem verraten will
wohin.

Adam Zagajewski

uit: Zagajewski, Adam, Asymmetrie. Gedichte, München 2017 (Carl Hanser Verlag)

---

IM MORGENGRAUEN,
Wenn ein vogel des Erwachen übt –
Beginnt die Sehnsuchtsstunde allen Staubes
Den der Tod verliess

O Stunde der Geburten,
Kreissend in Qualen, darin sich die erste Rippe
Eines neuen Menschen bildet.

Geliebter, die Sehnsucht deines Staubes
Zieht brausend durch mein Herz.

Nelly Sachs

uit: Nelly Sachs, Gedichte, Zürich 1966, (Coron-Verlag)

---

ZONDAGMIDDAG

Het licht is op een baar
de kamer ingedragen
heel stijf en onnoemelijk zwaar
en veel engelen hebben geweend
hun tranen vormen beken langs het raam
die langzaam samenstromen in de oceaan
van deze grauwe middag

De winkels van je ogen staan
leeg en verlaten
de koopwaar is verzonken
de klanten zijn verdronken
diep in de grauwe oceaan
van deze middag

Zijn dat mijn handen die als zwammen aan
je lichaam groeien
is dat mijn stem die als een paraplu
omhoog staat .

O de leegte van deze grauwe middag
wie zal de bergen der gebaren
beklimmen
wie brengt het lange wenen tot bedaren

Geen meesterhand zal ons meer redden
wij zijn twee logge waterbeesten
stom op elkander ingedreven
in deze grauwe oceaan
ik heb mij zachtjesaan
en met een eindeloze draaiïng van mijn romp
een vormeloze zwarte klomp

traag aan je vastgezogen.

Paul Rodenko

uit: Rodenko, Paul, Orensnijder tulpensnijder. Verzamelde gedichten, Amsterdam 1975 (De Harmonie)

---

SCHIJN
 
Ik zie met nauwelijks bedwongen schrik 
steeds schrijnender de waarheid onder ogen,
de jaren die mij zomaar zijn ontvlogen, 
de schijngestalten van mijn eigen ik.
  
De tijd waarover ik misschien beschik
tegen de tijd die weg is afgewogen, 
doordringt mij enkel van mijn onvermogen; 
het einde schuilt in ieder ogenblik.
 
De afgelegde wegen overziende, 
al wat er was aan vrouwen en aan vrienden 
en al waarmee lichtvaardig werd gespeeld,
 
wat bleef er over van de stoutste dromen, 
dan dat ik tot het inzicht ben gekomen 
dat ik mij veel verlangen heb verbeeld?

Jean Pierre Rawie

---

TRAUER NACH DEM VERLUST
EINES FREUNDES

Mein Freund ist nicht tot, mein Freund lebt
Aber ich kann ihn nicht treffen, kann ihn nicht sehen
Wir dürfen nicht miteinander sprechen
Mein Freund versteckt sich vor mir
Der tiefe Strom der Politik hat ihn erfasst
Mein Freund weiß jetzt die Antwort auf alle Fragen
Und für jede Antwort kann er eine Quelle finden
Mein Freund findet, ich sei
frivol, verloren, leichtsinnig,
hoffnungslos verirrt in den Fluten
unverantwortlicher Epitheta
im gefährlichen Dickicht des Unausgesprochenen
Mein Freund weiß, was der Anker unseres Lebens ist
was eine überflüssige Hyperbel oder nur eine Litotes
Mein Freund geht abends nicht aus
dem Haus, sogar im Mai, wenn alle
Hauser singen und die Schwalben für lange im Himmel
verschwinden und fröhlich van dort zurückkehren
ohne Sorgen, wie neu geboren
Mein Freund liebt jetzt das Volk
und das Volk ist seriös und geht nicht spazieren
nicht einmal im Mai, sondern es ist auf der Hut, mein Freund
hat keine Zeit für Metaphern und pars pro toto
Mein Freund versteckt sich vor mir
Mein Freund lebt

Adam Zagajewski

uit: Zagajewski, Adam, Asymmetrie. Gedichte, München 2017 (Carl Hanser Verlag)

---

HET LAND VAN AMEN

1
Ik zal voorbij zijn en het dorp zal duren 
gelijk vandaag met harpen in de bomen. 
Geblaat geblaf. En telkens toegenomen 
bewegingen tegen de middaguren. 
Het gras ontelbaar tussen vogelveren 
en leeuwerikken als omhooggetrokken 
onhoorbaar bezig in een tijd vol klokken.
De knapen die nu haastig huiswaarts keren, 
en ransels rondzwaaiend naar alle kanten 
zullen volwassen zijn met grote handen.

Anton van Wilderode 

uit: Dorp zonder ouders. Brugge: Orion1978

---

PRATEN TEGEN LANGZAAM WATER

Praten zoals regenwater
praat tegen langzamer water,

transfiguratie van drift:
een minende mond, een beminde,

samenzijn, namen verbinden
met namen, in spiegelschrift

weten hoe anderen heten,
gaan tot de wieg van het licht.

G. van der Graft

uit: Van der Graft, Praten tegen langzaam water. Gedichten 1942-2007. Een keuze. Amsterdam Antwerpen 2007 (Uitgeverij de Prom)

---

HERBST

Die Blätter fallen, fallen wie von weit,
als welkten in den Himmeln ferne Garten; 
sie fallen mit verneinender Gebärde.
 
Und in den Nächten fällt die schwere Erde 
aus allen Sternen in die Einsamkeit.
 
Wir alle fallen. Diese Hand da fällt.
Und sieh dir andre an: es ist in allen.
 
Und doch ist Einer, welcher dieses Fallen
unendlich sanft in seinen Handen hält.

Rainer Maria Rilke

uit: Rilke, Rainer Maria, Gesammelte Werke, Stuttgart 2015 (Reclam)

---

HERFST

Er vallen, met afwerende gebaren, 
en als van ver – of in de hemel verre
tuinen verwelken, zo vallen er blaren.
 
En in de nachten valt de zware aarde
de eenzaamheid in vanuit al die sterren.
 
We vallen allen. Deze hand hier valt.
En zie de andere: het geldt voor alle.

Toch is er Een, Een is er die dit valle 
oneindig zacht in bei zijn handen vat

vertaling Peter Verstegen

https://www.dbnl.org/tekst/_twe007198201_01/_twe007198201_01_0124.php

---

NAJAAR

Dit is de herfst, dit zijn de mooiste maanden,
maar ze ontgaan ons zoals ieder jaar,
want wij zijn blinden in een wereld waar
het blijvende niet geldt, alleen het gaande.
 
Wij tastten in het duister naar elkaar,
een oogwenk dat wij ons onsterflijk waanden,
en zijn niet dan elkanders nabestaanden;
het bed is ons niet nader dan de baar.
 
Geen troost valt aan het najaar te ontlenen,
de bladeren verworden in de goot
en alles is voor je het weet verdwenen.
 
Misschien is ons vergund pas metterdood,
door vreemde hemellichamen beschenen,
iets lief te hebben dat ons niet verstoot.

Jean Pierre Rawie

---

Katakomben

1
De zon die mij bepoedert doet mij dromen.
Ik loop aandachtig door een helder Rome
als jaren hér, weg uit mijn donker land,
aan een langdurig heimwee ontkomen.
2
Fel bovengronds woekert de tijm van pasen,
beneden waait met aanhijgen en blazen
de nachtwind uit de katakombe mij voorbij
met zulke zekerheid, in pace, pace!
3
Zijn naam en leeftijd spoorloos weggewist
werd hij een niemand zonder aangezicht,
een handvol as in de amfoor gebleven
die omgevallen in de muurnis ligt.

Anton van Wilderode 
uit: Volledig dichtwerk, 
Lannoo 1999

---

STILTE MIJN TOEVLUCHT

Stilte mijn toevlucht van oudsher
Die de vorm van een lacune
Aannam, verloren bestaan,

Uit een graf ben ik geboren,
Op Uzelf ben ik ontgonnen,
Groot neen dat zich alles ontzegt,

Dat zich een wereld getroosten
Wou, het ontvouwt zich, een leegte
Blijft dicht, maar dit onbenoembaar

Vrijgevige doet zich open
Moederlijk tot machteloos toe.
Stilte mijn toekomst van oudsher.

G. van der Graft

uit: Van der Graft, Praten tegen langzaam water. Gedichten 1942-2007. Een keuze. Amsterdam Antwerpen 2007 (Uitgeverij de Prom)

---

MORITURA TE SALUTAT

Dit zijn U w e wegen,
Ook de mijne? ‘k weet het niet, mijn God,
Al mijn wenschen en begeerten zwegen,
Toen Gij tot mij spraakt, ik sprak met tegen,
Ik aanvaardde Uw gebod.

Of mijn hart dit wilde?
‘k Heb niet naar het schreien van mijn hart gevraagd.
Toen Uw glimlach mijne ziel doortrilde
En mijn glimlach gloren deed, verstilde
’t Al in mij, dat schreit of klaagt.

Dit zijn Uw gedachten,
Ave, Heer, U groet die sterven gaat.
Dat het ja van hare stille nachten
En het amen harer dagen door geen klachte
Worde ontheiligd en geschaad.

J. v.d. Waals

uit: Van der Waals, Jacqueline E., Verzamelde gedichten, Kampen 1994 (De Groot Goudriaan)

---

TODESPFORTE

im Andenken an Henryk Bereska

als ich anfing Gedichte zu schreiben
lebten noch „alle“
dann gingen sie nach und nach

das Schwierigste ist
ohne Beistand des Engels
durch die Todespforte zu gehen

der Gläubige durchschreitet
die Todespforte
mit geschlossenen Augen
auf der anderen Seite
hat er ein Lächeln auf den Lippen

ich habe einen Weg hinter mir
der länger wird
Stunde um Stunde
vor mir habe ich einen Weg
der immer kürzer wird

an etwas glauben das existiert
ist nicht Glaube sondern Wissen
an etwas glauben das nicht existiert
ist wahrer Glaube

wer glaubt dass Gott existiert
braucht keine Wunder
der Glaube ist das Wunder

wer Weiß dass die Liebe existiert
muss sie beschreiben
und anderen ihr Bild zeigen
Die Todespforte
Das Geheimnis ihrer Konstruktion
liegt darin dass es diese Pforte nicht gibt
sie aber trotzdem
allen weit offen steht.

Sie ist so eng
Dass der Mensch sich hindurchzwängt
im Schweiße seines Angesichts
in blutiger Mühe
jahrelang pfeifend
oder schreiend vor Angst

Glücklich wer stirbt
Im Schlaf
an der Hand gehalten
von Euridike
die sterblich ist
und weint weil sie allein
weiterleben muss

Wroclaw 2005

Tadeusz Rósewicz

uit: Rózewicz, Tadeusz, Und sei’ s auch nur im Traum. Gedichte 1998-2008, Passau 2012,, (Verlag Karl Stutz)

---

VERTRIEBENE
aus Wohnungen
Windgepeitschte
mit der Sterbeader hinter dem Ohr
die Sonne erschlagend –

Aus verlorenen Sitten geworfen
dem Gang der Gewässer folgend
dem weinenden Geländer des Todes
halten oft noch in der Höhle
des Mundes
ein Wort versteckt
aus Angst vor Dieben

sagen:Rosmarin
und kauen eine Wurzel
aus dem Acker gezogen
oder
schmecken nächtelang: Abschied
sagen:
Die Zeit ist um
wenn eine neue Wunde aufbrach
im Fuss.

Reissend wird ihr Leib
im Salz des Marter fortgefressen.

Hautlos
augenlos
hat Hiob Gott gebildet.

Nelly Sachs

uit: Nelly Sachs, Gedichte, Zürich 1966, (Coron-Verlag)

---

VON MEINER MUTTER

Von meiner Mutter wusste ich nichts zu erzählen
wie sie immer sagte, das wirst du noch bereuen,
wenn ich nicht mehr da bin, und wie ich ihr nicht glaubte,
weder das »nicht mehr« noch das »da bin«,
wie ich gerne zusah, wenn sie einen neumodischen Roman las
und sofort ins letzte Kapitel schaute,
wie sie in der Küche, überzeugt, das sei für sie
nicht der richtige Platz, den Sonntagskaffee machte,
oder, noch schlimmer, Filets vom Dorsch,
wie sie auf die Gäste wartete und in den Spiegel sah,
wobei sie ein Gesicht machte, das sie davor bewahrte,
sich wirklich zu sehen (was ich anscheinend
von ihr geerbt habe, wie auch ein paar andere Schwachen),
wie sie sich dann ungezwungen über Dinge ausließ,
in denen sie nicht forte war, und wie ich töricht
stichelte, so wie damals, als sie
sich mit Beethoven verglich, dem taub werdenden,
und ich so grausam war zu sagen, aber weißt du, er
hatte Talent, und wie sie mir alles verzieh,
und wie ich mich daran erinnere, und wie ich van Houston
zu ihrer Beerdigung flog und im Flugzeug
eine Komödie lief, und wie ich weinte vor Lachen
und vor Schmerz, und wie ich nichts sagen konnte
und es immer noch nicht kann.

Adam Zagajewski

uit: Zagajewski, Adam, Asymmetrie. Gedichte, München 2017 (Carl Hanser Verlag)

---

ILLUSIONS
Flow, flow the waves hated,
Accursed, adored,
The waves of mutation;
No anchorage is.
Sleep is not, death is not;
Who seem to die live.
House you were born in,
Friends of your spring-time,
Old man and young maid,
Day’s toil and its guerdon,
They are all vanishing,
Fleeing to fables,
Cannot be moored.
See the stars through them,
Through treacherous marbles.
Know the stars yonder,
The stars everlasting,
Are fugitive also,
And emulate, vaulted,
The lambent heat lightning
And fire-fly’s flight.

When thou dost return
On the wave’s circulation,
Behold the shimmer,
The wild dissipation,
And, out of endeavor
To change and to flow,
The gas become solid,
And phantoms and nothings
Return to be things,
And endless imbroglio
Is law and the world,—
Then first shalt thou know,
That in the wild turmoil,
Horsed on the Proteus,
Thou ridest to power,
And to endurance.

Ralph Waldo Emerson

uit: POEMS By Ralph Waldo Emerson, HOUSEHOLD EDITION 1911

---

AFSCHEID

Een oogenblik voor het voorbije leven
Als voor ’t bewogen spiegelvlak te staan
Van rimplend water, dat met stadig beven,
Het beeld, eer het tot stand komt, doet vergaan,
Den vorm te zien, die in het water drijft,
Onzuiver zoo van kleuren als contouren,
Die, vluchtig bij het allerlichtst beroeren,
Geen wezen heeft, dat in zichzelf beklijft…
 
En heen te gaan-en niets dat achterblijft
Dan dingen, die wij meenden te bezitten,
En niet ons eigen waren, die als klitten
Nog hechten in de plooien van ons kleed,
Maar die wij van ons doen, zooals we leed
En bitterheid en zorgen van ons deden,
Als niet van ons, als dingen van ’t verleden…
 
Een oogwenk voor het vlottend watervlak te staan
En naar ’t verwarde spiegelbeeld te staren
Dat nog de trekken draagt, die de onze waren,
En stil en eenzaam heen te gaan.

J. v.d. Waals

uit: Van der Waals, Jacqueline E., Verzamelde gedichten, Kampen 1994 (De Groot Goudriaan)

---

WIE VIELE HEIMATLÄNDER
spielen Karten in den Lüften
wenn der Flüchtling durch Geheimnis geht

wie viel schlafende Musik
im Gehölz der Zweige
wo der Wind einsam
den Geburtenhelfer spielt.

Blitzgeöffnet
sät
Buchstaben-Springwurzelwald
in verschlingende Empfängnis
Gottes erstes Wort

Schicksal zuckt
in den Blutbefahrenen Meridianen einer Hand –

Alles endlos ist
und an Strahlen
einer Ferne aufgehängt –

Nelly Sachs

uit: Nelly Sachs, Gedichte, Zürich 1966, (Coron-Verlag)

---

EN LA TARDE QUE MUERE …

EN LA tarde que muere con lasciva agonía
entreabriendo su manto para regar de flores
la campiña serena, la amada de un día
rememoró al oído los pasados amores.

Y el crepúsculo rojo que a lo lejos moría
en su último rútilo al hundirse en lo arcano
iluminó mi rostro. Yo sentí que vivía
y la besé en la frente, y la besé en la mano.

Y desde aquella tarde tan muda y tan serena,
nuestra vida tornóse como antaño había sido
sin que aquella alegría la nublase la pena,
descorriendo al pasado el velo del olvido.

Xavier Villaurrutia

---

AM ABEND DER STIRBT…

AN DEM Abend, der mit lüsternem Todesschmerz stirbt
und seinen Mantel lüftet, um die heitere Landschaft
mit Blumen zu besprengen, rief die Geliebte eines Tages
sich im Ohr die verflossenen Liebschaften zurück.

Und die rote Dämmerung, die in der Ferne erstarb,
erleuchtete, im Geheimnis versinkend, mit ihrem letzten Gold
mein Gesicht. Ich fühlte, daß ich lebte,
und küßte sie auf die Stirn und küßte sie auf die Hand.

Und seit jenem so stummen und so heiteren Abend
wurde unser Leben wie es einst gewesen war,
ohne daß das Leid jene Fröhlichkeit getrübt,
indem es den Schleier des Vergessens vom Vergangenen gelüftet hätte.

Übertragen von Curt Meyer-Clason

Villaurrutia, Xavier, Sehnsucht nach dem Tod. Nostalgia de la muerte. Sämtliche Dichtungen spanisch / deutsch. Übertragen von Curt Meyer-Clason, Aachen 2007 (Rimbaud)

---

WIEGE

Erde
Wiege voll asche

Voll gräber
Wie eine honigwabe
Grab an grab
Die flach
Begrabenen

Vom leben getrennt
Wie ein mund

Tadeusz Rósewicz

uit: Rósewicz, Tadeusz, – Decedisu K. (Hrsg.), Tadeusz Rósewicz. Gedichte. Stücke, Frankfurt am Main 1983 (Suhrkamp)

---

KERKHOF
 
Het hek hangt scheef in het scharnier.
De struiken groeien door het schroot.
Het stilstaand water in de sloot
symboliseert de doodsrivier.
 
Wat dreef ons om te zien wat hier
van zoveel leven overschoot?
Bizarre wortels liggen bloot
onder een weggezakt plankier.
 
Wij gaan tussen de graven door,
zonder te vragen naar de zin
van wat als vraag zijn zin verloor.
 
Er is geen eind en geen begin.
Wat is geweest ligt op ons voor,
wat komt loopt langzaam op ons in.

