body art

Body-art: Marina Abramovic – het lichaam als materiaal dat vragen oproept 

Body art: Marina Abramovic – the body as material that raises questions

The Lips of Thomas (Seven Easy Pieces) By Marina Abramovic Guggenheim Museum
video gezien tijdens Bewogen Beelden – Deventer: http://www.bewogenbeelden.org/

De tekst over haar werk bij Bewogen Beelden zegt over deze performance

“In Thomas Lips gaat Marina Abramovic achter een tafel met een tot op de grond afhangend, wit kleed zitten. Ze eet honing, drinkt wijn en breekt het glas in haar hand. Een metronoom tikt de tijd weg. Ze komt achter de tafel vandaan en staart naakt de  kijker aan. Ze trekt de oude soldaten laarzen uit en legt haar pet op de grond. Met een scheermes snijdt zij een vijfpuntige ster in  haar buik. Dan draait zij zich om en gaat met haar blote billen op een uiteinde van een grote crucifix van ijs zitten. Met een  geselwerktuig en roede ranselt ze haar rug en kermt ze zacht van pijn.”

Abramovic: ‘De beste manier om je uit te drukken is voor een live publiek, naakt, open en kwetsbaar. Dan ben je pas instaat iets te geven aan het publiek en zij geven iets terug.’ 

teksten over deze performance:

  • Marina Abramovic tekst op pdf over haar werk
  • essay – in confrontatie 
  • Verslag bezoeker

Splijtstof jrg 38 nr 2 Radboud Universiteit Nijmegen – fac. filosofie december 2009

Body-art: Marina Abramovic – het lichaam als materiaal dat vragen oproept

In juni ben ik getuige geweest van de videotentoonstelling: Bewogen Beelden. Bijbels bezielde videokunst, een project dat liep van 28 mei t/m 20 juni 2009 in de Lebuinuskerk te Deventer. Naast werk van andere videokunstenaars werd de verfilming van Thomas Lips getoond. Dit is een werk van de Servische kunstenares Marina Abramovic (geboren: Belgrado 1946). Thomas Lips, de eerste keer uitgevoerd in 1975, werd in 2005 in het Guggenheim Museum te New York nogmaals getoond als onderdeel van een groter project.[i]

De eerste keer riep dit stuk nogal wat reacties op bij het publiek: “In 1975 creëert de kunstenares in Krinzinger Gallery te Innsbruck een scène waarin ze het publiek tot zover choqueert en intimideert dat zij de performance The lips of Thomas[ii]onderbreken. Aan tafel zit een naakte Abramovic die ondertussen langzaam een liter honing naar binnen werkt. Na nog een liter rode wijn verminkt ze zichzelf door met een scheermes een vijfpuntige ster rond haar navel te snijden. En of dit niet genoeg is, slaat ze zichzelf totdat ze geen pijn meer voelt. Liggend op een blok ijs zodat haar lichaam bevriest en haar wond goed blijft bloeden door de verwarming boven haar choqueert ze de toeschouwers. Na een half uur bedekken de toeschouwers Abramovic met jassen en dragen haar weg.”[iii]

In de versie van 2005 gefilmd door Babette Mangold[iv] herhaalt Abramovic dit optreden, deze keer op een groot leeg wit podium, met rondom haar in een kring het publiek. Deze laatste verfilming werd getoond op de videotentoonstelling Bewogen Beelden.

Deze performance van Abramovic roept een aantal vragen op die ik kort aan de orde wil stellen. Deze vragen die ik stel als toeschouwer zijn aftastend bedoeld, ze cirkelen als het ware om deze performance heen. Met deze vragen wil ik vooral dit aspect onder de aandacht brengen: het lichaam als (veelal vergeten) dimensie in de beschouwingen over kunst en filosofie. Veel filosofen die over beeldende kunst nadenken concentreren zich op kunstenaar en werk maar thematiseren niet functie en rol van het lichaam[v] (van de kunstenaar) in hun denken, behalve misschien als het expliciet over Bodyart gaat[vi], of over het afnemen van vermogens zoals doofheid bij Beethoven en blindheid bij Monet. De performance van Abramovic zou je één en al thematisering van het lichaam, haar eigen lichaam, kunnen noemen. De vraag naar de betekenis van deze gebeurtenis en dit handelen dringt zich daarom met alle kracht aan je op. Het lichaam geeft te denken!