Jean Pierre Rawie

---

SONETE

Afară-i toamnă, frunză-inprăştiată,
Iar vîntul zvîrle-n geamuri grele picuri;
Şi tu citeşti scrisori din roase plicuri
Şi într-un ceas gîndeşti la viaţa toată.
 
Pierzîndu-ţi timpul tău cu dulci nimicuri,
N-ai vrea ca nime-n uşa ta să bată;
Dar şi mai bine-i, eind afară-i zloată,
Să stai visînd la foc, de somn să picuri.
 
Şi eu astfel mă uit din jeţ pe gînduri,
Visez la basmul vechi al zînei Dochii;
I̊n juru-mi ceaţa creşte rînduri-rînduri;
 
Deodat-aud foşnirea unei rochii,
Un moale pas abia atins de scinduri…
Iar mîni subţiri şi reci mi-acopăr ochii.

Mihai Eminescu (1850-1889)

uit: https://www.gutenberg.org/cache/epub/35323/pg35323-images.html

---

HET LOOF VALT AF, de herfst is ingetreden,
weer tikken aan de vensters dikke droppen;
in brieven uit vergeelde enveloppen
herlees je in een uur heel je verleden.
 
Je tijd verdoend met lieve kleinigheden
wou je dat niemand aan de deur kwam kloppen
je kunt je met zulk weer maar best verstoppen,
bij haardvuur peinzend, half in slaap gegleden.
 
Zo in mijn stoel verlies ik mij in dromen
van sprookjes uit de jaren die vervlogen,
terwijl de nevels het vertrek doorstromen;
 
dan hoor ik rokken, door de wind bewogen,
en zachte stappen in de kamer komen…
Weer voel ik koele handen op mijn ogen.

vertaling J.P. Rawie

---

DECEMBER

Hoe je, als ik bijna moet huilen, zegt:
er zit sneeuw in de lucht. Maar de wolkenvelden
zijn blauw en in mij zit een grijsgedraaid
verdriet: De winter is zo wit dat alles uit vacht

bestaat, alsof er een grote hond uitgestrekt in
de straat ligt. Ik leerde dat als mijn boosheid
een sneeuwvlok in april is en als ik weer iemand
ter aarde bestel, dat ik mij dan puntgaaf

presenteer. Zie mij de lak van mijn tanden
glimlachen, mij dansen als een prooidier in
het vizier van de jager, ach, kom, dans,
laat me zwieren in mijn dodemanswals.

En toch, zodra ik alleen ben tuur ik de
boze lucht af, verdraai ik mijn stem tot wat
kraaiengezucht en denk: hoeveel zwarte
sneeuw kan een mens zien vliegen?

Marieke Lucas Rijneveld

Volkskrant 31 december 2021

---

DOODS NADERING 1

Is dit, o Heer, dit oppervlakkigheid,
Dat ik mijn uren en mijn dagen
Zoo onbezorgd en zonder veel te vragen
Zoo ongeveer als vroeger slijt?
Alleen wat machteloozer en wat zwakker
En zonder levenstaak en levensstrijd —
Des morgens word ik zonder plichten wakker
En hul mij aanstonds in mijn eenzaamheid.
Dan komen vrienden die mij wat verwennen
En meren aan mijn oever hunne boot,
Wij spreken van het leven, dat wij kennen
Met luider stemme en zachter van den dood.
Dan gaan zij heen en eenzaam blijf ik achter …
Ik weet niet, is dit oppervlakkigheid,
Dat niet mijn stem nog stiller werd en zachter
En sprak van U en Uwe heerlijkheid?

J. v.d. Waals

uit: Van der Waals, Jacqueline E., Verzamelde gedichten, Kampen 1994 (De Groot Goudriaan)

---

DOODS NADERING 2

Mijn uren gaan voorbij gelijk het zand,
Dat langzaam door de dichte vingers vliet
En wegvloeit uit de vastgesloten hand;
Als water, dat ik dronk, maar proefde ’t niet.
Ik weet niet of zij bitter zijn of zoet,
Ik weet niet, of het zachtkens in mij schreit,
Of in mij lacht – het zingen van mijn bloed,
Het klinkt zoo stil, en ’t ver geruisch zoo zoet
Heer, van Uw eeuwigheid.

J. v.d. Waals

uit: Van der Waals, Jacqueline E., Verzamelde gedichten, Kampen 1994 (De Groot Goudriaan)

---

DOODS NADERING 3

Wij mogen U niet eigenmachtig beelden,
Gij Scheemrende, waaraan de dag ontsteeg.
We ontleenen aan dezelfde kleurenweelde,
Waarmede men Uw beeld vanouds penseelde,
Den glans, waarmee de heilige U verzweeg.

Wij bouwen beelden van U op als wanden,
Zoodat reeds duizend muren om U staan,
Want U verhullen onze vrome handen,
Zoodra U onze harten opengaan.

J. v.d. Waals

uit: Van der Waals, Jacqueline E., Verzamelde gedichten, Kampen 1994 (De Groot Goudriaan)

---

DOODS NADERING 4

Ik vroeg: Is dit lichtzinnigheid in mij,
Dat ik niet angstig of bedroefd kan wezen
Vanwege mijne zonde, noch met vreeze
Tot U, o Heer, om schuldvergeving schrei?
Ik kende vroeger nog besef van schuld
En schreide vaak tot U om schuldvergeving,
Hoe is het, dat de dood dan niet met beving,
Doch met zijn groote stilte mij vervult?

Toen lachte God en sprak: Toen Gij daareven
Al wat ik nam, vrijwillig hebt gegeven,
Toen gaaft gij in de gulheid van uw bod
Mij ook uw smarten, ook uw levenswonden …

In ’t leven is de zonde o n z e zonde
Maar in den dood is ze U w e zaak, mijn God.

J. v.d. Waals

uit: Van der Waals, Jacqueline E., Verzamelde gedichten, Kampen 1994 (De Groot Goudriaan)

---

BIJ AVONDSCHEMER IS HIJ UITGEDRAGEN…

Bij avondschemer is hij uitgedragen
haastig en stil als werd hij weggeroofd;
de zachtste klok snikte driemaal gedoofd
alsof driemaal een deur dichtviel met doffe slagen.
Achter zijn uitvaart staan de zuivere dagen 
des zomers puilende van groen gereed 
om met zacht gras, traag als het menselijk leed, 
de plek te dempen die zijn naam zal dragen.

Anton van Wilderode

uit: “zachtjes, mijn zoon ligt hier”, facet, 1988

---

DIN NOAPTEA…

Din noaptea vecinicei uitări
in care toate curg,
a vieţii noastre desmierdări
şi raze din amurg,
 
de unde nu mai străbătu
nimic din ce-au apus –
aş vrea odată-n viaţă tu
să te înalţi în sus.
 
Şi dacă ochii ce-am iubit
n-or fi de raze plini,
tu mă priveşte liniştit
cu stinsele lumini.
 
Şi dacă glasul adorat
n-o spune un cuvînt,
tot înţeleg că m-ai chemat
dincolo de mormînt.

Mihai Eminescu (1850-1889)

uit: https://www.gutenberg.org/cache/epub/35323/pg35323-images.html

---

VANUIT DE NACHT waar ieder ding
voor eeuwig in verdween,
al wat ons hier ter harte ging
dat schemerlicht bescheen,
 
waaruit wat weg is nimmermeer
de weg is teruggegaan –
wou ik dat jij nog slechts één keer
ten leven op zou staan.
 
En zijn je lieve ogen niet
meer stralende verlicht,.
ik wil dat jij me stil beziet
met uitgedoofd gezicht.
 
En ook al spreekt de stem die mij
zo dierbaar was geen woord,
toch heb ik van de overzij
dat je mij riep gehoord

vertaling J.P. Rawie

---

ANNUNCIATIE

Ik hoorde uw voetstap naadren op het pad, 
Ik wachtte, en zag u na een korte pooze.
 – Hoe geurden ’t dennenboschje en de rozen! –
Toen gij mijn open woning binnentradt.
 
 Gij waart dien avond, toen gij tot mij kwaamt,
O Dood, niet overmoedig, niet vermetel,
En toen gij plaats naamt in mijn zachten zetel,
Gelijk een knaap zoo schuchter en beschaamd.
“Ik kom misschien wat laat en ongelegen?
Maar God heeft mij gezonden met een last.
Ik sprak: “Wie tot mij komt van Zijnentwege
Is mij ten allen tijde een lieve gast.”
Ik bood u spijze, ik dronk met u den wijn.
Toen spraakt gij vragend, en uw oogen zagen
De mijne niet, naar de uwe opgeslagen,
Maar staarden peinzend in den avondschijn
“Ik weet, dat ge u een woning hebt gebouwd,
Die gij zoo juist van plan waart te betrekken?…
Dat gij de taak, door God u toevertrouwd
Ten laatste aan uzelve woudt ontdekken,
Als gij uw eigen leven leven zoudt?”…
Maar met een glimlach sprak ik snel en stil:
“Kwaamt gij, o Dood, mij van mijn plannen spreken?
Spreek en verkondig mij des Meesters wil.”
Toen stondt gij op, toen gaaft gij mij het teeken,
Waarmede gij de uwen wijdt, o Dood.-
 
Ik deed u even later uitgeleide,
Ik zag u duister in het avondrood
Verdwijnen in de duisternis der heide.
En keerde huiswaarts langs het kiezelpad,
Ik sprak niet “goede Dood”, ik sprak niet “booze”
Maar ’t dennenboschje geurde, en de rozen
En ‘k had het leven nooit zoo lief gehad.

J. van der Waals

uit: Van der Waals, Jacqueline E., Verzamelde gedichten, Kampen 1994 (De Groot Goudriaan)

---

SINDSDIEN
 
Hij is mij toch nog ongemerkt ontgleden.
Hij keerde in, en ademde zo diep
dat het weer leek of hij alleen maar sliep.
Ik liep de trap af, de vertrouwde treden,
 
en voelde reeds dat hij was overleden,
nog voor ik hoorde hoe mijn moeder riep.
Of hij tot slot aanschouwde wie hem schiep
nam hij als laatste raadsel met zich mede.
 
Zo heeft zich op het eind mijn vaders dood
gevoegd bij de voldongen misverstanden,
als iets waar ik alsnog te kort in schoot.
 
Maar sinds hij mij ontviel, ontwaar ik hem
steeds vaker in gebaren mijner handen,
en hoor hem spreken door mijn eigen stem.

Jean Pierre Rawie

---

DANS L’INTERMINABLE
Ennui de la plaine
La neige incertaine
Luit comme du sable.

Le ciel est de cuivre
Sans lueur aucune.
On croirait voir vivre
Et mourir la lune.

Comme des nuées
Flottent gris les chênes
Des forêts prochaines
Parmi les buées.

Le ciel est de cuivre
Sans lueur aucune.
On croirait voir vivre
Et mourir la lune.

Corneille poussive
Et vous, les loups maigres,
Par ces bises aigres
Quoi donc vous arrive?

Dans l’interminable
Ennui de la plaine
La neige incertaine
Luit comme du sable.

Paul Verlaine

---

IMMENSE VERVELING
Van dit vlakke land!
De sneeuw valt onzeker
En glinstert als zand.

De lucht is van koper,
Geen licht dient zich aan;
De maanschijf hierboven
Lijkt dood en vergaan.

Ginds in het bos is ‘t,
Als drijven de eiken,
Die in grijze mist
Op wolken gelijken.

De lucht is van koper
Geen licht dient zich aan,
De maanschijf hierboven
Lijkt dood en vergaan.

Amechtige kraaien
En magere wolf,
Wat is van dit waaien
Voor jullie ’t gevolg?

Immense verveling
Van dit vlakke land!
De sneeuw valt onzeker
En glinstert als zand.

vertaling Peter Verstegen

uit: Verlaine, Paul, Een droom vreemd en indringend. Een leven in gedichten, Amsterdam 2002 (van Oorschot)

---



HET IS MIJ OF IK EEN LANDVERHUIZER BEN


die waakt in zijn dekens gewikkeld,


rustig op de grond.  Misschien sterf ik aldoor


maar ik hoor graag de woorden van ’t leven,


die ik nooit heb begrepen, ik blijf staan


bij lange hypothesen.  Stellig kan ik niet


ontvluchten !


Ik zal trouw zijn aan het leven en aan de
dood


met mijn lichaam en mijn geest, in elke


richting


die men kan voorzien en waarnemen.


Bij tussentijden zegeviert over mij


iets dat licht is, een tijd van geduld


het besef hoe dwaas het is -


verschil te maken, tussen de dood


en de illusie van ’t hart dat klopt.

Quasimodo

De gedichten werden vertaald door Dr. Catharina Ypes en ontleend aan : PANTHEON DER NOBELPRIJSWINNAARS VOOR LITERATUUR – 48ste deel, blz. 55/166 – Uitgeverij Heideland Hasselt, 1964.

---

STILSTAAND WATER



Gesloten water, slaap van de moerassen


die in brede blikkerende strepen vergiften kweekt,


nu eens blank, dan weer groen in de lichtflitsen


gij zijt als mijn hart.



De populier grijst rondom en de steeneik


de bladeren in de eikels komen erin tot rust


en ieder vormt uit één middelpunt zijn kringen


met rafelige rand door de somber suizende zuidenwind.



Zó als ’t water de herinnering


zijn kringen vergroot, aldus mijn hart


het beweegt zich uit één punt en daarna sterft het :


zo is het zuster van u, stilstaand water.





(Uit: “Acque e Terre)

Quasimodo

De gedichten werden vertaald door Dr. Catharina Ypes en ontleend aan : PANTHEON DER NOBELPRIJSWINNAARS VOOR LITERATUUR – 48ste deel, blz. 55/166 – Uitgeverij Heideland Hasselt, 1964.

---

NIEMAND



Ik ben misschien een jongen


die bang is voor de doden


maar die de dood aanroept


opdat die hem losmaakt van al wat leeft :


kinderen, bomen, insecten ;


van al wat droefheid draagt in ’t hart.



Want hij kan niets geven


en de wegen zijn duister
en er is niemand meer


die hem kan doen schreien


dicht bij U, o, Heer.



(Uit: “Acque e Terre”)

Quasimodo

De gedichten werden vertaald door Dr. Catharina Ypes en ontleend aan : PANTHEON DER NOBELPRIJSWINNAARS VOOR LITERATUUR – 48ste deel, blz. 55/166 – Uitgeverij Heideland Hasselt, 1964.

---

Het land der mensen

Ik lig in een landschap van heuvels alleen
met bloemen en water en gras;
de tijd liet me los en liep ijlings heen,
nu ben ik een mosbed, een zwervende steen
of een vlijmscherpe splinter van glas.

Het water beneden maalt binnen zijn boord,
de bloem legt haar bloemenhart bloot;
als de wind herbegint is het grasvlak gestoord
met een snelle golf die vloeit blinkende voort
als de voorgolf, ineens, van de dood.

Met de laatste mens is het laatste gesprek
op het zwijgen der dingen gestrand;
natuur graaft zich onder herfstelijk dek,
de bomen staan naakt met een twijgenhek
voor een zeekim van zilver en zand.

Ik lig in de schoot van de heuvels alleen
en het licht van de zomer verdooft;
het water spoelt koud op zijn bodem van steen
en mijn hart, als van hoorn of elpenbeen,
stuwt zijn laatste bloed naar mijn hoofd.

Anton van Wilderode

uit: Het land der mensen,
Antwerpen: De Nederlandsche Boekhandel 1952
 

---

AULA

Eén van de heetste zomerdagen
stonden wij rond zijn kist geschaard
waar men, opdat wij hem nog zagen,
een ruitje in had uitgespaard.

Hij lag in zijn te groot geworden
en voor dit weer te warme pak
met de verweerde ridderorde
die altijd in zijn knoopsgat stak,

en leek zo opgebaard nog kleiner
dan in de dagen voor zijn dood.
(Indien Gij zijt, ontferm U zijner,
want zijn zachtmoedigheid was groot.)

Men sprak, maar geen herinneringen
deden dit vreemde leven recht:
de onuitsprekelijke dingen
bleven ook nu weer ongezegd.

En het verliep zoals het hoorde;
na ‘lijdensweg’ en ‘droeve plicht’
zei ik als zoon wat laatste woorden.
Toen ging de voorhang langzaam dicht

en voelde· ik de lichten doven,
en met een plotselinge pijn
het tussen hem en mij geschoven,
nooit meer te openen gordijn.

Jean Pierre Rawie

uit: Rawie, Jean Pierre, Onmogelijk geluk, Amsterdam 1992 (Bert Bakker)

---

ONBEREIKBAAR NABIJ

They are all gone into the world of light
Henry Vaughan

O dark, dark dark. They all go into the dark
T.S.Eliot

*

O verduisterd gelaat
aan de andere oever,

hoever, hoever
van mij vandaan?

Vlakbij, te ver om te gaan.

*

Ze woont in de stilte, ze schrijft mij
brieven van vroeger, dan vraag ik
Hoe gaat het. Goed, antwoordt zij
in de lang verleden tijd.

*

Als een kind dat een poos
slaapt en dan wordt gewekt

en verder slaapt in de arm
van moeders droefenis,

dat is de hoe de liefde is
warm en meedogenloos.

*

Die mijn kinderen droeg tot aan
de drempel van het licht, die mijn
hand vroeg om over het grote
duister heen mij te redden, waar

was ik, je blijft naar mij uitzien,
voorgoed onbereikbaar nabij.

G. van der Graft

uit: Van der Graft, Praten tegen langzaam water. Gedichten 1942-2007. Een keuze. Amsterdam Antwerpen 2007 (Uitgeverij de Prom)

---

WOORDEN

Ik wantrouw het woord, een mensch, dat praat,
Het weet van alles het hoe en waarom;
Daar is op aarde geen heiligdom,
Waar niet het woord naar binnen gaat.
 
En dit heet “huis” en dat heet “hond”
En dit heet “God” en dat “gebed”,
En noemt men iets, dan weet men het,
En nergens is meer heilige grond.
 
Der menschen woord raakt alles aan.
-En dan verstomt der dingen lied,-
Hun tuin grenst vlak aan Gods gebied….
Ik waarschuw: blijf van verre staan,
 
En nader niet met een naam, met een woord,
De juiste term, de gave zin,
Het doode lichaam ligt er in
Der dingen, die men heeft vermoord.