Ik heb niet alle aspecten van deze performance uitgebreid kunnen onderzoeken omdat ik slechts getuige ben geweest van een videovertoning. Mijn vragen zijn bedoeld als een aanzet voor verdere studie naar de rol van het lichaam in de kunst en in de filosofie.

De performance: Lippen van Thomas

Als toeschouwer word ik door deze video te bekijken deelgenoot van deze act. Niet in levende lijve aanwezig, maar via het beeldscherm maak ik deze gebeurtenis op afstand mee. Dat is ook de inzet van de videotentoonstelling: bezoekers deelgenoot te maken van een gebeurtenis waar ze zelf niet bij zijn geweest maar waar ze door te kijken getuige van worden. Duidelijk is dat de filmmakers en de kunstenares Abramovic met deze film een groter publiek willen bereiken dan het publiek dat die éne keer aanwezig was in Guggenheim. Net zoals een schilderij de wereld rond kan reizen om door meer ogen bekeken te worden. Als toeschouwer op afstand word ik getroffen door de kracht van de beelden, de inzet van de performance en de hardheid waarmee de kunstenares haar eigen lichaam bejegent. Het roept ook als videobeeld veel reacties op. En het fascineert. Wat is hier eigenlijk aan de hand? Wat wil de kunstenares uitdrukken, wat wil zij bereiken met haar act? Hoe reageert zij op het publiek, en hoe reageert het publiek? De video geeft voor een deel antwoord.

De titel Lippen van Thomas roept vragen op. Welke Thomas is hier bedoeld? De ongelovige Thomas uit het Bijbelverhaal die niet wil geloven dat Jezus is opgestaan? Of zijn het lippen die zwijgen, zingen en protesteren? Zoals Abramovic haar eigen stem inzet als zij een Servisch lied zingt, of schreeuwt bij het zichzelf toedienen van zweepslagen of zwijgt? Hier wordt geen uitleg over gegeven en ik heb geen verdere verklaringen kunnen vinden.

Voor de act worden de volgende attributen gebruikt: een zweep (karwats), een stok, soldatenschoenen, een fles rode wijn, een pot honing, een witte doek, een tafel met kleed, een stoel, een legerpet en een scheermesje. Daarnaast liggen er op de grond grote blokken ijs in de vorm van een kruis. De actrice zelf is naakt. Zij zit aan de tafel, staat op het podium, slaat zichzelf geknield met de zweep op de rug en ligt op het ijs. Als zij staat zingt zij over schuld, boete en vergeving in het Servisch, soldatenpet op het hoofd, schoenen aan de voeten.  Zij kerft de ster van Servië in haar lichaam met het scheermesje. Iedere keer een streep. In de act uit 1975 gebruikte ze hiervoor, geloof ik,  een glasscherf van de kapotgeslagen wijnfles. De ster komt overeen met een davidster.  Met het doek wordt het bloed gestelpt. Het doek wordt later aan de stok gebonden, als een soort vlag die zij tijdens het zingen omhoog houdt. De hele act duurt 90 minuten. Een aantal gebaren wordt herhaald zoals het zingen van het lied, het kerven van de strepen van de ster in het lichaam, het drinken van wijn, het eten van honing en het toedienen van slagen. Op het einde van de performance is het eerst stil, dan barst het publiek uit in applaus.

Een van de meest ontroerende momenten vond ik de tranen van Abramovic tijdens het zingen bij het optreden en tijdens het ontvangen van het applaus. Die tranen maakten meer indruk op mij dan alle op het eerste gezicht schokkende handelingen waarmee zij zichzelf slaat en snijdt. Uit haar gelaat valt op dat moment op te maken hoeveel het haar heeft gekost, hoeveel zij heeft geleden, hoe volledig zij zichzelf heeft ingezet. Zonder terughoudendheid zichzelf geslagen, en op het ijs blijven liggen totdat het niet meer ging. Geen compromissen in de trant van een beetje pijn, een klein sneetje, een paar slagen. Als toeschouwer is dit merkbaar, en het live publiek in het museum reageert daar uiteindelijk uitzinnig op. Zij zijn geraakt en hun reactie spreekt boekdelen. Ook de reactie van het publiek is onderdeel van dit project en wordt uitgebreid in beeld gebracht.

De camera en daarmee de filmauteur neemt een metapositie in tijdens deze performance. Het resultaat hiervan na montage, de film, wordt ons op de videotentoonstelling voorgeschoteld.

Het naakte kwetsbare lichaam als boodschap?

Het naakte lichaam van Abramovic wordt niet als kunstwerk an sich gepresenteerd zoals een schilderij, maar als object en subject van een act, een performance die daarmee als geheel een deel wordt van een kunstproces. Stappen in dit proces zijn onder andere: voorbereiding act, locatie, presentatie en aankondiging, uitvoering, verslaggeving via film, videofilm, verspreiding van de film. In deze bijdrage concentreer ik mij slechts op één onderdeel: de uitvoering van de act. Ik zoom in op het lichaam en stel vandaar uit vragen naar een mogelijke betekenis.

Abramovic manifesteert zichzelf via haar naakte lichaam en via de handelingen die zij met haar lichaam voltrekt. Het is een vorm van theater waarbij het lichaam en niet de inhoud van gesproken teksten de meeste aandacht opeist. De enige keer dat zij spreekt is het al zingend. Het publiek zal dit Servische lied, zo vermoed ik,  nauwelijks verstaan hebben. Op de video liep een ondertiteling mee. Haar naaktheid is, zo vermoed ik, meer dan een statement. Het staat ook symbool voor kwetsbaarheid, kwetsbare vleselijkheid, en verder denkend op de militaire symboliek, voor ’kanonnenvoer’.

Het lichaam wordt tentoongesteld. Het lichaam wordt gebruikt om in te snijden: een symbool, de ster van Servië. In de huid gekerfd, letterlijk. Zo wordt dit symbool onderdeel van het lichaam. Waarom snijdt de kunstenares zichzelf? Is het als straf bedoeld, als boete voor een gepleegd misdrijf? Is het kritiek op een nationalisme uit haar eigen verleden dat talloze slachtoffers heeft gemaakt? De woorden uit het lied wijzen daarop. Karl Marx wees er al op dat een uitweg uit geestelijk lijden lichamelijke pijn is.[vii] Is het een straf die louterend kan werken en die anderen kan bevrijden?

Lied en kerven in het lichaam hangen samen. Want nadat zij zich heeft gesneden zingt zij het lied. Is het een vrijheidslied dat ze zingt? Is het een gebed omdat de melodie en de tekst overeenkomen met een Slavisch Onze Vader? Of is het toch eerder een aanklacht dan gebed?

Abramovic doet zichzelf pijn na het zingen van het lied: zij ranselt zichzelf knielend af, bewerkt haar rug met de zweep. Dan gaat zij op het ijs liggen totdat zij schokt van de pijn door de koude. Zij is als het ware gekruisigd op het ijs. Toch is deze pijniging volgens mij niet de kern van haar optreden. Door de zelfkastijding wordt het publiek geraakt. Door haar lichaam te pijnigen en dat te laten zien wil zij een effect bereiken: het publiek blijft gefascineerd toekijken, net als de toeschouwers voor het videoscherm. Wat gebeurt hier? Waarom is het publiek ook op afstand voor het scherm gegrepen door deze beelden? Treedt er identificatie met haar op? Herkennen mensen zich in de pijn? Misschien ook in het ondergaan van de pijn, de verborgen machteloosheid, woede, onmacht? Het verdriet? Het lijden dat ermee zichtbaar wordt gemaakt? Ook omdat zij zelf lichaam zijn, naakt onder hun kleding. Van hetzelfde vlees en bloed. Bijna iedereen kan zich wel voorstellen hoe het voelt om pijn te hebben aan een deel van het lichaam – Abramovic vergroot deze pijn als het ware uit.

Abramovic verbergt in deze niets: haar naakte lichaam blijft centraal staan ook al draagt ze soms een soldatenpet en militaire schoenen. Haar lichaam is tegelijk boodschap in zijn naaktheid en kwetsbaarheid en middel waarmee zij zichzelf toont als te pijnigen vlees.

Is het een ontwapende naaktheid? Kan het publiek zich daarom met haar identificeren, fascineert de naaktheid, de kwetsbaarheid van het naakte lichaam, het bloed dat stroomt, de pijn die je als het ware op afstand mee-ervaart?

Legersymboliek en legerattributen spelen een rol als zij zingt: vechten en sterven voor het vaderland? Een expliciete kritiek op alle nationalisme dat offers, mensenoffers vraagt?