Naar Rainer Maria Rilke

J. van der Waals
 
uit: Van der Waals, Jacqueline E., Verzamelde gedichten, Kampen 1994 (De Groot Goudriaan)

---

NOCTURNE EN QUE NADA SE OYE

EN MEDIO de un silencio desierto como la calle antes del crimen
sin respirar siquiera para que nada turbe mi muerte
en esta soledad sin paredes
al tiempo que huyeron los ángulos
en la tumba del lecho dejo mi estatua sin sangre
para salir en un momento tan lento
en un interminable descenso
sin brazos que tender
sin dedos para alcanzar la escala que cae de un piano invisible

sin más que una mirada y una voz
que no recuerdan haber salido de ojos y labios
¿qué son labios? ¿qué son miradas que son labios?
y mi voz ya no es mía
dentro del agua que no moja
dentro del aire de vidrio
dentro del fuego lívido que corta como el grito.
Y en el juego angustioso de un espejo frente a otro
cae mi voz
y mi voz que madura
y mi voz quemadura
y mi bosque madura
y mi voz quema dura
como el hielo de vidrio
como el grito de hielo
aquí en el caracal de la oreja
el latido de un mar en el que no sé nada
en el que no se nada
porque he dejado pies y brazos en la orilla
siento caer fuera de mí la red de mis nervios
mas huye todo como el pez que se da cuenta
hasta ciento en el pulso de mis sienes
muda telegrafía a la que nadie responde
porque el sueño y la muerte nada tienen ya que decirse.

Xavier Villaurrutia

---

NOKTURNE, IN DEM MAN NICHTS HÖRT

MITTEN IN einer verlassenen Stille, wie die Straße vor dem Verbrechen,
sogar ohne zu atmen, damit nichts meinen Tod stört,
in dieser Einsamkeit ohne Wände,
zur Zeit, wenn die Ecken geflüchtet sind,
hinterlasse ich im Grab des Bettes mein blutloses Standbild,
um in einem so langsamen Augenblick aufzubrechen
in einen nicht endenwollenden Abstieg,
ohne Arme zum Ausstrecken,
ohne Finger, um die Tonleiter zu erreichen, die von einem unsichtbaren
Klavier herabfällt,

ohne mehr als einen Blick und eine Stimme,
die sich nicht erinnern, aus Augen und Lippen getreten zu sein,
was sind Lippen? Was sind Blicke, die Lippen sind?
Und meine Stimme ist schon nicht mehr meine
im Wasser, das nicht nässt,
in der Luft aus Glas,
im fahlen Feuer, das schneidet wie der Schrei.
Und im angstvollen Spiel eines Spiegels vor einem zweiten
sinkt meine Stimme,
und meine Stimme, die reift,
und meine Stimme brennreif,
und mein Wald reift,
und meine Stimme brennt reif
wie das Eis aus Glas,
wie der Schrei aus Eis,
hier in der Muschel des Ohrs
der Wellenschlag eines Meeres, in dem ich van nichts weiß,
in dem man nicht schwimmt,
weil ich Füße und Arme am Strand ließ,
fühle ich außerhalb meines Ichs das Netz meiner Nerven fallen,
aber alles flieht wie der Fisch, der
bis zu hundert im Pulsschlag meiner Schlafen
stumme Telegraphie gewahrt, auf die niemand antwortet,
weil der Traum und der Tod sich nichts mehr zu sagen haben.

Übertragen von Curt Meyer-Clason

Villaurrutia, Xavier, Sehnsucht nach dem Tod. Nostalgia de la muerte. Sämtliche Dichtungen spanisch / deutsch. Übertragen von Curt Meyer-Clason, Aachen 2007 (Rimbaud)

---

IK BEDENK DE WERELD

Ik bedenk de wereld, tweede uitgave,
tweede verbeterde uitgave,
voor de dwazen om te lachen,
de tobbers om te tobben,
de kalen om te kammen,
de katten om te klagen.

Hier is het hoofdstuk
‘De taal van plant en dier’,
met voor elke soort
de relevante woordenschat.
Alleen al door een gewone groet,
uitgewisseld met een vis,
zullen jij, de vis en iedereen
sterker in het leven staan.

Je hebt het lang voorvoeld:
het bos begint te spreken,
plots zijn de woorden wakker.
Wat een epiek van uilen!
Wat een aforismen van de egel!
Hij bedacht ze zelf,
terwijl wij zeker wisten: hij doet niets,
hij ligt gewoon te slapen.

De tijd (hoofdstuk twee)
mag zich overal mee bemoeien,
met goed en kwaad, maakt niet uit.
Maar -de tijd die zeeën verplaatst,
die bergen verplettert en sterren
laat draaien, heeft: geen enkele macht
over geliefden, want zij zijn te naakt,
te innig omhelsd, ziel opgeschrikt,
als een mus op hun schouder.

De ouderdom is alleen de moraal
die hoort bij een misdadig leven.
Aha, dus allen blijven jong!
Het lijden (hoofdstuk drie)
maakt het lichaam niet te schande.
De dood komt als je slaapt.

Dan zul je dromen
dat ademhalen niet meer hoeft,
dat stilte zonder adem
heel aardige muziek is.
Als een vonk zo klein
Doof je in de maat.

Zo is de dood. Het deed meer pijn
toen een roos in je vinger prikte.
Je onderging een grotere schrik
toen je een blaadje vallen zag.

Zo is de wereld gewoon. En zo
leef je. En doodgaan is niet meer.
Al het andere is als Bach,
die eventjes gespeeld wordt
op een zaag.

W. Szymborska

uit: Szymborska, W., Einde en begin. Gedichten 1957-1997, Amsterdam 1999 (Meulenhoff)

---

ANCHE GLI ALBERI UN TEMPO ERANO CROCI

Anche gli alberi un tempo erano croci
Appesi ai rami d‘ombra agonizzavano
i miei fratelli, il sole dentro gli occhi.

Perduta era dell’anima l’effigie
umana, sconosciuta ogni parola
d’amore era tra i simili, scomparso
tutto dell’uomo il seme e la misura.

Tutto passò in dilirio: la memoria,
torbido lago ove affluisce il cuore,
sarà specchio d’immagini e di nomi.

Torno a scoprire i morti ad uno ad uno,
incustodite ceneri, a ridire
il nome dei compagni come in una
segreta antologia.

Elio Filippo Accrocca

---

OOK DE BOMEN WAREN EENS KRUISEN

Ook de bomen waren eens kruisen.
Aan de schaduwtakken hangend,
waren mijn broers stervend, de zon in de ogen.

Verloren was de menselijke beeltenis van de ziel,
onbekend elk woord
van liefde tussen naasten, verdwenen heel
de mens het zaad en de maat.

Alles ging in waan voorbij: de herinnering,
troebel meer waar het hart stroomt,
het zal een spiegel zijn van beelden en namen.

Ik ga terug om de doden één voor één te ontdekken,
onbeheerde as, om te klagen
de naam van de metgezellen als in
één geheime bloemlezing.

---

AUCH DIE BÄUME WAREN EINMAL KREUZE

Auch die Bäume waren einmal Kreuze. An den Schattenzweigen
hängend, waren meine Brüder am Sterben, die Sonne in den Augen.

Verloren war der Seele menschliches Ebenbild, unbekannt war
jedes Liebeswort zwischen den Nächsten, verschwunden ganz des
Menschen Same und Maß.

Alles ging vorüber im Wahn: das Gedächtnis, ein trüber See, wo
das Herz hinströmt, wird Spiegel von Bildern und Namen sein.

Ich kehre zurück und entdecke die Toten einen um den andern,
unbewachte Asche, und sage die Namen der Genossen auf wie eine
geheime Anthologie.

Vertaling Franco de Faveri/Regine Wanknecht

---

EPICURUS



Dood, om maar iemand te noemen,
 hoeft ons geen angst aan te jagen:


zijn wij er, hij kan er niet zijn dan,
is hij er, ontbreekt het aan ons.


We sluiten elkaar prachtig uit. 

Dit is, E. te A.,

slim bedacht
en het helpt – tot op heden – nog ook


om de angst voor het eigen weg moeten


in eigen hoofd te houden.


Er is dus al heel wat gewonnen.



Maar ook liefsten zijn sterveling;


niet zelden neemt Dood hun plaats in.


Heb je daar ook al wat op gevonden,


hoe ik dat geen ramp hoef te vinden?



Want je weet, doodgaan is pas echt erg


voor wie juist met z’n drieën nog was:


Dood, Wie-er-mee-moet en Blijver.



Voor Dood is het maar zichzelf.


Voor Wie-mee-moet is het maar doodgaan.


Maar Blijver is lang heel erg leeg.
Zijn wij er, Dood is er niet.                                                        
Is Dood er, ontbreekt het aan ons.


(Vrij naar Epicurus)

Anton Korteweg

---

DE KUNST VAN DOODGAAN

Als het zover is -zal ik dan eindelijk
weten wat dat is, doodgaan
jezelf verlaten en weten
dat je nooit terugkeert

soms wanneer ik het koraal hoor
Nun komm’ der Heiden Heiland
doorstroomt mij een vermoeden van
onontkoombaar verlies —
maar wat geeft het

bij het zien van een uitzicht over bergen
een verte die verdwijnt in zichzelf
kan ik worden bevangen door een huiver
voor de eenzaamheid die mij wacht —
maar wat geeft het

er is wel eens zo’n avond dat over het gras
in de tuin het mooiste licht strijkt
dat er is: laat laag licht
en dat ik denk: dit was het dus
en het komt nooit meer terug —
maar wat geeft het

ik hoop dat dit het is want ik ben bang
dat het anders zal zijn

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

LANDSCHAP

De stadjes, de rivieren en
de zinderende landerijen,
al het bij voorbaat al voorbije
waarmee ik zo verbonden ben.

Dit is het landschap van weleer
dat zich in mijn verlangen etste;
nu zie ik het ten langen leste
vertrouwd als nooit tevoren weer.

Moest alles eerst verloren zijn
voor ik er iets van kon genieten?
Onachterhaalbare verschieten
vanuit het venster van de trein.

Ik kijk in het voorbijgaan om
naar een voorbijgegaan verleden;
de naam van deze kleine steden
klinkt nimmer door de intercom.

Het leven volgt een bitter spoor
langs onverbiddelijke lijnen,
en wat ik aanzag voor het mijne
was niet van mij en ging teloor.

Jean Pierre Rawie

uit: Rawie, Jean Pierre, Onmogelijk geluk, Amsterdam 1992 (Bert Bakker)

---

TUKÂ-RÂM

Nu je mijn ziel hebt,
heb ik mijn ik verloren.
Leven is nu geen last,
nu ik zelf in jouw geboren.

Ik ben dood.
Jij hebt hier jouw plek opgericht
eeuwige God,
nu ik van mijn ik afstand doe.

Nun du meine Seele hast,
habe ich mein Ich verloren.
Leben ist nun nicht mehr Last,
da ich mich in dir geboren.

Ich bin tot.
Du hast hier deine Stätte aufgerichtet,
ew’ger Gott,
nun ich auf mein Ich verzichtet.

Aus dem altindischen von Peter Paul Althaus

uit: Herbst, Hiltrud, Mendlewitsch, Doris (Hrsg), Die Erde spricht mit Gott. 200 Gedichte aus vielen Kulturen und Epochen zu den großen und kleinen Fragen des Glaubens, Münster 2017 (Daedalus)

---

DRIE WINTERGEDICHTEN

I

Door godvergeten vermotregend land
van gehucht naar gehucht, hand
in koude hand, dat gevoel hoop ik
met niemand meer te delen. Als
het niet hoeft.

Maar als ik haar nu vond
in het natte gras, of ergens
in het geploegde land, wat
zou ik doen, wat zou ik.

Ik weet wel dat iedereen dood
moet gaan, maar toch zou ik
haar koude mond weer zoenen,
haar lichaam toedekken, haar
haar strelen en weer bang zijn
dat zij wakker werd.

II

Ik had met je door de weiden willen gaan
langs de sloten de bruine pluimen van het riet
maar een dunne zon daalde al over boomkruinen
en boerderijen en ik wist dat ik niet kon
verdragen dat onze schaduwen lang en eenzaam
over de weiden zouden gaan.
Ik ben bang zei je.

Ik had met je door de dorpen willen gaan
door de verlaten middag in de tuinen de straten
naar een café waar de zon voor ons zou spelen
in de vitrage maar ik wist dat ik niet kon
verdragen dat de stilte lang en eenzaam
tussen ons mee zou gaan.
Ik ben bang zei je.

Ik had met je willen slapen, willen gaan
met mijn ogen mijn handen mijn mond als de zon
over het vreemde landschap van je lijf
maar ik wist dat ik niet kon verdragen
dat we een leven lang eenzaam
op zouden staan.
Ik ben bang zei je.

III

Met jou kwam een nog vreemd
verdriet waarop ik een leven
lang gewacht heb.

Het kwam uit je ogen in de mijne
uitje handen onder mijn jas
het kwam en ik liet het.

Eindelijk zag ik dat alles voorbij
zou gaan als deze dag boven l
and dat ik liefheb.

Ik zeg niet dat dat erg is
ik zeg alleen wat ik dacht
te zien

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

ICH WEISS
(1943)

Ich weiß, daß ich bald sterben muß
Es leuchten doch alle Bäume
Nach langersehntem Julikuß –

Fahl werden meine Träume –
Nie dichtete ich einen trüberen Schluß
In den Büchern meiner Reime.

Eine Blume brichst du mir zum Gruß –
Ich liebte sie schon im Keime.
Doch ich weiß, daß ich bald sterben muß.

Mein Odem schwebt über Gottes Fluß –
Ich setze leise meinen Fuß
Auf den Pfad zum ewigen Heime.

Else Lasker-Schüler

---

GOTT HAT VERBORGEN SEIN GESICHT

Alle Wege haben geführt zum Tod,
alle Wege.
Alle Winde haben geatmet den Verrat,
alle Winde.
Auf allen Schwellen haben böse Hunde gebellt,
auf allen Schwellen.
Alle Wasser haben uns ausgelacht,
alle Wasser.
Alle Nächte sind fett geworden von unseren Schrecken,
alle Nächte.
Und die Himmel waren nackt und leer,
alle Himmel.
Gott hat verborgen sein Gesicht.

Rajzel Zychlinki

Aus dem Jiddischen von Hubert Witt

uit: Herbst, Hiltrud, Mendlewitsch, Doris (Hrsg), Die Erde spricht mit Gott. 200 Gedichte aus vielen Kulturen und Epochen zu den großen und kleinen Fragen des Glaubens, Münster 2017 (Daedalus)

---

SUR UNE MORTE

Elle était belle, si la Nuit
Qui dort dans la sombre chapelle
Où Michel-Ange a fait son lit,
Immobile, peut être belle.

Elle était bonne, s’il suffit
Qu’en passant la main s’ouvre et donne,
Sans que Dieu n’ait rien vu, rien dit,
Si l’or sans pitié fait l’aumône.

Elle pensait, si le vain bruit
D’une voix douce et cadencée,
Comme le ruisseau qui gémit.
Peut faire croire à la pensée.

Elle priait, si deux beaux yeux,
Tantôt s’attachant à la terre,
Tantôt se levant vers les cieux,
Peuvent s’appeler la priére.

Elle aurait souri, si la fleur
Qui ne s’est point épanouie

Alfred de Musset

---

AUF EINE TODTE

Ja, sie war schön, wenn man die Nacht
Schön nennen kann in der Kapelle,
Zu deren kalter Marmorpracht
Nie dringen kann des Tages Helle,

Ja, sie war gut, wenn es genügt,
Almosen im Vorübereilen,
Wie es der Zufall eben fügt,
Und ohne Mitleid auszutheilen.

Sie dachte, – wenn wir bei dem Schall,
Der einer weichen Stimm entquollen
Eintönig wie des Bächleins Fall,
Schon an Gedanken glauben sollen.

Sie betete, wenn Beten heißt:
Daß sich zwei schöne Augensterne
Bald niedersenken wie verwaist,
Bald heben zu der Himmelsferne.

Gelächelt hätte sie – wenn Duft
Aus Blumen, die sich nie erschlossen,

Nachdichtung: Otto Baisch

---

DRIE VOORJAARS GEDICHTEN

I
Deze lente gaat het toch weer
Over jou hoewel ik er langzaamaan
wel moe van ben

moe van regen, wind, flarden
bedrieglijk blauw in de lucht,
vage beloften van het einde
van de kou.

Ik weet wel dat ik toch weer
van je hou, maar moeizaam soms,
met dat doelloze

van vogels die er van lijken
te houden in regen en wind
te blijven rondhangen
boven het land.

II
Ik had het wel eens gezien
zo’n vliezig en zielig kaal
vogeltje, maar wat
weetje er van.

Buiten was het eindelijk lente,
misschien te hevig, misschien had
ik te veel gewild, maar wat
wist ik er van.

Voordat je gezicht zo breekbaar
was dat ik het kon breken
kon ik niet dichterbij zijn
dan ik was.

Het was al onbegrijpelijk dood
en voorbij.

III
Je hebt het vredige landschap verstoord,
het gehucht lag te slapen, je liep er door
en het werd wakker. Meewarige witte gezichten
achter vitrages hebben me stap voor stap
gevolgd, argeloze kinderen me woord voor
woord uitgelachen, hofhonden braken los
in uitzinnig geblaf, vee dat dieper leek
te slapen dan de dood verrees in zwart
lakense pakken en snoof van woede en
de rivier reikte gretig over zijn oevers
naar de dijk waarop ik liep.

Ik had je tegen willen houden
willen schreeuwen blijf blijf
kom terug, maar toen ik riep
was het een groet, toen ik je greep
was het een gebaar van afscheid,
toen ik je gezicht zocht waren
mijn ogen vochtig en kon ik
een onbeduidend detail aan
de horizon niet loslaten.

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

MEIN TAG WAR HEITER, glücklich meine Nacht.
Mir jauchzte stets mein Volk, wenn ich die Leier
Der Dichtkunst schlug. Mein Lied war Lust und Feuer,
Hat manche schone Gluten angefacht.

Noch blüht mein Sommer, dennoch eingebracht
Hab ich die Ernte schon in meine Scheuer-
Und jetzt soll ich verlassen, was so teuer,

So lieb und teuer mir die Welt gemacht!
Der Hand entsinkt das Saitenspiel. In Scherben
Zerbricht das Glas, das ich so fröhlich eben
An meine übermut’gen Lippen presste.

O Gott! wie hässlich bitter ist das Sterben!
O Gott! wie süß und traulich lasst sich leben
In diesem traulich süßen Erdenneste!

Heinrich Heine

uit: Herbst, Hiltrud, Mendlewitsch, Doris (Hrsg), Die Erde spricht mit Gott. 200 Gedichte aus vielen Kulturen und Epochen zu den großen und kleinen Fragen des Glaubens, Münster 2017 (Daedalus)

---

LETZTE WACHE

Wie dunkel sind deine Schläfen
Und deine Hände so schwer,
Bist du schon weit von dannen
Und hörst mich nicht mehr?

Unter dem flackernden Lichte
Bist du so traurig und alt,
Und deine Lippen sind grausam
In ewiger Starre gekrallt.