Sommige journalisten hebben een relatie gelegd met zelfverminking, of met de tekening van het lichaam met symbolen (tatoeage). Sommigen verwijzen naar het flagellantisme uit de middeleeuwen, de zelfkastijding in het kloosterleven. Nieuw in deze performance is het kruis van ijs, maar naakt liggen op het ijs is níet nieuw. In Siberië werd het eerder toegepast bij lichamelijke proeven om je mannelijkheid te bewijzen.

Staan pijn en lijden van het lichaam centraal in deze performance, is deze act een poging om een taal te vinden voor de pijn? Pijn en lijden zijn niet hetzelfde, lichamelijke en geestelijke pijn zijn niet gelijk. Pijn, macht, pijn en straf, pijn en zekerheid, pijn en waarheid, en heel scala van relaties en vragen doemt hier op. Is deze vorm van zelfbestraffing een offer? Een offer waarvoor? Is het zelfopoffering, en misschien ook daarmee deel van een ritueel? Wat maakt dit ritueel dan zichtbaar voor de toeschouwers die daarmee als getuige onderdeel worden van het ritueel? Vragen die opkomen bij het zien van deze beelden maar die in dit kader niet kunnen worden beantwoord zonder al te veel te speculeren omdat de kunstenares zelf géén duiding geeft en ook de commentatoren niet verder thematiseren.

Het lichaam in de ruimte is eerst en vooral zelf een ruimte

Abramovic schept met haar performance op meerdere niveaus een nieuwe ruimte: zij maakt gebruik van een tentoonstellingsruimte die speciaal wordt ingericht, om haar act te presenteren. Door de inzet van haar lichaam, door de wijze waarop dit gebeurt in aanwezigheid van het publiek gaat zij een verbinding aan met dit publiek. Ik zou in deze zin willen spreken van een religieus gebeuren, religio namelijk verstaan als een wijze van het leggen van verbindingen waarbij aandacht valt op iets bijzonders. Dat bijzondere noem ik het heilige. Dat wat als kostbaar wordt ervaren, excentriek, buiten het bestaande. Heilig is, ook in de context van de bijbel bijvoorbeeld, dat wat apart is gezet. Wat wordt hier door Abramovic apart gezet? Het is haar lichaam. Dat wordt hier als heilig gepresenteerd. Een heilig lichaam dat onderworpen wordt aan kwellingen. Het is een soort grenservaring, een drempelervaring, een mogelijkheid wordt werkelijkheid: het lichaam dat bestaat uit vlees, laten lijden, laten bloeden, het laten uitschreeuwen van pijn. Dat wat ook anderen kunnen meemaken aan lijden in hun leven wordt hier op dit podium getoond en uitgebeeld. En het doet iets met Abramovic zelf. Ze kan in extase raken.[viii] Als toeschouwer, zeker voor het videoscherm, kom je hier echter verder niets over te weten.

Het podium kun je vergelijken met een uitgevouwen ruimte, zoals het gebedskleed bij de moslims, waardoor een religieuze ruimte ontstaat om te bidden. De act is tegelijk een aanklacht, een gebed, een oefening in berouw, een afstraffing, een beloning.

Tijdens het optreden staan wijn en honing voor beloning, zijn zij zoenmiddelen om het vol te kunnen houden.  Daarmee staan zij in contrast met het slaan en de pijn. De exacte betekenis van wijn en honing is mij onbekend maar een commentator verwijst naar een plaatselijk gebruik in Servië.

De ruimte, de ruimtelijke ordening en de handelingen die daarbinnen plaatsvinden zijn dus betekenisvol. Ook de afgrenzing van de ruimte heeft betekenis: aan de grens van het podium zit het publiek. Zonder publiek zou de hele act aan kracht inboeten en in een heel andere context komen te staan. Het tonen van het lichaam en het tonen van het toedienen van pijn aan dat lichaam maakt mijns inziens de kern uit van de performance.

Ook het lichaam zelf is in deze zin een nieuwe ruimte. Een ruimte die vraagt om een analyse. Wat is het lichaam als ruimte? Wat betekent het dat het lichaam ruimte inneemt? Hoe gaat Abramovic om met de ruimte die haar lichaam is? Met de inzet van haar lichaam en de handelingen aan haar lichaam vertelt zij een verhaal: zij schept een wereld door de act van zelfkwelling. Met wereld doel ik op een visie op de wereld, een wereldbeeld, een geheel van opvattingen, overtuigingen en gedragingen waardoor deze persoonlijke visie op de wereld zichtbaar wordt gemaakt. De toeschouwers reageren daarop en worden getuige van die wereld.

Maar zij manifesteert niet alleen een beeld van de wereld, door de inzet van haar lichaam krijgt dat beeld vlees en bloed, het beeld wordt vlees en bloed op het podium. Abramovic slaagt er mijns inziens in om haar visie om te zetten in een act die als toeschouwer voor een deel mee voltrokken kan worden. Haar wereldbeeld poneert ze niet met argumenten, niet met beschrijvingen, maar met handelingen voltrokken aan en met haar lichaam. Haar act is haar wereldbeeld, haar wereldbeeld is haar performance. Dat is wat volgens mij plaatsvindt. Een beeld van de wereld waarin lichamelijk lijden en waarin lichamelijke pijn frontaal op de voorgrond treden. De vraag naar betekenis van dit lichamelijk lijden en deze lichamelijke pijn kan ik alleen gissend beantwoorden, verwijzend naar bovenstaande interpretaties rond boete, straf en vergeving.

Wat Abramovic doet met haar lichaam, het toedienen van slagen, het ondergaan van pijn, is te vergelijken met een situatie van marteling. Kenmerkend voor deze situatie is vaak dat de wereld van de gevangene klein wordt gemaakt: door het toedienen van de marteling vindt een sterke concentratie plaats op het lichaam. De pijn vraagt alle aandacht, de rest vervaagt. De gevangene is al beroofd van zijn vrijheid, zit in een cel, alleen of samen met anderen. Zijn wereld is kleiner gemaakt. Als hij ook nog een kap draagt, is deze wereld heel klein geworden.  De verkleinde wereld van het martelslachtoffer in de cel is de vloer, de stoel en het bed. De beul zou je in dit licht kunnen zien als iemand die zijn filosofie, zijn beeld van de wereld met dwang oplegt aan het martelslachtoffer. Daardoor ontneemt hij de gemartelde zijn ‘wereld’, zijn hoop en vertrouwen, kortom datgene waardoor hij/zij leeft. In de praktijk blijkt daar veel geweld voor nodig te zijn. Dat blijkt uit tal van verslagen van martelslachtoffers die ik in de loop der jaren onder ogen heb gehad. E. Scarry beschrijft in The body in pain. The making and unmaking of the world hoe dat proces in gang wordt gezet.[ix] Het voert te ver om deze situatie van marteling over te plaatsen naar de performance. Maar het aspect van concentratie op het lichaam door het toedienen van pijn roept wel dergelijke associaties op.

In analogie zou je kunnen zeggen dat Abramovic haar wereld verkleint in deze act door alle aandacht op een speciaal podium in het museum op haar lichaam te richten. In Thomas Lips is die verkleinde ruimte geen cel, maar is de vloer het podium. Er is een stoel en een tafel en er is een bed, het is een bed van ijs. In die kunstmatige ruimte martelt zij zichzelf. Waarschijnlijk niet zoals in martelsituaties totdat zij breekt, opgeeft, vertelt wat de beulen willen horen, eraan kapot gaat, maar ze rekt wel erg ver de grenzen op van wat een lichaam moet verdragen. Als in 1975 toeschouwers een einde maken aan haar optreden is dat niet zonder betekenis.

Tenslotte

In deze bijdrage heb ik de vraag naar de normativiteit niet gesteld. Ik geef geen ethische afweging op basis van een oordeel over wat wel en niet mag en kan. Ik spreek geen oordeel uit over deze performance als kunsthandeling. Ik heb alleen willen onderstrepen dat het lichaam, gepresenteerd op een wijze als deze, vragen oproept die verdere filosofische reflectie noodzakelijk maken omdat wij mensen nu eenmaal uit vlees en bloed bestaan en daarom kwetsbaar zijn. Omdat wij lichamelijk zijn hebben wij honger, lijden we gebreken, zijn we sterfelijk met alle gevolgen van dien. Een filosofie die dit fundamentele lichamelijke feit veronachtzaamt blijft een vorm van ‘luchtfietserij’. Ik ben van mening dat je niet om het werk van Abramovic heen kunt als je wilt nadenken over filosofie en kunst binnen de context van een hedendaagse ervaring van kunst en het maatschappelijk debat omtrent die relatie. Een debat dat nog veel te weinig wordt gevoerd en waarin het lichaam wat mij betreft prominent op de voorgrond mag worden geplaatst.