Morgen schon ist hier das Schweigen,
Und vielleicht in der Luft
Noch das Rascheln der Kränze
Und ein verwesender Duft.

Aber die Nächte werden
Leerer nun, Jahr um Jahr,
Hier, wo dein Haupt lag und leise
Immer dein Atem war.

Georg Heym

---

NATZWEILER

En daar, buiten het prikkeldraad, het uitzicht,
zeer liefelijk landschap, even vredig
als toen.

Het zou hen aan niets ontbreken, ze zouden
worden neergelegd in dat grazige gras,
worden gevoerd aan die rivier van rust,

daar in de verte. Het zou.

II
Ik speur de vensters af van barakken,
wachttorens, gaskamer.

Alleen de zwarte spiegeling van verte
in de ramen, van vredig landschap,

en daarachter, niemand.

III
De doden zijn zo hevig afwezig, alsof
niet alleen ik, maar ook zij
hier staan

en het landschap hun onzichtbare armen
om mijn schouders slaat.

Ons ontbreekt het aan niets zeggen zij,
wij zijn deze wereld vergeten,

maar het zijn geen armen,
het is landschap.

IV
De vergeelde foto’s in de vitrines,
hun door hun schedels aangetaste
gezichten, hun zwarte ogen,

wat zien ze, wat zien ze?
Ik zie hen aan, maar waarom.

Hun gezichten zijn tot de wereld
gaan horen, de wereld
die zwijgt.

V
Dit is het dus, verlatenheid, hier,
verweg in de bergen is de plek
van het afscheid.

Het Lager is pas geverfd, in dat zachte
grijs-groen, die zachte kleur
van de oorlog,

als nieuw is het, alsof er nog niets
is gebeurd, alsof het
nog moet.

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

WIE KANN ich die Tote, die Frau nun noch loben?
Sie steht dort in Fremdheit, ist Macht …
Ins Grab, in ein warmes, gewaltsam gezogen
Von seltener Liebe und Kraft.

Gerundete Brauen, beharrlich: zwei Schwalben –
Die flogen vom Sarg her zu mir:
Zu lang schon hätt man sie dort oben gehalten
Im kalten Stockholmer Quartier.

Die Geige der Väter: der Stolz deiner Sippe –
Ihr Hals gab sein Schönsein dir hin,
Du öffnetest lachend die zierlichen Lippen,
Italisches, russisches Kind.

Dein lastendes Bild will ich immer bewahren,
Du Bärenkind, Wildling, Mignon –
Doch Mühlen im Schnee werden Winter erfahren,
Vereist ist dein Horn, Postillion.

Ossip Mandelstam

Übertragung: Ralph Dutli

---

ANREDE

Ich bin nur Flamme, Durst und Schrei und Brand.
Durch meiner Seele enge Mulden schießt die Zeit
Wie dunkles Wasser, heftig, rasch und unerkannt.
Auf meinem Leibe brennt das Mal: Vergänglichkeit.

Du aber bist der Spiegel, über dessen Rund
Die großen Bache alles Lebens geh’n,
Und hinter dessen quellend gold’nem Grund
Die toten Dinge schimmernd aufersteh’n.

Mein Bestes glüht und lischt – ein irrer Stern,
Der in den Abgrund blauer Sommernachte fallt
Doch deiner Tage Bild ist hoch und fern,
Ewiges Zeichen, schützend um dein Schicksal hergestellt.

Ernst Stadler

uit: Herbst, Hiltrud, Mendlewitsch, Doris (Hrsg), Die Erde spricht mit Gott. 200 Gedichte aus vielen Kulturen und Epochen zu den großen und kleinen Fragen des Glaubens, Münster 2017 (Daedalus)

---

SEGEN DER NACHT

Ich bin, Geliebte, Gottes schmaler Spiegel,
In den er blickt, eh’ er zur Ruhe geht.
Mein Herz ist seines Ringes rotes Siegel,
Das er dem Abend aufprägt, eh’ er ganz verweht.
Ich bin, Geliebte, Gottes Silberschale,
Aus der er oft des Schlummers Rotwein trinkt,
Von deren tiefem Grunde wie aus einem Tale
Des bleichen Monds das Lied der Schwermut klingt.
Ich war, Geliebte, Gottes stummer Spiegel.
Nun sing ich in der Ferne leise Lieder
Zur Laute dir, wenn rings die Sterne steigen.
Mein Herz war Gottes abendrotes Siegel.
Nun spricht er zu mir aus der Sterne Schweigen:
»In meinem Garten sehet ihr euch wieder…«

In Theresienstadt geschrieben

Georg Kafka

uit: Herbst, Hiltrud, Mendlewitsch, Doris (Hrsg), Die Erde spricht mit Gott. 200 Gedichte aus vielen Kulturen und Epochen zu den großen und kleinen Fragen des Glaubens, Münster 2017 (Daedalus)

---

BIJ DE DOOD VAN MIJN VADER

I J’S DOOD

voor mijn moeder

Toen vader J door moeder A
reeds vrijwel dood in bed gevonden
was en zij zijn overschot
niet meer had kunnen wekken
o god o god o god
laat ons niet alleen, wij waren
ziende blind, horende doof
voor uw woord, stof
zijn wij, zie J.

o nachten in Steenwijk
koeien loeien bij gunstige wind
straten van stille klinkers
om kleine grijze tuinen
bolwerken en grachten al
eeuwen rustend in vrede
o god o god o god
in de torentransen huist de satan
spelend met de wijzers van
de grote klok, tijdelijk
zijn wij, zie J.

Toen zaten wij,J’s kinderen als toen
met A aan tafel, wij aten
zijn brood, dronken zijn ‘drank
vermengd met tranen’
o god o god o god
want A las uit psalm 102:
‘ik gelijk een eenzame vogel op
het dak’ en verder ‘ik verdor
als gras’, zie J.

o groene grazige weiden om Steenwijk
er lijkt zo droevig weinig gebeurd
onder de zon als wij als hij
door het landschap rijden
o god o god o god
‘op haar legerstede des nachts
zocht A haar zielsbeminde
zocht hem, maar vond
hem niet’.

II IN HUIS VERLOREN

Onze verwekker heeft zijn nageslacht
voorgoed verlaten, mijn broeders H en
J en ik korten de nacht in de zware
fauteuils voor de visite, in de duistere
suite zijner gedachtenis.

Maar god zij dank liet hij een kist
sigaren achter in zijn huis,
de kelder staat vol drank,
wij krijgen kracht naar kruis.

Ik kwam hem, zeg ik, tegen
deze avond, niet echt maar heviger
en vriendelijker dan vroeger, hij
groette haastig, ging zijn eigen
weg, kamers in en uit als wilde
hij nog eenmaal door zijn huis
voor hij het afsloot tegen
de naderende nacht.

Zo leeft en vergaat in woorden, rook
en glas een vader, tastbaar als de as
op onze uitstekende costuums maar
evenzeer verloren onherhaalbaar
is de kindertijd. Here zegen
onze vergetelheid.

III ZIJN JAS

Mijn vader J was nog maar net
gestorven toen mijn moeder A
zijn nieuwe regenjas voorzichtig
van de kapstok nam. Pas eens,
zei ze, hij was er zo trots op.

Daar stond ik dan en voelde
aan de mouwen en bij het sluiten
van de knopen hoe dood hij was
en hoe ver weg mijn jeugd. Oud
en zwak zou ik worden, in deze
plooien zou mijn huid gaan hangen
om mijn knoken.

IV EEN LANGE WANDELING

Wandelend met B en R mijn kinderen
wordt het weer winter, word ik langzaam
weer ingesponnen in altijd dezelfde
nevelige bosranden, modderige wegen,
het kille schreeuwen van fazanten,
de grond dreunt onder een drietal
fjorden-paarden, melancholie van
licht bevroren boerenkool alom.

Alles verandert maar keert onveranderd
terug. Neem de heiligen van deze maanden.
Een kind weet dat Sint Maarten met een
halve mantel vertrekt, hij komt met een
nieuwe terug. Sint Nicolaas is altijd
onder ons, al zien wij dat meestal niet.
Maria loopt met een nieuwe Jezus toch
weer in haar laatste dagen. Onze wereld
blijkt gesloten.

Zo komen wij dan ook bij altijd dezelfde
bomen, waarin mijn dochters altijd dezelfde
takken beklimmen en zwaaiend in de toppen
zingen: zie ginds komt de stoomboot, kijk
eens hoe hoog wij zijn. En inderdaad zij
zijn buiten bereik, als zij vielen,
ik zou hen moeten laten vallen.

Wandelend door de schemer terug naar huis
bespreken wij de maan en opa’s dood.
Ze hebben een heel klein beetje te doen
met mij, omdat opa mijn vader was. (Hij
was het die destijds in gordijnen gehuld,
een baard van geplozen touw tot op de
knieën, een wiegelende mijter op het hoofd
voor mij door het maanlicht sloop)

Wandelend in het duister voel ik
hun koude handen, moet ik
hun dorre bloemen dragen,
hun neuzen snuiten,
hun knopen sluiten,
hun vader zijn.

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

LEBEN EINES MANNES

Gestern fuhr ich Fische fangen,
Heut bin ich zum Wein gegangen,

-Morgen bin ich tot –
Grüne, goldgeschuppte Fische,
Rote Pfützen auf dem Tische,
Rings um weißes Brot.

Gestern ist es Mai gewesen,
Heute wolln wir Verse lesen,
Morgen wolln wir Schweine stechen,
Wurste machen, Apfel brechen,
Pfundweis alle Bettler stopfen
Und auf pralle Bauche klopfen,

-Morgen bin ich tot –
Rosen setzen, Ulmen pflanzen,
Schlittenfahren. Fastnachtstanzen,
Netze flicken, Lauten rühren,
Hauser bauen, Kriege führen,
Frauen nehmen, Kinder zeugen,
Übermorgen Knien beugen,
Übermorgen Knechte lohnen,
Übermorgen Gott versöhnen –
Morgen bin ich tot.

Werner Bergengruen

uit: Herbst, Hiltrud, Mendlewitsch, Doris (Hrsg), Die Erde spricht mit Gott. 200 Gedichte aus vielen Kulturen und Epochen zu den großen und kleinen Fragen des Glaubens, Münster 2017 (Daedalus)

---

LETZTE WORTE

Geliebte, wenn mein Geist geschieden,
so weint mir keine Träne nach;
denn, wo ich weile, dort ist Frieden,
dort leuchtet mir ein ew’ger Tag!

Wo aller Erdengram verschwunden,
soll euer Bild mir nicht vergehn,
und Linderung für eure Wunden,
für euern Schmerz will ich erflehn.

Weht nächtlich seine Seraphsflügel
der Friede übers. Weltenreich,
so denkt nicht mehr an meinen Hügel,
denn von den Sternen grüß ich euch!

Annette von Droste-Hülshoff

uit: Herbst, Hiltrud, Mendlewitsch, Doris (Hrsg), Die Erde spricht mit Gott. 200 Gedichte aus vielen Kulturen und Epochen zu den großen und kleinen Fragen des Glaubens, Münster 2017 (Daedalus)

---

GROEN UITGESLAGEN

Ze zijn er een beetje bij blijven
liggen, die duizenden gedichten over
de oude, beschimmelde dingen. Maar

vanuit de trein weer zulke ontroerende
moestuinen gezien, met peulen, bietjes,
de piepers voor de winterdag, alles in
een groeizaam regent je, het fietsenschuur~
e waar vader achter tegen plast.

Grootmoeder weer begraven. Het mistte
vaag en de zon scheen vaag en er was
niets meer aan te doen, alles was
betaald. Eenmaal gaan we allemaal
werd er gezegd. Om te huilen zo mooi.

In een rivier deze zomer heel grote
gladde groen uitgeslagen rotsblokken
gezien en bevoeld met net zulke prachtige
details als bij jou,
wel van steen natuurlijk.

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

ALLES WEL

Laatste woorden van ds Carel Hendrik de Smidt

‘en zij zeide: Het is wel.’ 2Kon. IV.26

Alles wel, was ’t laatste woord
Van zijn stervensspond gehoord.
Moeder, zusters, die daar treuren,
Dat men, om u op te beuren,
U dit woord van hem vertel:
‘God zij lof, ’t is alles wel.’

Alles wel. Dus sprak in rouw
Sunems zwaar beproefde vrouw.
Alles wel, in stervenssmarte,
Sprak ’t geloof ook in zijn harte.
Zij de koortsbrand nog zo fel,
In de ziel is ’t alles wel.

Alles wel. De zondenschuld
Die ons nog met. angst vervult,
Nog aan onze vreê komt knagen,
Wist hij voor zich weggedragen.
Wie ook ’t schuldgevoel beknel,
Rustig sprak hij: Alles wei.

Alles wel. Schoon in de bloei
Van de eerste lentegroei,
Als een veldbloem afgesneden;
Zonder omzien naar ’t verleden,
Willig op zijns Gods bevel,
Lijdzaam sprak hij: Alles wel.

Alles wel. En ’t arbeidsveld,
Waar Gods hand hem had gesteld,
Zag hij aan zijn oog ontzinken:
Maar een beter zag hij blinken,
Én bij ’t heilrijk Godsbestel,
Sprak hij dankend: Alles wel.

Alles wel. Ja, waar het licht
Van des Heilands aangezicht
Vriendelijk in de ziel mag schijnen,
Mag de wereld vrij verdwijnen,
Mag men, bij het laatst vaarwel,
Troostrijk roepen: Alles wel.

Door het somber dodendal,
Waar Gods staf haar steunen zal,
Gaat de ziel de hemel binnen.
Eeuwge vreugd gaat dáár beginnen.
Dat zij dan daarhenen snel,
Blijde zingend: Alles wel.

Alles wel. Geen lijden meer.
Eeuwig bij zijn God en Heer.
In der Englen reine koren,
Doet zijn stem zich juichend horen
Met het hemels citerspel.
Nu voor eeuwig: Alles wel.

Alles wel, was ’t laatste woord
Van zijn stervensspond’ gehoord.
Moeder, zusters, die daar treuren,
Dat men, om u op te beuren,
U nog eens dit woord vertel:
‘Alles,’ sprak hij, ‘alles wel.’

P. Huet (1827-1895)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

ZO GAAT DE WERELD,

Toen zij begraven werd,
Toen was ’t als zou zijn hert ,
van smarte breken.
Hij knielde bij het graf
En wilde er niet van af
Daar hielp geen smeken.

En daaglijks keerde hij
Naar ’t kerkhof, weende bij
De groene zode,
Waar hij met eigene hand
Een kruis had op geplant
Ter eer der dode.

Een jaar verliep, en nu —
O wis die traan, die u
In de ogen perelt —
Mint hij ene andere vrouw,
en zweert haar eeuwige trouw…
Zo gaat de wereld!

Frans de Cort (1834-1878)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

FLAMINGANTEN-BEGRAFENIS

Zó zullen ze ook mijn lijk begeleiden
naar Het verre kerkhof; zwijgend en ernstig, als
De omstandigheid vereist, geschaard om
De opene groeve, de onverschilligen

Grafmaker aanzien, welke de nommerplaat
Vlug op de kist vasthamert, en naar de vriend
Dan luistren, die, de stem in tranen
Zwemmend, hetzij in gewiekte dichtvorm

Of keurig proze, aan superlatieven rijk,
Des nu voor eeuwig slapenden lof verkondt.
Dan zullen ze, een voor een, een spa vol
Aarde, van mensengebeent doormengeld,

De enge kuil inwerpen —en telkens zal
dat alleraakligst dreunen op ’t harde hout…
En eindlijk ’t veld des doods verlatend,
Zullen ze zich naar de naaste herberg

Heenspoeden waar bij ’t schuimend vocht allengs
De strakke weemoedsplooi van hun aangezicht
Zal weggetoverd worden door een
puntig gezegde op de verzenslijper —

Ex-pedagoog … misschien door een geestig woord
Mijzelve eens toevallig ontsnapt, of wel
Een juist me naar de mond gezongen
Vrolijk refrein uit mijn eigen liedboek.

Zó is het goed ook. Tranen verlang ik niet.
Ik heb altijd graag medegelachen, nooit
Moedwillig enig stuk gedicht, waar
Iedere strofe ene verse zakdoek

Vereist; en zou ik, dood, u bewegen tot
Smartwaterstorting, ik, die bij leven liefst
Beoogde om uwe mond de glimlach
Weder te roepen of vast te kluisteren?

En zoudt ge zelfs, o vrienden, me heel en gans
Vergeten, mijns u nimmer gedenken, bij
’t Aanheffen mijner simpele deunties
Spijts de belofte der fraaie grafreé, —

Alweder goed. Waar haalden we, moesten wij
Verwijlen steeds met onze gepeinzen in
Der doden rijk de moed vandaan, om
’t Vluchtige levensgenot te smaken?

Frans de Cort

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DE SCHADUW VAN DE DOOD

Wij zaten neer in ’t heidekruid; daar vloog
Een wolk vóór ’t zonlicht en een zwarte stip
Streek langs het bos, als waar ’t een floers van krip,
De schaduw van een ziel, die henentoog;
Verschrikt schoot ginds een vogel wild omhoog
Van uit de lage kant, een schuwe snip,
Terwijl de donkre schim, als met een tip,
Het heiveld scherend, snel zich voortbewoog;—
Maar hand in hand, toen met zijn schaduwkleed
De brede vorm nabij sloop; zaten wij,
Gedachtig aan het spook, dat hard en wreed
Vaak mensen scheidt, hoe groot hun liefde zij;
Daar vlood het schijnsel heen; het was als gleed.
De schaduw van de Dood langs ons voorbij.

F.L. Hemkes (1854-1887)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

OP HET KERKHOF

Zij liggen rij aan rij de grijze zerken,
omwonden met een band van dorrend lover;
Gevangen in des winters doffe tover
Slapen de wilgen. en de bleke berken.
En op de koude wind is het als stoof er
Hij mij voorbij met zijn getakte vlerken,
En zoekend waart hij om die droeve merken,
Tellend hun tal, de. strenge Levens-rover.
De dode blâren stuiven om de zode,
Waar bloemen groeiden eens en donzen klaver,
Geboren op een graf en daar gestorven. —
Een spade dragend, het gelaat doorkorven
Van rimpels, stqapt een stille dodengraver,
Teken van leven, door de hof der doden.

Jac. van Looy (1855-1930)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

[DOODSLIEDJE] V

Straks zong ik trotse dingen
Van mensen-pracht en -gloed,
Nu kan ik niets meer zingen
Dan dat ik sterven moet.

O, éénmaal nog te wenen!
Als men gestorven is,

Willem Kloos (1859-1938)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DOOD-GAAN

De bomen dorren in het laat seizoen,
En wachten roerloos de nabije winter.
Wat is dat alles stil, doodstil…ik vind er
Mijn eigen leven in, dat heen gaat spoên.

Ach, ‘k had zo graag heel, héél veel willen doen,
Wat verzen en wat Liefde, — want wie mint er
Te sterven zonder dees? Maar wie er ook wint er
Ter wereld iets door klagen of door woên?

Ik ga dan stil, tevreden en gedwee,
En neem geen ding uit al dat leven mee
Dan dees gedachte, gonzende in mij om:

Men moet niet van het lieve Dood-zijn ijzen.
De dode bloemen keren niet weerom,
Maar Ik zal heerlijk in mijn Vers herrijzen.

Willem Kloos

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

VAN DE DOOD

Ouderwetse bakerpraatjes,
Alles wat men van de dood ons
Wijs wil maken! Onlangs liep ik
Over ’t Damplein en ik zag hem.

’t Was een heer van middelbare
Leeftijd en van middelgrootte,
Met een open, gladgeschoren,
Niet volstrekt onfraai gelaat.

Niets dus van ontvleesde ribben,
Zwarte, gapende ogenkassen
Rammelende knekelbenen,
Of getande klapperkaken.

Zijn toilet was uiterst keurig,
Naar de laatste franse mode;
Nergens zag men valse plooien,
’t Zat hem als aan t lijf geschilderd.

Glimmender dan zijn cilinder
Glom geen tweede. Zijn manchetten
Dekten halverweeg zijn handen,
En zijn boordje was een staand.

Op zijn fattrig zijden dasje
Blonk een fattrig gouden speldje;
Op zijn fraaigepoetste schoenen
Kon geen stofje blijven liggen.

En in plaats der scherpe zeise,
Waar de faam hem mee laat maaien,
Droeg hij in de hand een rotting,
Met een knop die was vernikkeld.

En het uurglas? Ook een sprookje!
Als gewone stervelingen,
Zag hij soms op een horloge,
Mooglijk wel een Waltham Mass.

Niemand zag ik op hem letten,
Doch te scherper hem op velen;
Wie hij ongemerkt kon naadren,
Kreeg een tikje met zijn rotting.

Maaien, dacht ik, of wel tikken,
’t Heeft vermoedlijk d’eigen werking;
‘k Bleef dus op eerbiedige afstand,
Hij bemerkte het —en lachte.

Zijn gedachte kon ik raden:
‘Blijf zoveel ge wilt maar, vriendje,
Uit mijn weg, ik tref ten laatste
Toch u in een steeg, die doodloopt.’

Daar sloop hij opeens een oude
Dikke dame van mijn kennis
Achterna, ik wil roepen,
Maar bedacht toen, dat zij doof was.

Dra verloor ik in de volte
Uit het oog hen; —later hoorde ik,
Dat de dame d’eigen nacht reeds
Stierf, aan koude in ’t linkerneusgat.

Bastiaan van Heyningen (1865-1889)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

BIJ EEN DODE

Lief, ik kan niet om hem wenen
Waar hij stil en eenzaam ligt
In het schoon doorzichtig stenen
Masker van zijn aangezicht.
Dat de dingen er om henen
Met zijn bleke toorts belicht.

Lief, ik kan geen tranen vinden
Als mijn hart hem elders peist,
Waar zijn ziel met de beminde
Sterren van de avond rijst
En ons, dagelijks verblinden,
Hoger wegen wijst.

Naar de heemlen van de lage zoden
Stijg’ de gouden offervlam!
Wie kan wenen naar de vroeg vergoden
Die de dood ons halen kwam? —.
Tranen, lief, zijn enkel voor de doden
Die het leven nam.

P.C. Boutens (1870-1943)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DOODSSLAAP

Toen rond de snijbaar alles effen pleinde
vóór ’t onbegin de laatste reis begon,
stond heel de wereld in een stofje zon
te dansen naar het Onbegonnen einde.

En wijl het lichtje meer en meer verkleinde
met alles wat mijn leven eens ontspon
in lief en leed, vergrootte steeds de bron
van zaligheid die mijne ziel verreinde.

Kom, doodsslaap, vlecht de roodomvlamde kolen
van uw papaverkroon mij om het hoofd,
en dat geen droom mij langer houdt gevangen!

Zoon der vergetelheid, ‘k ben God bevolen,
hoe zalig is ’t, van alle geest beroofd,
te liggen zonder liefde noch verlangen!

Willem Gijsels (1875-1945)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

UIT: IK

Mijn rechter oog ziet blank; mijn linker zwart.
Ik sta: een toren tussen bei mijne ogen.

Een bloem springt open. En de dag springt open.
Ik-zelf? Verwondring. Doch: geen enkle knal.

Uur: vlerk die verschiet, bliksem. En … ene roze ·
die naar den avond geurt, o eindelijke dood.

Neen, ik ben blind gelijk een bloed’ge roos
Die lichtend wordt ten avond.

Karel van de Woestijne (1878-1929)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

HET DOODSBED VAN EEN KIND

De aarde is niet uit haar baan gedreven
toen uw hartje stil bleef staan,
de sterren zijn niet uitgegaan
en ’t huis is overeind gebleven.

Maar al ’t geklaag en dof gesnik,
zelfs onder ’t troostend koffiedrinken,
het kon uw stem niet op doen klinken,
noch licht ontstekèn in uw blik.

Gij zult wel nimmermeer ontwaken,
want gij bleef roerloos toen de trap
zo kraakte bij de-stille stap
des mans, die kwam om toe te maken.

Ziet, lieve mensen, ’t is volbracht,
Wat gaan wij doen? Wij konden bidden,
dan blijf ik nog wat in uw midden,
gij krijgt toch wel geen slaap vannacht.

En heeft een uwer een ervaren
en hooggeleèrd en vruchtbaar brein:
hij zegge mij of ’t waar kan zijn
dat haar de wormen zullen sparen.

Willem Elsschot (1882-1960)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

IK BEN U NA UW STERVEN GAAN BEMINNEN
Gij waart zo ver en schijnt nu zo nabij,
Uw stem ‘klinkt van een heldere overzij
En zonder moeite laat uw hart zich winnen.

Van niets vervreemd dan van mijn moede zinnen
Verrijst gij peinzend, ofwel licht en blij,
Alnaar u raakt het vloeiend aards getij;
Haast tastbaar komt uw beeld mijn wereld binnen.

Het water dat ons scheidt is niet meer diep,
In ’t morgenlicht kunt ge de bodem zien,
En ‘k droom dat gij het spoedig zult doorwaden,
Want mijn voet volgt te langzaam wie mij riep;
Maar als ‘k u naadren hoor: o dan misschien
Ben ik al stervend door te veel genade.

H.W.J.M. Keuls (1883-1968)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DE POPULIER

Hij staat in een tuin in de stad,
alleen en verloren en groot,
met wuivende kruin, en ’t geruis
der winden door twijg en in blad,
dit lied van verlangen en nood,
is hoorbaar tot diep in het huis.

Ik zie hem des morgens door ’t raam
der keuken, bij ’t haastig ontbijt.
Zoals men zijn vrouw en zijn kind
begroet, noem ik hem bij zijn naam.
Hij wuift dan als waar’ hij verblijd,
die makker, mijn vennoot en vriend.

Nooit merkte ik dat hij was gegroeid,
ik zag hem altijd zoals nu:
eenvoudige boom, die, gezond,
slechts ééns, in het jaar, als hij bloeit,
zo gek doet als koning Ubu
en jong wordt en vriendelijk en blond.

Ik zal eerder doodgaan dan hij
En als ik op ’t bed lig en snak
naar licht en naar lucht en — naar wat?
zal hij, onverschillig en blij,
het lied dat de dood in mij brak
nog voortzingen over de stad.

Jan van Nijlen (1884-1965)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

GRAFSCHRIFT

Een naamloze in de drom der namelozen,
Aan de gelijken schijnbaar zeer gelijk,
Door geen vervoering stralend uitverkozen
Tot heersen in een onaantastbaar rijk.

Wie van die hem vergaten of verdroegen
Ontwaarden uit hun veilige bestek
De schaduw van twee vleugels, die hem joegen,
De felle klauw in zijn gebogen nek?

En nu, na het begeerde, het ontbeerde,
Na de onrust en het levenslang geduld:
Een steen, door ’t groen gebarsten, en verweerde
Letters en cijfers, die de regen vult.

J.C. Bloem (1887-1966)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

IN MEMORIAM PATRIS

Ik stond op een witte heuvel
in een ijskoude wind;
op het besneeuwde kerkhof
ligt er een die de rust niet vindt.
Uit een leven droefgeestig en doelloos
en een sterven zonder troost
is die ziel heengevaren
verschrikt en hopeloos.
Het lichaam is gebleven
verstard in zijne nood,
afkerig van het leven
en niet gereed ten dood;
geminacht door eigen vrezen
wrevelig heengegaan,
van leven niet genezen
en de dood niet toegedaan.
En de ziel uit haar slaap van jaren
opgejaagd en verstoord
vliegt als een blinde vogel
onder witte hemelen voort,
woest en armzalig, omgeven
van schrik en duisternis,
te zoeken waar het leven
en het lijf gebleven is.
De wind in barre vlagen
steekt op en giert langs mij;
de witte hemelen jagen
rakelings voorbij.
En ik herken, aan mijn ogen
deze wind, en aan mijn mond.
En het lichaam wordt, trots en verheven
dat hier de dood hervond.
In de levende aderen het bloed
huivert fier en vrede wordt groot
want wij herkennen ons goed,
dit ben ik; dit de dood.
Een onmetelijk rijk is ontsloten
en een stilte wel bekend,
de vrede en de aanwezigheid
die de ziel in haar zwerven kent.
Ik sta op witte bergen
in deze strenge wind
waar in de verheven eenzaamheid
de ziel haar vriendschap vindt.
Wees gegroet, met gesloten ogen,
nu ik weer met u verblijf,
Gij, die dit leven beëindigd hebt
en gebroken dit ander lijf.
En deze is mijn vader geweest.
Hoe is het dan dat deze mens
van mijn eigen, gelijke stam
dit angstige· einde vindt?
De dood nam wie steeds heeft gevreesd
en wie hem kende zij liet.
Vogelen trekken voorbij
en dit is het einde niet.
Ach, allen tezamen wij
sterven, maar leven niet.
Eens helpt de een de ander,
maar in dit leven niet.
Vreemd gaan wij langs.elkander.
Vergeef het: vergeet het niet.

J.W.F. Werumeus Buning (1891-1958)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

STERFHUIZEN

Er zijn ook kamers waarin mensen sterven
en huizen die nog slechts bestaan
tot d’allerlaatste baas is heengegaan,
stil, door de achterdeur, en zonder erven

tot zolang blijven de gordijnen dicht
tot op een kier —daar kwijnt die man
tot hij van al die stemmen niet meer leven kan
en voor de aandrang van zijn woning zwicht

dan gaan de ramen open voor één keer
en waaien de gordijnen als een vaan
tot ze met heel de rest tot stof vergaan.
Het is volbracht en het komt nimmer weer.

Joh. C.P. Alberts (1893-1967)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DE JONGGESTORVENE

Gij moest zo vroeg van deze wereld scheiden
Die gij bemindet schoon haar smaad u sloeg,
Van al de dromen die uw jong verblijden.
Nog ongerept en woordloos-in zich droeg.

En toch toen dood u ’t koele bed kwam spreiden
Spraakt gij geen woord dat om een troostwoord vroeg, —
Bereid als een-die lang en schoon mocht strijden.
Zeidet gij zacht: ‘Weent niet, hèt was genoeg.’

Gij wist: — wij zwerven door dit vreemde leven
Bij vreugdes dag, bij droefheids duistre nacht,
Zoekend het woud waar liefdes klanken beven;

Maar eens vermoeid van aller dingen pracht
Vinden wij wat ons streven is gebléven:
Stiltes vallei daar ’t vredig is en zacht.

J.G. Danser (1893-1920)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

GEMIS

Sinds ik je milde ogen missen moet,
hangt om de leegten en de hoeken van
dit huis de stilte van oud linnengoed.
Des avonds dwarlen uit het grijs behang
de bloemen die allengs zijn uitgebloeid
om mijn vergelende herinneringen
en dingen die met jou zijn opgegroeid …
Ik hoor de waterketel droever zingen.
De terriër die met je heeft gespeeld,
stelt mij zijn onbeantwoordbare vragen,
want hij, nog meer dan ik voelt zich misdeeld.
Hij heeft je muilen in zijn mand gedragen.

Nes Tergast (1896-1974)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

IN MEMORIAM MIJZELF

Door vijanden omringd,
door vrienden in de nood
Geschuwd als aas dat stinkt,
Houd ik mij lachend groot,
Al is mijn ziel verminkt,
Mijn lijf voor driekwart dood.

In ’t leven was geen dag
Ooit zonder tegenspoed.
Ik leed kwaad en deed goed;
Dat is een hard gelag.
Nu, in verloren slag,
Strijd ik met starre moed.

Bedekt met sneeuw en ijs,
Getooid door menig lijk
an wie de dwaze reis
Deed naar mijn innerlijk,
Eens vroeg licht als Parijs,
Nu ’t poolgebied gelijk.

Ik laat geen gaven na,
Verniel wat ik volbracht;
Ik vraag om geen gena,
Vloek voor-en nageslacht;
Zij liggen waar ik sta,
Lachend de dood verwacht.

Ik deins niet voor de grens,
Nam afscheid van geen mens,
Toch heb ik nog een wens,
Dat men mij na zal geven:
‘Het goede ‘deed hij slecht,
Beleed het kwaad oprecht,
Hij stierf in het gevecht,
Hij leidde recht en slecht
Een onverdraagzaam leven.’

J. Slauerhoff (1898-1936)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

UITERSTE SECONDE.

Voor Ans

Doodgaan is de kunst om levende beelden
Met evenveel gelatenheid te dulden
Als toen zij nog hu rol in ’t leven speelden,
Ons soms verveelden, en nochtans vervulden.

Hier stond ons huis; hier liep zij met de honden;
Hier ·maakte zij de bruine halsband los;
Hier hebben wij de stinkzwammen gevonden,
Op een beschutte plek in ’t sparrenbos.

Doodgaan is niet de aangrijpende gedachte,
Dat zij voortaan alleen die paden gaat, —
want niemand is alleen die af kan wachten,
En niemand treurt die wandelt langs de straat, —

Maar dat dit alles wás een werk’lijkheid,
Die duren zal tot de uiterste seconde;
Dit is de ware wedloop met de tijd:
De halsband los, en zij met de twee honden.

S. Vestdijk (1898-1971)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DE OVERTOCHT

De eenzame zwarte boot
vaart in het holst van de nacht
door een duisternis, woest en groot,
de dood, de dood tegemoet.

ik lig diep in het kreunende ruim,
koud en beangst en alleen
en ik ween om het heldere land,
dat achter de einder verdween
en ik ween om het duistere land,
dat flauw aan de einder verscheen.

die door lief de getroffen is
en door het bloed overmand
die ervoer nog het donkerste niet,
diens leven verging niet voorgoed;
want de uiterste nederlaag
lijdt het hart in de strijd met de dood.

o ! de tocht naar het eèuwige land
door een duisternis somber en groot
in de nooit aflatende angst
dat de dood het einde niet is.

H. Marsman (1899-1940)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

[DE HOLLE MAN]

Ik, kleine slaaf van poëzie en taal,
mij was ter borst de eerste melk al schraal.
Zó droef, zó dun klonk ’t moedermonds verhaal,
waar het kanon in doorklonk van Transvaal,
en zó vol tranen was het kleine lied
van bruut verraad en simpel boers verdriet,
dat, wat mij voedde, wood en melk en brood,
dit ál doortrokken was van dood en dood.

Gerard den Brabander (1900-1968)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

WEERZIEN

Ik zie u aan en kán het niet geloven:
Nog zijn uw ogen scheemrig van de dood.
Ook dit is nieuw: uw glimlach en het dove
Gebaar, nu, van uw handen in uw schoot.

Warm komt het middaglicht naar binnen stralen.
Als vroeger zitten wij hier weer tezaêm .
Als vroeger hoor ‘k uw stille stem verhalen,
De oude seringengeur waait door het open raam

Alleen —waarom wordt het onstuimig wilde
Slaan van mijn hart zo vreemd beklemd en bang?
Gij ziet mij aan —uw blik is ver gebleven,
En als van een die al naar ander leven
Op weg was en, hier terug, nu in de milde
Lucht van deze aarde niet meer aadmen kan.

Jo Landheer (1900-1986)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

IN DEN BÜCHERN STERBEN

Name, Vorname
Klammer auf
Das Geburtsjahr, Strich, das Todesjahr, aus
Klammer zu.

Nun ist er in den Büchern ein Name, ein Vorname
In Klammern sein Geburts- und Todesjahr.

Gegen Ende der Seite oder etwas weiter unten
Seine Werke, Erscheinungsjahre
Eine kurze, lange Liste.
Wie Vögel im Todeskampf die Buchtitel in euren Händen.

Der Strich zwischen den beiden Klammern
Er bedeutet alles
Seine Hoffnung, seine Angst, seine Tränen, seine Freude
Er bedeutet alles.

Nun ist er in den Büchern
Gefangen durch einen Strich;
Lebt er noch: er kann sich nicht wehren,
Sie können ihn töten.

Çet Necatigil

(Übertragung: Yüksel Pazarka)

---

VADER, IK ZIE je gezicht weer, jaren
na je dood- bijna een schaduw
in deze ruimte, een schaduw
wit van de hitte – eenzame
steen in de hemel, de zee.
Een romeins veldherenhoofd, kapot
geslagen neus, opengereten mond,
lege oogkassen omhoog naar
de zon, in een woestijn.
Bijna een schreeuw nog om
deze dood.

Vader, je gezicht daar, zo’n
eiland waar nooit iemand
heeft gewoond, waar
nooit iemand komt.

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

DAS ZEICHEN

Freunde, dass der Mandelzweig
wieder blüht und treibt,
ist das nicht ein Fingerzeig,
dass die Liebe bleibt.

Dass das Leben nicht verging,
soviel Blut auch schreit,
achtet dieses nicht gering
in der trübsten Zeit.

Tausende zerstampft der Krieg,
eine Welt vergeht.
Doch des Lebens Blütensieg
Leicht im Winde weht.

Freunde, dass der Mandelzweig
sich in Blüten wiegt,
bleibe uns ein Fingerzeig,
wie das Leben siegt.

Schalom Ben-Chorin

uit: Herbst, Hiltrud, Mendlewitsch, Doris (Hrsg), Die Erde spricht mit Gott. 200 Gedichte aus vielen Kulturen und Epochen zu den großen und kleinen Fragen des Glaubens, Münster 2017 (Daedalus)

---

DE GESTORVENE

Zeven maal om de aarde te gaan,
als het zou moeten op handen en voeten;
zeven maal, om die éne te groeten
die daar lachend te wachten zou staan.
Zeven maal om de aarde te gaan.