John Hacking

[i] “In November 2005, Thomas Lips was re-enacted as part of the Seven Easy Pieces project Abramovic carried out at the Guggenheim Museum, New York. In seven days, she repeated performances of Bruce Nauman, Vito Acconci, Valie Export, Gina Pane, Joseph Beuys and herself (which was actually Thomas Lips), each day for seven hours. On the seventh day, she created a new piece. As the duration of the performance was much longer this time, Abramovic had to cut the star twice. The whole event was filmed by Babette Mangolte, known for the filmic documentation of performances by Joan Jonas and other canonic performance artists. Film fragments were first presented in the form of an exhibition at the Fridericianum in Kassel in May 2006. In February 2007, the final edit of Mangolte’s documentary was presented to a select audience at the Guggenheim Museum, New York. Even more than earlier performances of Abramovic, the series of performances was a carefully directed event. For the sound installation, the newest technology from Hollywood film studios was available to guarantee the best audio-effects. Moreover, there was a strong sense of staging, literally and figuratively, the project functioning as a platform for history to happen.”

Jennifer Steetskamp, To be continued: Documenting for the past, documenting for the future http://www.nimk.nl/en/conservering/resource/pdfs/Abramovic.pdf

[ii] De benaming van het stuk is niet eenduidig. Bij de eerste opvoering werd gesproken over Lips of Thomas, bij de bekeken video-opnamen over Thomas Lips.

[iii] Uit De confrontatie met het publiek. Marina Abramovic en haar choquerende performances cf.hum.uva.nl/dsphome/kgnieuweretijd/tentoonstelling/zaal3_Lea/essay/essay__de_confrontatie_met_het_publiek__marina_abramovic.doc

[iv] http://www.babettemangolte.com/film2007.html

[v] http://www.uni-flensburg.de/philosophie/Personen/Reichold.htm Anne Reichold hierover: “Philosophische Abhandlungen über den Körper stehen seit den Anfängen der Philosophie häufig im Kontext ontologischer Fragestellungen zum Verhältnis von Geist und Körper. Hierbei wurde der Körper nicht selten und heute noch insbesondere in der analytischen Tradition auf der Grundlage einer physikalistischen Ontologie hinsichtlich seiner raumzeitlichen Lokalisierbarkeit und seiner Wahrnehmbarkeit in einem intersubjektiven Raum bestimmt. Diese Bedeutung des Körpers ist rein deskriptiv und lässt ihn in ethisch-normativer Hinsicht gänzlich unbestimmt. Sobald wir aber vom menschlichen – und in einem bestimmten Maß auch vom animalischen – Körper sprechen, beinhaltet dieser Körperbegriff neben deskriptiven auch normative Bedeutungselemente. Der lebendige Körper, der einem Lebewesen eigen ist, der Leib, scheint in der bloßen Deskription nicht ganz erfasst zu werden.“

[vi] Deze stelling heb ik verder niet onderzocht.

[vii] “There is only one antidote to mental suffering, and that is physical pain”, Karl Marx, Herr Vogt as quoted and translated by Stanley Edgar Hyman, The tangled bank: Darwin, Marx, Frazer and Freud as imaginative writers, New York 1966 p. 118 geciteerd in Scarry, E., The body in pain.The making and unmaking of the World, New York Oxford 1985, p. 33

[viii] “Het uitlokken van een reactie en een hoger bewustzijn creëren bij zichzelf en het publiek was een van haar doeleinden. Ze staat meestal naakt en echt lief voor zichzelf is ze niet. Ze wil een andere dimensie bereiken om zo de fysieke beperkingen en angst gevoelens van de menselijke geest te verbannen”. Geciteerd uit: Iles, C. Cleaning the mirror, Marina Abramovic: Objects performance video sound. 1995: p. 22. Zodat ze niet langer meer van invloed zijn op de mensheid. Er is er spraken van een behoefte naar het bereiken van een andere mentale staat. Ibid: de confrontatie met het publiek.

[ix] Scarry, E., The body in pain. The making and unmaking of the world, New York Oxford 1985, p. 35-45

beelden uit 1975 – pictures from 1975

Translation made by Google tools from the Dutch version – thanks for advise if corrections can be made!