Zeven maal over de zeeën te gaan,
schraal in de kleren, wat zou het mij deren,
kon uit de dood ik die éne doen keren.
Zeven maal over de zeeën te gaan,
zeven maal, om met zijn tweeën te staan.

Ida Gerhardt (1905-1997)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DE BREUK

Zwerfstenen uit de nacht van welke bruid
wat had ik met hun wet gemeen
hun gevels grendels en gepoetste tronies?
Wat, dan de schelven pijn en schijven wanhoop
Op ’t veld dat ’s ochtends had gebloeid…
Het klaar houweel van mijn besluit

Voorbij de valse zomers van de dood
juwelen spoelden op mijn morgen aan
geritsel van onsterfelijke vrouwen

waar ik mij nachtwaarts wendde
woei ’t donker goud der toekomst
huiverend en van arenden bevrucht.

De schaduw der geboorte
Mijn eenzaamheid als een gevelde vlam.

Pol le Roy (1905-1983)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

EEN DAG ALS ALLE ANDERE

Ontluisterd ligt mijn dageraad
met stapels ruwasfalt van woorden
wat wordt mijn uitgestalde dag?

van mist en moer en mager bos
een zwijgen met asbest behageld
één heldere waterplas misschien
men kan toch zonder spiegel niet
al weet men tot wanhopens toe
dat men in ’t oeverriet van nergens
werd uitgewezen in zijn eigen rijk
maar met de jaren duistert dat verdriet

langs de trottoirrand loopt
een ritselend boomblad met me mee
als een kind met de eerste de beste

de weg der engelen is de mijne niet.

Pol le Roy (1905-1983)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

VOORGEVOEL

Als jij er niet meer wezen zal
zullen mijn handen roerloos rusten
en voor mij liggen, slap en smal,
ontzet, ontdaan van alle lusten —
daar jij er niet meer wezen zal.

Als jij er niet meer wezen zal
zullen mijn ogen stuurloos staren
en doven in der leden val.
Ternauwernood een beeld bewaren —
daar jij er niet meer wezen zal.

Als jij er niet meer wezen zal…
De trage gang zal mij weer vangen
der dagen, zonder nut en tal;
en niets en nies om te verlangen,
daar jij er niet meer wezen zal.

Clara Eggink (1906-1991)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DOOD WATER

Mijn vader die opstaat.
Schaduw beweegt met hem mee.
Het lamplicht blijft achter.
De kamerdeur snijdt zijn verdwijnen af.

Ik voel de winternacht rondom
zijn lichaam sluiten. Daarna loopt
hij tegen stilstaand water in.

Ik volg hem nog als hij al lang
in het onzichtbare is opgelost
en moeder eindelijk de koudgeworden schalen
op het dienblad zet.

Ik vouw het tafellaken, een bevlekte vlag,
en leg het weg. Nooit meer zal deze
avond er zijn. Nooit meer zal ik
dood water zo dicht om een mens zien staan.

Maurits Mok (1907-1989)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

WIJ KOMEN TER WERELD

voor F.

Wij komen ter wereld, met rouw, uit de graven;
met rouw, die gepast is, omdat wij nog dood zijn.
Ons lichaam ontstond uit de grond en uit de planten,
om eens te bereiken een veilige haven.

Een veilige haven: de schoot ener moeder,
waar ’t woelig verleden, geleidlijk en langzaam,
eindlijk tot rust komt; ik dwaal in mijn vader.
In scheidende stromen voltrekt zich het leven.

Maar keren wij terug tot de plechtige rouwstoet:
De lijkwagen voert, met spannende riemen,
de paarden, rustig, tot vlak voor het sterfhuis.
De vrienden verspreiden zich, achterwaarts lopend.

Het sterfhuis? neen -laat het lééfhuis zijn naam zijn,
want, zij het met smarten, de dode ontwaakt hier,
geneest van zijn kwalen en vindt er zijn krachten,
aanvaardt er in ernst en in wijsheid de toekomst.

De daaglijkse taken, zij eisen hun deel op:
het breken van bruggen, het slopen der steden,
het maken van levende dieren, van vruchten,
en ’t werk van penselen en blankmakend schrijfstift.

Verkwikkend is veelal de arbeid en sterkend.
Tóch nuttig, zoals het opvullen van mijnen:
het plaatsen van kolen en stinkende olie
waar ze behoren, diep in de aarde.

Maar ’t édelste streven maakt moe en maakt hongrig.
En wat zou er edeler zijn dan het scheppen
van schone gewassen, uit vormloze stoffen,
van runderen, reeën en kleurige· hoenders,

van vogels en honderden soorten van vissen;
en honderden soorten van planten en wezens,
die dan op hun beurt de natuur weer verrijken:
de stamloze wortels en stompen van halmen.

Gezeten aan tafel, met helder wit linnen,
baart onze mond, met stijgend genoegen,
vruchten, radijzen, volmaakt reeds van vormen;
maar soms moet het koelende vuur nog van dienst zijn.

De helende kogel, gezocht door geweren,
het trekkende mes, dat wel nimmer gefaald heeft,
verbindt lijf en leven; geen wetenschap is er
die ooit dit geheim een verklaring kon bieden.

Zo vullen de jaren zich met veel voortreflijks,
— en ook met veel lelijks, ik laat dit nu rusten. Gaandeweg .worden wij steeds meer harmonisch,
wanneer wij bereiken de tijd die men jeugd noemt.

De tijd van de jeugd, de tijd van de schoonheid.
Heldere stemmen, die openlijk roepen.
Blauwe ogen, of donkere ogen.
De tijd van de jeugd, wie zal haar beschrijven.

Voor ’t leren vergéten, zorgen de scholen.
Zij brengen de blanke, rustige, plaatsen
in onze gedachten, zij leren ons lachen,
en eenzame spelen, eenvoudig bedreven.

Wij worden steeds kleiner,
wij varen henen,
Achter ons blijft een verlaten vlakte.

Jan Hanlo (1912-1969)
uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DOOD

Ik bevond mij in een zaal
waarvan de muren
steeds verder wegweken
tot ze onzichtbaar werden.
Hoog uit de hemel
daalde een figuur halfweg
naar mij af.
Hij riep iets dat ik niet kon verstaan.
Zeker de here Jezus, dacht ik,
ik ben dood.
Dode familieleden kwamen me feliciteren.
Verveling was alom.
Het was een vreselijke geschiedenis.

Eli Scheen (1914-1982)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

THANATOPSIS

—Blik in de Dood—

Aan hem die; in de liefde der Natuur,
haar innig wezen binnendringt, hem spreekt ze e
en tale menigvoud. Is hij verheugd,
een stem heeft zij vol blijdschap, en een glimlach
welsprekend in diens heerlijkheid; en in
zijn vale mijmeringen glijdt ze met
een milde en helende meewarigheid,
die, onbespeurd, al ’t zuur ervan hem wegstreelt.

Wen op uw geest als meeldauw de gedachte
van ’t laatste bitter uur zinkt, en het schrikbeeld
des kouden doodstrijds en der lijkwâ -’t beeld
van ’t ademloze donkere in de grafkuil
u huivren doet en ’t stijvend harte vastklampt,
ga heen dan in het open veld —en luister
naar ‘tgeen Natuur u preekt: uit alles stijgt
—uit aarde en water, uit het diep der lucht—
haar stem. Een weinig dagen nog, en dan
zal de allesziende zon u niet meer zien
in heuren loop. Noch in de koele grond,
waar men uw koude hulsel wenend neerleî,
in zee noch lucht zijt ge als persoon te vinden;
en de aarde, die u voedde, zal uw groei —
opdat gij weer tot aarde keeret, vergen;
en, vrij dan van personelijk bestaan,
zal uw zelfstandigheid voor eeuwig zijn
in de eeuwige elementen opgeslorpt.
Gij zult een broeder zijn der dode rots
en van de kleiklomp, door de ploeg doorsneên
des op u gaanden landmans. De eikenboom
zal met zijn wortelen uw lijk doorboren.

Alléén doch niet zult ge u verwijdren
tot uwe eeuwge rustplaats, —en geen grootser bed
ware u te vinden. Neder zult gij liggen
met patriarchen uit de voortijd, —vorsten
en machtigen der aarde, -wijze, goede
een eedle denkers uit vervlogene eeuwen,
verzameld alle in ’t zelf de heerlijk graf.
De rotsgeribde, aloude heuvelen,
de peinzend-stil terneergestrekte dalen,
de eerwaarde wouden en de stromen, statig
heenwandelend, de beken klagend in
de groengelaafde weide, —en rond dat alles
des ouden oceanes dromende
woestijn, —ziedaar de sierselen der tombe
des mensen. En de zon en de planeten,
met heel ’t ontelbaar hemelleger, schouwen ··
terneer op ’t vreedzaam rijk der Dood doorheen
de stille loop der eeuwen.
Wat de aardbol
betreedt, is maar een handvol bij de hoop
die sluimert in zijn boezem. Grijp de vlerken
des winds en vlieg naar de Afrikaanse zanden,
of dwaal door de eindeloze wouden van
de Oregon, die nimmer klank hoort dan
zijn eigen golfgebruis, —dáár heerst de Dood.
Miljoenen legden in die woestenijen,
van als de vlucht der tijden aanvang nam,
zich neer ten laatsten slaap: —dáár heerst de Dood.

Zó rust ook gij eens. Dan, wat scheelt het u
of bij uw heengaan u geen levend mens
bemerkt, geen vriend u mist zelfs? Al wat aâmt
zal delen in uw lot. Wel, zijt gij heen,
zal nog de vreugde lachen, zal de kommer
gebogen henenstrompelen, en elk
zijn lieve schimmen achtervolgen, —elk
toch werpt eens van zijn schoudren lust en last,
en maakt zijn bed bij ’t uwe. In ’t henenglijden
des langen sleeps der eeuwen, zullen één
voor één de kinderen der mensen —deze
in ’s levens groene lente en gene in ’t goud
des zomers, moeder, maagd en kind en grijsaard,
zal één voor één gelegd zijn aan uw zijde
door hen, die volgen zullen op hun beurt.

Leef zó dat, als gij, opgeroepen
om u bij de grote karavaan te voegen
die heentijgt naar ’t heimzinnig rijk waar elk
zijn plaats neemt in de stille hal der Dood,
gij als de slaaf niet wezet, die men ’s avonds
naar zijne kerker zweept, -maar ondersteund,
gesterkt door vast betrouwen, daal ten grave
gelijk een pelgrim die zich wikklend in
zijn mantel, sluimrend zinkt in lieve dromen.

Eugeen van Oye (1840-1926)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

BALLADE VAN DE ZEVEN DODEN

Zeven hengelaars met een auto verdronken bij Purmerend

De dood als een otter wild heeft er zeven de moord gebeten
Die te vissen waren gegaan in de streek van Purmerend.
Geen mens kent zijn lot en zijn end;
Zij vloekten hun mond vol water en stierven onbekend.
Zeven vissers van liefhebberij, uit Amsterdam kwamen zij,
Toen men woensdagnacht ging dreggen
Kwam men dra de waarheid te weten,
Een hand stak door het gebroken raam,
Die had nog voor zeven te zeggen:
Een mens kan de dood vergeten
Maar hij staat achter ieder raam,
Klaar voor u!

Er was geen van de zeven die dacht
Dat die nacht was zijn laatste nacht,
Zeven hengels staken de treeplank af,
Om vis te vangen, dat werd hun graf,
De dood, die grote hengelaar,
Ving er zeven achter elkaar.
God vergeve mij, maar ik wil zeggen,
De Dood, die weet in te leggen. _
Aan de kade te Purmerend
Zat hij die niemand kent,
Zonder.snoer en dobber en aas,
Klaar voor u!

Een vis die sterft slaat zijn staart,
Zij sloegen elkaar met de vuist
En zij stierven door elkaar
Als een zak met een zoodje baars
Zo zag men die zeven vissers
Toen zij werden opgehaald,
Dat zag menigeen daar nog juist:
Dan de dood is niets gewissers,
Een wagen met levend aas
Zo smeet hij hen te water.
God alleen heeft solaas,
Klaar voor u! ‘

En toen zij werden begraven
Was de dag heet en dor als geen.
Rondom hun diepe graven
kwamen drieduizend mensen bijeen;
Met rode ogen en tranen
stonden zij in het mul zand
om de doden af te wachten,
met een zakdoek in hun hand.
Maar van iedere zeven tranen
waren er zes voor hun eigen lot,
Want bij ieder graf denkt een mens aan God,
Klaar voor u!

De lijken stonken door de kist,
Want de dood is hard en wreed.
God geve dat geen van de drieduizend
deze zeven doden vergeet.
De dood is een visser van geweld;
dat heeft hij weer zeven maal verteld;
Maar wat is een mens in zijn graf?
Een niets, als hij niet een nieuw zaad is
in drieduizend harde harten.
Waarom klopten die daar zolang saam?
De dood staat achter ieder raam,
Klaar voor u!

Heer Christus, het raam van een oude Buick
is maar een dun glas, en daarachter zit ik
en ik zie de weg naar de dood.
Daar staan zoveel bomen, en iedere sloot
en ieder water is diep genoeg om te maken
dat ik stik.
Het leven is maar een vinger lang
en wie te vissen gaat
Weet voortaan weer dat op iedere bocht
De dood te vissen staat.
En ik vraag geen tijd of geen medelij,
maar ik vraag een dood dichter bij u dan zij,
Klaar voor mij!

J.W.F. Werumeus Buning (1891-1958)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

WAS DANN?
(ca. 1930)

Wo wird es bleiben,
Was mit dem letzten Hauch entweicht?
Wie Winde werden wir treiben –
Vielleicht!

Werden wir reinigend wehen?
Und kennen jedes Menschen Gesicht.
Und jeder darf durch uns gehen,
Erkennt aber uns nicht.

Wir werden drohen und mahnen
Als Sturm,
Und lenken die Wetterfahnen
Auf jedem Turm.

Ach, sehen wir die dann wieder,
Die vor uns gestorben sind?
Wir, dann ungreifbarer Wind?
Richten wir auf und nieder
Die andern, die nach uns leben?

Wie weit wohl Gottes Gnade reicht.
Uns alles zu vergeben?
Vielleicht? Vielleicht!

Joachim Ringelnatz

---

WEER IS HET NACHT

Weer is het nacht, verzonken klokken luiden,
een gore wolk hangt om de scherpe maan.
Het kerkhof droomt, waar oleanders staan,
en zerken om de graven aan te duiden.

De spanning stijgt. De wijzerplaten slaan.
De klokken durven niet meer goed te luiden.
Er stroomt een grote luwte door het Zuiden,
het is het uur dat graven open gaan.

De deksels klappen van de stenen kisten.
De doden stappen er ontredderd uit.
Ze hebben mos en huislook op hun schedels.

Iets onnavolgbaar droefs en ook iets edels
spreekt mee uit de afwezigheid van huid.
Hun blikken missen iets, waar wij van wisten.

Max de Jong (1917-1951)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

IK ZAG MIJN VADER

Ik zag mijn vader dood toen ik al dertig jaar
geworden was, toch gaf het mij een harde schok:
wij waren altijd goede vrienden van elkaar,
maar toen hij daar zo lag en met zijn lippen trok

alsof hij snauwen ging —iets.wat hij haast nooit deed
terwijl hij leefde —leek hij op een dode hond
die, voor hij stierf, nog grimmig in het leven beet,
vertwijfelend omdat hij daarna niets meer vond.

Hij had iets onvoltooids, doordat men zijn gebit
had weggenomen toen hij langzaam lag te stikken:
meer embryo dan hond, zo lag mijn vader dood. ,

Soms denk ik, als ik droom of vaag te staren zit,
dat ik moet schrijven hoe zijn aanblik mij deed schrikken,
maar dat gelukt maar half: ik geef mij niet graag bloot.

Marja (1917-1964)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

RECREATIE

Twee keer per jaar
reden wij naar het kerkhof;
op het 4e graf, 3e rij links van de ingang
mocht ik bloemen zetten
in een groene zinken vaas
terwijl mijn vader knielde op een bankje
waar hij eerst zijn zakdoek overheen had gelegd

de wandeling tussen de graven
duurde vaak meer dan een uur,
mijn vader bracht bezoeken
aan oude kennissen
en besprak met de tuinbaas
de verdere verfraaiing van het graf,
de een voelde meer voor een treurwilg
de ander voor een rozenboom

in het café tegenover het kerkhof
(er stonden houten spuwbakken
vol nat zand, uitgekauwde
pruimen en sigarepeuken)
gingen wij daarna iets drinken
—koud bruin bier uit kruikjes —
en ook dat duurde meestal een uur
want de dood maakt dorstig.

Bert Voeten (1918-1992)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

AFSCHEID

Het bos dat ik niet meer zie
is het bos dat ik in de aarde
van mijn geheugen bewaarde
met varens tot aan de knie.

Ik blijf wel de schoolknaap die
in schuilhoeken van geblaarte
onmetelijk moed vergaarde
en longen vol poëzie.

Ik ben om het even wie
maar ik adem mijn eigen aarde.

Anton van Wilderode (1918-1998)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DERTIG SECONDEN VOOR JE HART STILVIEL
Sprak je, dacht je, en waar sterf je nu;
Waar zwerft
Het onomschrijfbare dat je nu bent?

Welke agonie leeft nu stom
In je dode tong en long en lip?
Je wil ons horen,
Je wil ons zièn.

Ik neem je bijna koude hand.
Als je me voelt, ben ik ijs
Tegen het ijs van je eenzaamheid.

Ben Cami (1920)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DE DOOD VAN DE GIRAFFEN

1

Er zijn hier drie giraffen tegelijk gestorven.
Zij stonden in een betrekkelijk klein, maar zeer hoog hok.
Opeens begonnen hun benen te trillen.
De draden van staal erbinnen waren aangevreten
door roest en de subtiele gewrichten van de knieën kraakten.
De draden zoemden verschrikkelijk,
(de rompen zakten omver.
Op hun zij liggend
hoopten zij nog dat alles een vergissing was
en probeerden zij hun benen op te lichten,
maar hun hoeven kletterden machteloos neer.
Toen trok het op naar hun hijgende, weerloze buiken.
De huid van hun rompen voelde al aan als leer
terwijl het roest steeg naar hun gezichten.
Zij zagen het met grote bange ogen
in de nekken van de anderen hoger komen
en voelden —onder en boven elkaar gelegen —
de dood van die vrienden.
Het was vergeefs dat zij aan de anderen dachten.
Hun koppen werden achter elkaar nog eenmaal opgericht.
Zij gaven bij het vallen een doffe dreun: een, twee, drie.
Het was stil.
De tien barokke engelen, met een glimlach van was
als getuigen aanwezig,
bewogen zich niet.

2

De dode giraffen zongen in koor:
Zie, wij zijn het doodgaan vergeten.
Als een grote, ronde, gele maan zetelde het in onze benen,
het steeg lucide, werd bleker en scheen
verblindend binnen onze ogen.
Onze kinderen dromen en wij zijn dood,
de dood is een eeuwig waken.
Wij zouden zo gaarne te ruste gaan,
zo gaarne slapen.

3

De doden leven nog in ons.
Wij horen de dode honden in ons blaffen, de dode insekten gonzen, de dode vogels zingen.
Nu leven de dode giraffen in ons hun hooghartig bestaan·
ingekeerd verder.
Wij voelen ze bewegen; hun fragiele poten en hun lieve nekken,
en het deert ons niet. Zij zijn welkom, wij hebben plaats genoeg,
wij ontvangen ze graag, die zachte, trotse personen.
Maar de levenden sterven met de stervenden,
zij sterven in talloze bedden,
en het is bijna ondragelijk om dood te zijn in dat ontzaglijk ‘doodzijn,
om te verrotten in dat subtiele vlees,
om te zijn uitgewist in die tedere ogen,
om te zijn weggeruimd in dat drievoudig graf.

Alfred Kossman (1922-1998)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

ICH BEGINNE ZU SPRECHEN VOM TOD
(1922)

I
Ich beginne zu sprechen vom Tod
Viele Irrglauben sind verbreitet
Aber wenn man den Wunsch von der Furcht abscheidet
Kommt uns die erste Ahnung von dem, was uns droht

Die Welt gewinnt, wer das vergißt:
Daß der Tod ein halber Atemzug ist

2
Denn das ist kein Atemzug
Den zu tun noch uns dann verbleibt
Und das ist nicht das Genug
Sondern es ist das Zuwenig, was uns den Angstschweiß austreibt

Weise ist, wer darin irrt
Und meint, daß er sterbend fertig wird

3
Die Dinge sind, wie sie sind
Ein Gaumen ist immer ein Gaumen, ein Daumen ein Daumen
Aber deinem japsenden Gaumen
Langt nicht ein Wirbelwind

Dein Hals ist angesägt und leck
Dein Atem pfeift aus dem Spalt hinweg

4
Dieses wächserne Grubenlicht
Diese steifen Finger auf deinen Leinen
Die Esser um dich mit dem kalten Weinen
Glaub nicht, du merkst sie nicht

Was da um dich steht und da so weint
Das war der Mensch, das war dein Feind

5
Du kannst ihn nicht fressen mehr
Deine Zähne sind lang wie Rechen
Aber die werden die Nacht noch brechen
Also bleibt dir von nun an der Magen leer

Bertold Brecht

---

BLAUW VERS

Ik schrijf een vers in ’t felste avondblauw,
Met enkel ogen, die verwijtend kijken,
Om met een liefde harten te verrijken,
De blauwste ogen van de bleekste vrouw.

De maan, toerist in een verbleekte rouw,
Is wachter van tienduizend kinderlijken.
Hij telt zijn kind’ren in de buitenwijken
En neemt mij en passant in ogenschouw.

Hoe kan ik dromen in een dodensluimer?
Want als ik dood ben lig ik buiten naakt
En heeft de ziel het, lang gekluisterd, ruimer.

En als de winter dan de velden raakt;
Komt op ’t verborgen graf een sneeuwopruimer.
Die bij de zerk één wintermorgen waakt.

H.P.G. de Wringer (1924-1987)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

MEIN STERBELIED:

„Bin welk und mürbe –
Mir ist, als ob ich stürbe –
Ja, gestorben bin.“

Entblättert ist mein Sinn –
Das Licht meiner Augen trübe.

Der Himmel meiner Liebe
Sank in die Grube,
In mein steiles Kinn.

Es blühen in meiner Stube
Deine Lieblingsblumen zwischen Immergrün
Und meinem Rosmarin.

Doch alle beglückenden Farben
Seit meines Lebens Anbeginn
Aus meinem Leben entfliehn,

Die mich ganz bunt umwarben –
Starben…

Um mit dem Wolkenbild
In die Himmlischkeit zu ziehn.

Else Lasker-Schüler

---

VOOR WAT HOORT WAT

Een kind vraagt nooit
waarom, waartoe het toch
op aarde werd geworpen.

Daarom en niet omdat
het hulpeloos zou zijn
verzorgen wij het trouw,

vereren het als god.
Tot het de dood ontdekt
en een der onzen wordt.

J. Eijkelboom (1926)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

NON OMNIS MORIAR

Soms, als een distel door dik asfalt,
barst er een regel poëzie
de taal van alle mensen in.

Zo werd de Dapperstraat een plek
van hoge adel en duurt de Mei

al meer dan honderd jaar.

Zo wijs ik soms mijn kleine zoon
des avonds op een fonkelend verschijnsel
en roep: O Venus, felle star.

Hij corrigeert mij wel, maar geeft
het later toch misschien weer door.
Het lijkt zo’n magere troost,

te bedenken dat lang na je dood
een jonge vrouw een woord van jou
nog op de tong kan nemen.

Het is ook wel een weelderig genoegen,
niet geheel dood te hoeven.

J. Eijkelboom (1926)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

EN DE MOLM?
Ook in de molm zit nu de molm, ook
in de aarde, ook
in het water, ook
in de lucht.
(Geluidloos de malende molens van de molm.)
Daarom: stoor de slachtoffers niet, staar hen niet
zo aan. Zo blijven ze dodelijk
gespaard van alle vragen en wordt hun hoogste
verlangen, vredig te mogen ontslapen,
vervuld.
Zwoeler waren de lelies nooit,
koeler waren de banden nooit,
van ik tot voorwerp mens
van jij tot voorwerp ik.
Daarom schrijf ik een onbekend woord, gericht
aan niemand in dat onbeschreven boek,
en zie: het boek klapt dicht
en radbraakt het woord.
Zo wordt ook ons lot gevierendeeld,
ons sterven voorgekauwd.

Marcel van Maele (1931)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

IK ZOCHT DE UITERSTEN, EN VAN HET VERDRIET

Ik zocht de uitersten, en van het verdriet
En van een korte naam geschreven op vuile ruiten
Van vele huizen sloot ik de verrotte luiken, nu, vandaag
En vanaf hun vergeten beloften en iedere judaskus
Waarmede ik verkocht werd. Alles verging, voor haar
Voor mij. Niet onze spijt, niet ons gevoel.
Niet het naderend gezoem van de bijen.
De twijfel drukte, maar dwars door de tijd
Zal ergens, iemand zich iemand herinneren.

Terwijl zij achterblijft en onherkenbaar achter glas
Jarenlang de wanhoop aan de wandelaars onttrekt
En het verleden aan vele vrome vrouwen.
Mijn woord zal worden, mijn woord zal zijn:
Pijn in de vertekening van de pijn, en onrust
In ons ongeloof, ons onontkoombaar oponthoud.
Eenmalig, maar misschien even eenzaam als voordien
Stervend, terwijl ik me als een vreemde beweeg
In een wereld die eens de mijne was,
Stervend, zoals tekens telkens vervagen
Zal ook ik de tijd bestaren en tussen de plooien
Van het laatste laken, met aflijvige handen voelen
Hoe de herinneringen krimpen, uiteindelijk en fataal.
Van alle dingen zal ik het verval vergeten, langzamerhand Toegevend aan al de nachtelijke namen
Die ik ooit verzon voor mijn achterdocht en mijn liefde.

Hugues C. Pernath (1931-1975)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

DE OUDE VADER

Nog houdt hij het landschap stevig vast,
hoewel zijn hand reeds lichtjes beeft
van schaamte voor de naderende dood
en voor al die stilte die erop volgt.
Wie stelt er paal en perk aan zoveel gras?

Zijn beeld vloeit open in de spiegel.
Alles wat ooit gelogen was,
een logboek vol, wordt langzaam wit.
Hij morst nog een beetje waarheid
over de rand van zijn aarzelen.

Zijn gedachten zinken verder weg,
zo verdiept hij zich in duisternis,
een verdwaalde wandelaar in de tijd.
Hij loopt voorbij de begraafplaats
en denkt verstrooid: de aarde gaapt.

Willem M. Roggeman (1935)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

IN MEMORIAM

Ik droomde dat je naast me lag vannacht.
Je was al ziek. Je zei: tot in mijn merg
ben ik van dood. Vind je het erg
dat je niet in me kunt? Hou me maar zacht

tegen je aan. Ik zei: je was zo wit
en moe toen ik je zag en dan onzicht-
baar in een kist waar ik het pad af ging,
de regen en het dorp in. Wachtend gras

lag naast de kuil in zoden opgetast.
Hoe ben je dan weer hier. Je zei: ik wou
nog doen wat ik waarom had nagelaten:
praten met je in bed hoe levens praten
Maar wat ik nu ben heeft geen taal bij jou.

Er was geen lamp. Hoe ik je dan toch zag.
‘k Viel in de droom in slaap. Je hield me vast.
Koud bleef de kamer tot ver in de dag.

Willem van Toorn (1935)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

KLAGE

Uns ist kein Sein vergönnt. Wir sind nur Strom,
Wir fließen willig allen Formen ein:
Dem Tag, der Nacht, der Höhle und dem Dom,
Wir gehn hindurch, uns treibt der Durst nach Sein.

So füllen Form um Form wir ohne Rast,
Und keine wird zur Heimat uns, zum Glück, zur Not,
Stets sind wir unterwegs, stets sind wir Gast,
Uns ruft nicht Feld noch Pflug, uns wächst kein Brot.

Wir wissen nicht, wie Gott es mit uns meint,
Er spielt mit uns, dem Ton in seiner Hand,
Der stumm und bildsam ist, nicht lacht noch weint,
Der wohl geknetet wird, doch nie gebrannt.

Einmal zu Stein erstarren! Einmal dauern!
Danach ist unsre Sehnsucht ewig rege,
Und bleibt doch ewig nur ein banges Schauern,
Und wird doch nie zur Rast auf unsrem Wege.

Hermann Hesse

---

BLOEMETJES LATER

Mooie bloemen, mooie dood
gesneden bloemen, nog even
leven, nog even langdurig
geduldig gedragen verkleuren.
 
Altijd, dat is wat ze altijd
zegt. Ze denkt daar bij aan
niets bijzonders, niet aan
afscheid, iets vers of nabijs.
 
Nee, morgen liggen de weiden
misschien met omgevallen
gras, misschien met bloemen
bedekt. Zo is het altijd:
 
anders. En ze heeft het
geweten, steeds beter, steeds
vaker, hoe alles hetzelfde
zal blijven, later.

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

LANDSCHAP MET DODE MUIS

Zo’n dood gebeurt —neem onvergetelijke
zonsondergangen in het dunste blauw
van winter, voor een ogenblik aanschouw
hun roden, violetten, die bezwijken

als uit geboomte duisternis, een uil
zichtbaar onhoorbaar neerglijdt en zich spreiden
vleugels tot vrees waaraan een prooi zal lijden:
noem onverzettelijk mooi klauw en kuil.

Een dood geschiedt, geschiedenis wil sterven;
geeft dat ons zijn afzienbaar is een zin?—
onvoorzien derven van de lust te leven,

zonder besef van schoonheid, weet van scherven
zonder geluk gerust: een dier gaat in
vertrouwen heen, het sterft, hier ergens, even.

C.O. Jellema (1936-2003)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

GEDICHT VOOR X.V.

Ik spreek eveneens van de dood

alsof een engel elke nacht
mijn hartslag telt en een patience legt,

alsof de ochtendkus van de geliefde
niet in leven uitmondt
maar mijn lippen als terloops
de dood aanzegt,

alsof het leven soms geen opzien
baart, zich niet herneemt, verkwikt
door geuren, klanken, beelden
die mij wenken op een wandeling
langs opgeschoren hagen in een uitgestorven straat —
alsof er soms geen lijsters zijn
die de onthutste katten
krijsend uit de groenvoorziening jagen.

Ik spreek eveneens van de dood

alsof er iemand is die mij
het beeldloos niets, het zwart van mijn verdwijning
levensgroot voor ogen houdt,

alsof ik niet besluiten moet te leven —
tegen beter weten in
dat gras, die bloem, dat laatste bed
radijzen toch maar in te zaaien
en de boom te snoeien die zijn bladeren
volgens plan ontvouwt;
alsof er ooit een zeis komt
die geen sterveling zal maaien.

Ik spreek eveneens van de dood

alsof mijn zinnen erbij winnen zouden
als de levensgeesten wijken,

alsof de dood een compagnon is voor het leven
die ons pas ontvalt
zodra we sprekend op hem lijken.

H.C. Ten Berge (1938)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

HET KERKHOF

Ik zoek de rust
van een kist,
van een lange, houten kist,
in een hoekje van een kerkhof
waar geen tuinman komt,
waar m’n botten stil verrotten
en de tijd verstomt;
zonder drank en sigaretten
met wat maden en een mol,
zonder werk om op te letten,
‘k maak m’n eigen kist wel vol.

En jij, kom nooit langs m’n zerk,
want m’n vlees was zwak,
maar m’n botten zijn vast sterk.
En de kans bestaat,
dat dan het deksel opengaat,
en dan zal ik weer vergeten,
dat ik rust zocht in een kist.

Ik zoek de rust
van een kist,
van een dorre, houten kist,
waar ik stil kan overdenken
wat ik hier niet kan,
met een paar ogen die verdrogen
in m’n hersen pan;
zonder ooit te hoeven eten,
zonder lach en zonder traan
en gerust te kunnen wezen,
‘k hou dit nachthemd altijd aan.

En jij, kom nooit langs m’n graf,
want zonder dat je ’t weet,
word je m’n grootste straf,
want dan kan het heel goed,
dat ik gewoon naar boven moet,
en dan zal ik weer vergeten,
dat ik rust zocht in een kist.

Ik zoek de rust
van een kist
van een sob’re, houten kist,
onder een spotvogel die in een treurwilg
feuilles mortes zingt,
z’n neus gesloten met z’n poten,
omdat het lijk nog stinkt;
zonder oorlog, zonder vrede,
zonder moraal, zonder moreel,
met m’n. afgevallen leden
en m’n tanden in m’n keel.

En jij, kom jij ooit in nood,
dan heb je me nog altijd,
ook al ben ik dood,
want omdat jij het bent,
staat in m’n testament,
dat je de rotzooi mag verkopen
aan een medische student.

Jaap Fischer (1938)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

BEGRAFENIS

Ik mag vandaag niet vloeken en dat valt mij
zwaar. Ook het binnenhouden van de tranen.
Wat staan mijn ogen raar. Welke kleren trek
ik aan? De hemelsblauwe blouse, de zwarte rok?

Sneeuwstorm verwacht. Heerlijk: laat het jagen.
In de aarde sneeuwt het niet. Ik zal vragen
niet te lachen als ik huil. Mijn moeder hoor ik
roepen in de kist: god heeft zich goed vergist.

Marieke Jonkman (1939)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

LA MORT DES ARTISTES

Combien faut-il de fois secouer mes grelots
Et baiser ton front bas, morne Caricature?
Pour piquer dans le but, de mystique nature,
Combien, ô mon carquois, perdre javelots?

Nons userons notre âme en de subtils complots,
Et nons démolirons mainte lourde armature,
Avant de contempler la grande Créature
Dont l’infernal désir nous remplit de sanglots

Il en est qui jamais n’ont connu leur Idole,
Et ces sculpteurs damnés et marqués d’un affront,
Qui vont se martelant la poitrine et le front,

N’ont qu’un espoir, étrange et sombre Capitole!
C’est que la Mort, planant comme un soleil nouveau,
Fera s’épanouir les fleurs de leur cerveau!

Charles Baudelaire

---

DER TOD DER KÜNSTLER

Wie lange werd ich fröstelnd beben müssen
Und, spottgestalt! die flache stirn dir küssen,
Wie viele pfeile fliehn aus meinen köchern
Die mystisch ferne scheibe zu durchlöchern?

Wir zehren unsre kraft in spitzen plänen,
Wir werden manche harte wehr zerhauen
Eh wir die große kreatur beschauen –
Ihr höllisches gelüst erzwingt uns tränen.

So manche fanden niemals ihr Idol,
verwünschte bildner die die schande geißelt
Und deren hand dir haupt und busen meißelt

Mit einer hoffnung, düstres kapitol,
Daß einst der Tod, ein neues tag-gestirn,
Die blumen sprießen läßt in ihrem hirn.

Übertragung: Stefan George

---

STILLEVEN

Welke hand heeft de dingen neergezet.
De boeken dicht. Het konijn al lang dood
als je afgaat op wat de schedel zegt.
Vanwaar de druiven. Oester open en bloot.
Flessen zonder teken of etiket.

Wat lag hierachter, dat een strenge wet
moest verdonkeremanen voor een oog
op zoek naar wat mogelijk nog bewoog
voordat het beeld werd ingevuld, daarnet?

Landschap. Het waait. Gras golft onder je voet.
Water laat zich niet stilhouden. De. bomen
buigen zich naar hun schaduwen. Dwars over
het dansend licht beweeg je naar mij toe.

Willem van Toorn (1935)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

HET WAS EEN GRAUWE

Het was een grauwe en een gure,
een dag waarop ik sterfelijk
moet zijn geweest als nooit tevoren,
maar ik had geen last van de gedachte
aan de dood —en een gedachte,
dat was alles wat het was, de dood.

Ik herinner me nog goed hoeveel beter
ik me voelde opgewassen
tegen de verliederlijking
die zeker in een zanger of een dichter
aan een half woord al genoeg heeft;
het bederf dat ons in stand houdt.

Je wordt gauw te oud geacht
om volwassen te worden,
nu de geest al generaties plaatsmaakt
voor zoveel gezond verstand,
dat een mens, een wonder zijns ondanks,
van de no-nonsense aan het malen slaat.

Hans Verhagen (1939)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

MENSCHLICHES ELENDE

Was sind wir Menschen doch! Ein Wohnhaus grimmer Schmerzen,
Ein Ball des falschen Glücks, ein Irrlicht dieser Zeit,
Ein Schauplatz herber Angst, besetzt mit scharfem Leid,
Ein bald verschmelzter Schnee und abgebrannte Kerzen.

Dies Leben fleucht davon wie ein Geschwätz und Scherzen.
Die vor uns abgelegt des schwachen Leibes Kleid
Und in das Totenbuch der großen Sterblichkeit
Längst eingeschrieben sind, sind uns aus Sinn und Herzen.

Gleich wie ein eitel Traum leicht aus der Acht hinfällt
Und wie ein Strom verscheußt, den keine Macht aufhält,
So muß auch unser Nam, Lob, Ehr und Ruhm verschwinden.

Was itzund Atem holt, muß mit der Luft entfliehn,
Was nach uns kommen wird, wird uns ins Grab nachziehn.
Was sag ich? Wir vergehn wie Rauch vor starken Winden.

Andreas Gryphius

---

DOOD

Dood. Heb geen angst. Talm niet
voor mijn deur. Kom binnen.
Lees mijn boeken. In negen van de tien
kom je voor. Je bent geen onbekende.

Hou mij niet voor de gek met kwalen
waarvan niemand de namen durft te noemen.
Leg mij niet in een bed tussen kwijlende
kinderen die van ouderdom niet weten wat ze zeggen.
Klop mij geen geld uit de zak
voor nutteloze uren in chique klinieken.
Veeg je voeten en wees welkom .

Eddy van Vliet (1942-2002)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

INSCHRIFT AUF EINEM NICHT ABGEHOLTEN GRABSTEIN
(ca. 1927)

Wandrer, wenn du vorbeikommst
Wisse:
Ich war glücklich
Meine Unternehmungen waren fruchtbar
Meine Freunde treu
Meine Gedanken angenehm
Was ich tat, war besonnen
Am Ende habe ich nicht widerrufen
Wegen einer Kleinigkeit
Habe ich nie mein Urteil geändert.

Da ich noch nicht tot bin
Wage ich nichts zu sagen als:

Mein Leben war schwer, aber
Ich klage nicht
Auch habe ich etwas aufzuweisen
Was mein Leben rentiert hat
Sorge dich nicht um mich, ich selber
Verachte die Unglücklichen
Aber schon, als ich schrieb
Was du hier liest
Gab es nichts mehr, was mich noch treffen konnte.

Bertold Brecht

---

IN MEMORIAM

ik zie hem voor mijn ogen staan
alsof hij nooit is weggeweest
ik zie hem voor mij in de geest
alsof hij nooit is weggegaan

wanneer zal ik weer bij je zijn
zoals we ooit samen zaten
alles om ons heen vergaten
in regen en in zonneschijn

zullen we weer samenkomen
om het lot het lot te laten
onverstoorbaar verder praten
en in rijkdom eeuwig dromen

Arie Visser (1944-1997)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

A MEMORY OF WHITENESS
 
Lief lichaam, het leeft niet
het is niet dood, het ruikt
naar eau de cologne, zoiets
als jenever maar onschuldig.
 
We zijn weer bevroren van-
nacht, we hadden geen kans
om warm te worden. Sneeuw
huilt weer.
 
Hulpeloos stap voor stap
Witte, nooit snijdende sporen
van een sleetje, van ooit
een beetje bij elkaar horen.
 
The memory of whiteness.
Daar moet ik het ergst
om lachen, om de hoop
iets te zullen vergeten.
‘no whiteness (lost) is so white as the memory of whiteness’

(W.C. Williams, The Descent)

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

KLEIN STERBELIED

So still ich bin,
All Blut rinnt hin.

Wie weich umher.
Nichts weiß ich mehr.

Mein Herz noch klein;
Starb leis an Pein.

War blau und fromm!
O Himmel, komm.

Ein tiefer Schall –
Nacht überall.

Else Lasker-Schüler

---

INEENS

Ineens was ik het vermogen
om warmte vast te houden
verloren. Nu de kinderen
het huis uit zijn, snoof ik,
ja ja. Ik kroop onder steeds
meer dekens. De kachel
loeide. De warmste van ons
tweeën kon mij niet meer
verhitten. Ik rilde en
huiverde alsof ik oog
in oog stond met de dood.

Wat ook zo was. De dood
en ik stonden op een dijk.
Tussen ons was niets dan
een aanzienlijke afstand.

Anna Enquist (1945)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

AN SICH SELBST

Mir grauet vor mir selbst; mir zittern alle Glieder,
Wenn ich die Lipp und Nas und beider Augen Kluft,
Die blind vom Wachen sind, des Atems schwere Luft
Betracht und die nun schon erstorbnen Augen-Lider.

Die Zunge, schwarz vom Brand, fällt mit den Worten nieder
Und lallt ich weiß nicht was; die müde Seele ruft
Dem großen Tröster zu; das Fleisch ruft nach der Gruft;
Die Ärzte lassen mich; die Schmerzen kommen wieder.

Mein Körper ist nicht mehr als Adern, Fell und Bein.
Das Sitzen ist mein Tod, das Liegen meine Pein.
Die Schenkel haben selbst nun Träger wohl vonnöten.

Was ist der hohe Ruhm, und Jugend, Ehr und Kunst?
Wenn diese Stunde kommt, wird alles Rauch und Dunst,
Und eine Not muß uns mit allem Vorsatz töten.

Andreas Gryphius

---

BIJ HET STERFBED VAN MIJN OVERGROOTVADER

Mijn overgrootvader is dood; ik ben tien;
moet langs een laan met bomen naar hem toe,
na het eten, laat nog, ik ben zo moe
dat ik om heel verkeerde redenen grien.

Mijn janken wordt voor heus verdriet versleten
en even later is het ook wel echt,
als ik de oude zie, al afgelegd,
weet ik wat ik liever niet had geweten.

Dat hij mijlenver van zee moest doodgaan
onder bomen, komt mij nog als het ergste voor;
zo kan ik hem niet laten gaan.

Ik weet haar liggen, groot en wit als ivoor,
in de kast naast het bed, links achteraan:
heel voorzichtig houd ik de schelp aan zijn oor

Bart Plouvier (1951)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

L’ÉPITAPHE

J’ai vécu dans ces temps et depuis mille années
Je suis mort
. Je vivais, non déchu mais traqué.
Toute noblesse humaine étant emprisonnée
J’étais libre parmi les esclaves masqués.

J’ai vécu dans ces temps et pourtant j’étais libre.
Je regardais le fleuve et la terre et le ciel
Tourner autour de moi, garder leur équilibre
Et les saisons fournir leurs oiseaux et leur miel.

Vous qui vivez qu’avez-vous fait de ces fortunes?
Regrettez-vous les temps où je me débattais?
Avez-vous cultivé pour des moissons communes?
Avez-vous enrichi la ville où j’habitais?

Vivants, ne craignez rien de moi, car je suis mort.
Rien ne survit de mon esprit ni de mon corps.

Robert Desnos

---

EPITAPH

Ich bin der Tote, der durch jene Zeiten schritt.
Vor tausend Jahren. Aufrecht und gejagt.
Das Menschliche, von Mauern war‘s umragt.
Vermummte Sklaven rings – ich lebte mit.

In jenen Zeiten lebt ich – lebt ich frei.
Mein Auge sah die Erde, es sah zum Himmel auf,
ich sah, wie alles kreiste, ich sah den Wasserlauf.
Die Blüte gab den Honig, der Vogel zog vorbei.

Mit alledem, ihr Menschen, was fingt ihr damit an?
Die Zeit, in der ich’s schwer hatt’, tragt ihr sie noch im Sinn?
Sät ihr die Saat gemeinsam und erntet jedermann?
Ist sie durch euch jetzt schöner, die Stadt, aus der ich bin?

Ihr Lebenden, ich leb nicht, ihr braucht nicht bang zu sein.
Mein Leib, er lebt nicht weiter, mein Geist nicht, nichts, was mein.

Übertragung: Paul Celan

---

MAAK MIJN MOEDER

Maak van mijn moeder een sneeuwende tuin om te
planten.
Witte jasmijn en de theeroos wordt wit.
Voller geluid komt vanuit binnenkanten,
Zoals de vrucht in de pit.

Maak van mijn moeder twee kameleons zonder ogen:
Groen gokte hij en hij streelde haar buik,.
Die zij dieprood naar hem toe had gebogen,
Waarna iets mooiers .ontluikt.

Maak van mijn moeder een lichtkathedraal in een kistje.
Open het elleke ochtend en hoor
Hoe zich daarbinnen een meerstemmig misje
Opent om wat het verloor.

Maakvan mijn moeder hetzelfde maar ijzeren meisje.
Breng haar met krachtige vuistslagen groot;
Breng haar wat troost of een slim toverwijsje,
Want in dit lijf gaat zij dood.

Ramsey Nasr (1974)

uit: Komrij, Gerrit, – Gerrit Komrij’s  Nederlandse poëzie van de 19de tot en met de 21ste  eeuw in 2000 en enige gedichten, Amsterdam 2004 (Uitgeverij Bert Bakker)

---

PORTRET

I
Hoe langer het duurt, hoe langer
je liefhebt, maar wat heb je
lief, het verandert
steeds meer in steeds meer
zichzelf, zozeer in zichzelf
dat het sterft.
 
Zo alleen zul je worden met liefde
als met een landschap
dat langzaam verwintert,
steeds meer in steeds meer
die ene ets.
 
In je gezicht nog het gezicht
dat voelt hoe warm adem is
voor het afkoelt tot mist.
 
In je hand nog de hand die vertelt
dat je er bent, tot hij zich
terugtrekt in je hand

II

Nu het daar ligt, zo in zichzelf
gekeerd, zo zichtbaar,
ik weet wel, je bent dat niet mee 
maar wat moet ik,
het ligt daar en
ik heb het lief,
 
lief nu, als een landschap in de winter
als het zich eindelijk laat zien
in die laatste ets
van zichzelf, wat weg moest
is weg.
 
In je gezicht geen gezicht meer, het is
wit als gras ergens daar buiten
ingeslapen en bevroren met mist.
 
En de hand die vertelde dat je er was
is verdwenen in de hand die daar
ligt, en dat niet meer is

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

DE L’ÉLECTION DE SON SEPULCHRE

Antres, & vous fontaines
De ces roches hautaines
Qui tombez contre-bas
D’vn glissant pas:

Et vous forests & ondes
Par ces prez vagabondes,
Et vous riues & bois
Oyez ma vois.

Quand le ciel & mon heure
Iugeront que ie meure,
Rauy du beau seiour
Du commun iour,

Je defens qu’on ne rompe
Le marbre pour la pompe
De vouloir mon tombeau
Bastir plus beau:

Mais bien ie veux qu’vn arbre
M’ombrage en lieu d’vn marbre,
Arbre qui soit couuert
Tousiours de vert.

Pierre de Ronsard

---

WIE ICH MIR MEIN GRAB WÜNSCHE

Ihr Grotten, Quellen ihr,
Die aus dem Felsrevier
Hinstürzet unverwandt,
Ein gleitend Band,

Ihr Wälder, Bachgerinn
Durch grüne Wiesen hin,
Ihr Ufer, Haine dort,
Vernehmt mein Wort.

Will es die Schicksalsstund,
Daß ich nun geh zugrund,
Und wird genommen mir
Was schön war hier,

Soll nimmermehr es sein,
Daß man aus Marmorstein
Voll übertriebner Pracht
Ein Grab nur macht.

Ein Baum soll mich allein
Beschatten statt dem Stein,
Mit seiner Blätter Kleid,
Grün alle Zeit.

Übertragung: Max Rieple

---

BALLADE IN DER STUNDE DER ENTMUTIGUNG
(1920)

I
Meine Jahre sind um und um.
Habe nichts gelernt, bin dumm.
Muß jetzt sterben, habe keine Religion
Bruder, gib mir Schnaps oder hilf mir davon?

2
Wasch dir dein Gesicht, wenn dir die Hand befleckt!
Mußt halt bitten, daß Moder und Kalk es verdeckt!
Es wird alles verbraucht und abgenutzt allhie
Aber meine blatternhäutige Seele, wie versteck ich sie?

3
So mich einer sieht in meinem Leichenhemd
Den bitte ich heut, daß er mir die Haare in die Augen kämmt
Er kann sich ja bekreuzen, doch wenn er erbleicht vor mir
So kann er erbleichen vor einem jeden Tier.

Bertold Brecht

---

STAMMBUCHBLATT FÜR EINEN UNBEKANNTEN

Es erschreckt uns,
Unser Retter, der Tod. Sanft kommt er
Leis im Gewölke des Schlafs,

Aber er bleibt fürchterlich, und wir sehen nur
Nieder ins Grab, ob er gleich uns zur Vollendung
Führt aus Hüllen der Nacht hinüber
In der Erkenntnisse Land.

Friedrich Hölderlin

---

DE DOOD

Hij verschrikt ons,
onze redder, de dood. Zacht komt hij,
stil in de wolken van de slaap.

Maar verschrikkelijk blijft hij en wij kunnen niets
neerzien in het graf of hij ons snel ter voleinding
uit de diepten van de nacht geleidt
naar het land der bevestiging.

vertaling Gabriël Smit

uit: Smit Gabriël, Ternauwernood. Verzen, Utrecht Brussel 1952 (Het Spectrum)

---

NACH DEM TOD

Wir starben und erwarteten vom Tod einiges.
In einer großen Leere wurde das Geheimnis gelöst.
Unmöglich, sich an dieses Lied nicht zu erinnern,
Ein Stück Himmel, das Zweigbündel, die Vogelfeder,
Das Leben war etwas Vertrautes für uns.

Nun keine Nachricht mehr aus dieser Welt;
Keiner mehr sucht und fragt nach uns.
So finster ist unsere Nacht,
Daß es einerlei ist, ob wir ein Fenster haben oder nicht;
Kein Spiegelbild mehr haben wir im Flußwasser.

Hit Sitki Taranci

(Übertragung: Yüksel Pazarkya)

---

AAN HET GRENSLAND

I

Je kijkt over het land de ontelbaarste keer
in je leven naar waar het ophoudt
 
je zegt tegen ons dit is het grensland
het laatst van de aarde hier om ons heen
 
je zou willen weten wat voorbij daar is
voorbij het steeds maar weer zichtbare zelfde
 
je zoekt in de schimmige einder naar iets als
een gezicht maar van wat of van waar
 
je denkt aan je jeugd aan 1 Korintiërs 13
nu kijken we nog in een wazige spiegel
 
maar straks staan we oog in oog

II

Je kijkt in je hoofd en daar ligt het land
waar je vandaan komt en nooit meer naar terugkeert
  
je ziet de psalm uit je jeugd met de weiden
de waatren het vee – ja dit is het grensland
 
daarachter moet zijn wat er was voor je er zelf was
het onzichtbaarste het vroeger dan vroegste
 
je verlangt naar een wat naar een waar
iets misschiens iets dat je nooit hebt begrepen
 
je leest bij Pessoa: het is vreemder dan alles
wat vreemd is dat de dingen werkelijk zijn
 
wat ze lijken te zijn en dat er niets
valt te begrijpen

III

Je kijkt over het land en je noemt het
het grensland maar dit land heeft geen naam
 
je denkt dat het land daar voor jou bedoeld is
maar je weet het is voor niemand bedoeld
 
je wilt dat dit land er altijd al was
er altijd zal zijn maar er is geen altijd
 
je weet het toeval heeft je gemaakt en breekt je
ergens weer af waar en wanneer in dit land
 
je leest: dit uitzicht is het geval
en: het geheim van de wereld is het zichtbare
 
niet het onzichtbare

---

1. Citaat 1 Korintiërs 13: nieuwe bijbelvertaling 2004.
2. Citaat Pessoa: Alberto Caeiro, De hoeder van Kudden, gedicht XXXIX. In Fernando Pessoa, Gedichten, De Arbeiderspers, Amsterdam, 1978.
3. ‘dit uitzicht is het geval’: Tonnus Oosterhoff. Uit: ‘Ook de schapen dachten na’, De Bezige Bij, Amsterdam, 2000.
4. ‘het geheim van de wereld is het zichtbare, niet het onzichtbare’: mijn vertaling van The mystery of the world is the visible, not the invisible. Oscar Wilde.
5. Deze gedichten zijn opgedragen aan Gwij en Agnes Mandelinck

Rutger Kopland

uit: Kopland, Rutger, Verzamelde gedichten, Amsterdam 2007 (Uitgeverij G.A. van Oorschot)

---

V La Brière

It turns out, what we thought of as the soul
is mostly sound;
not song, but like a memory of birds
or running water,
the churn of a paddle, the flicker and dip
of an oar,
narrow boats butting the land
on their quiet tethers,

so death will be a slower, surer fade
than any we imagine;
no mere extinction, like the evening’s hush
before the ducks come, dipping to the marsh
in threes and fours, to find the darker ground,
no moment’s pause, but absolute decay
where absence is a form
of generation.

Out in the dark, tonight,
our voices drift and sway
like hunting bees,
nothing to those who are going, but the place
they started from:
a given name, a word, a subtle variance
from what endures, the bright unspeakable,
not sky, not earth or flesh,
but finer still,
a call across the lake you half-believe

is nothing, though it happens all the time,
end and beginning,
footfall, leaf-fall, silence.

From: Four Quartets
John Burnside

V La Brière

Wie sich gezeigt hat, ist das, was wir als Seele betrachten,
größtenteils Klang;
nicht Gesang, sondern wie eine Erinnerung an Vogel
oder an fließendes Wasser,
die Rührschläge eines Paddels, das flimmernde
Eintauchen eines Ruders,
schmale Boote an Fangleinen, die leise
gegen den Steg stoßen,

so wird der Tod ein ausgedehnteres, entschiedeneres Verklingen sein
als wir uns vorstellen können;
kein bloßes Abschwellen, wie jene Stille des Abends,
ehe die Enten in Dreier- oder Vierergruppen
auf die Marsch einfallen und die dunkelsten Stellen aufsuchen,
kein flüchtiges Aussetzen, sondern vollständige Verwesung,
wo Fehlen eine Form
von Werden ist.

Unsere Stimmen ziehen draußen
im Dunkeln umher, wiegen sich in der Brise
wie hungrige Bienen,
für die, die fortgehen, nur noch
der Ort, an dem ihre Reise begann:
ein Rufname, ein Wort, eine subtile Abweichung
von dem, was bleibt, das Leuchtend-Unsagbare,
nicht Himmel, nicht Erde oder Fleisch,
sondern viel feiner,
vom anderen Seeufer ein Ruf, an den du
nicht ganz glaubst, obschon es nicht selten vorkommt,
Ende und Anfang,
Schritte, Blätterfall, Schweigen.

Burnside, John, Anweisungen für eine Himmelbestattung, Ausgewählte Gedichte Englisch – Deutsch, Aus dem Englischen übersetzt und mit einem Nachwort von Iain Galbraith München 2016 (Carl Hanser)

---

---

My paintings on:

www.saatchiart.com/hacquinjean  

---

Blogs:

http://levenshorizonten.com

http://mystiekfilosofie.com

---

movies:

https://www.youtube.com/@canandanann-abstracts

https://www.youtube.com/@aardehemel

---