Splijtstof  jrg. 38 nr 2 – December 2009 Radboud University Nijmegen – Faculty of Philosophy

Body art: Marina Abramovic – the body as material that raises questions

In June I witnessed a video-exhibition:  Moved Images. Biblical inspired video-art , a project that ran from May 28 to June 20, 2009 in the Lebuinuskerk in Deventer.  Works of Video-artists were presented and also a film with the title:  Thomas Lips. This film was a presentation of one of the works of the Serbian artist Marina Abramovic (born Belgrade 1946). Thomas Lips, was at first conducted in 1975, and afterwards in 2005 in the Guggenheim Museum in New York, shown as part of a larger project. [1]

The first time this presentation caused a lot of reactions from the audience. I cite: “In 1975 the artist creates in Krinzinger Gallery in Innsbruck a scene where she shocked the audience in such a way with her performance The Lips of Thomas [2] that they interrupted her. At the table sits a naked Abramovic who slowly drunk a liter of honey. After a bottle of red wine she cut herself with a razorblade and created a five-pointed star around her navel. And if this is not enough, she beats herself until she no longer feels pain. Then she lie down on blocks of ice that freezes her body;  her wounds still bleeding, so she shocks her audience. After an half hour the spectators covered  Abramovic with coats and carried her away.” [3]

In the 2005 version of this presentation filmed by Babette Mangold [4] Abramovic repeats this action, this time on a big empty white stage, in the middle of a circle, surrounded by the audience. This last film was shown on video at the exhibition in Deventer.

This performance by Marina Abramovic evokes a number of questions which I briefly want to raise. This questions from the point of view as a spectator, are circling around this performance. With these questions I try to bring this particular aspect under attention: the bodily- dimension in the reflection on art and philosophy (which is mostly forgotten). Many philosophers who reflect on art and artists concentrate on their work but forget the function and special place of the body [5] of the artist in their thinking, except perhaps when it goes explicit about Body-art [6] (except maybe the deafness of Beethoven or the blindness of Monet). The performance by Marina Abramovic can be seen as an exercise of her own body. Therefore  I ask for the significance of this event and this act. “The body makes you wonder!”

I was not be able to study all aspects of this performance because I only witnessed the performance on video. My questions are intended as an encourage for further study of the role of the body in art and philosophy.

Performance: Lips of Thomas

As a spectator of this video I became a witness of this act. The producer of the film and the artist Abramovic used this film to reach a broader audience than the audience that was present in  Guggenheim. Like a painting that can travel around the world, just to be seen by more eyes. As a spectator (on a distance) I was struck by the power of the images, the use of violence in the performance and the severity with which the artist treats her own body. This video raises many questions. And it fascinates. What is really going on here? What does the artist express, what will she want to achieve with her act? How does she respond to the public, and how did the audience react? The video gives (only) a few answers.

The title Lips of Thomas raises questions. Which Thomas is meant here? The “doubting Thomas“ from the Bible, he who couldn’t  believe that Jesus has risen? Or are these lips her own lips first being quiet, and then singing and protesting? Abramovic uses her own voice:  she sings a Serbian song and shouts when she is beating her body. I have no explanation and I couldn’t find further statements on internet or in texts about the meaning of the title.

She uses in her performance the following attributes: a whip, a stick, military shoes, a bottle of red wine, a honey pot, a white cloth, a table with cloth, a chair, a razorblade and an army cap. Large blocks of ice were lying on the ground in the form of a cross. The actress is naked. She sits at the table, stands on the stage, is kneeling, while beating herself with the whip on her back and then she lies down on the cross of ice. When she sings a song it seems to be about guilt, penitence and forgiveness in the Serbian language, cap on her head, shoes on her feet. She carves the Serbian star in her body with the razorblade. Every time a thin line. In the act of 1975 she used a piece of glass from a broken bottle. The star corresponds with a Star of David. With the white cloth she staunched her blood. This cloth is later tied to a stick, like a flag, she carries in her hand, as she sings her song. The entire act lasts 90 minutes. A number of gestures are repeated: the singing, the carving of the lines in the shape of a star in her body, the drinking of wine, the eating of honey and the beating. At the end of the performance falls a big silence, but at once the audience burst into applause at least during 10-15 minutes.

The most impressing for me was the moment she shows her tears during the singing and while receiving the applause. Those tears impressed me more than the shocking strikes of and cuts in her body. Her face shows at that moment how much it has cost her, how she suffered, how completely she has given herself in this act. Without restraint beaten herself, staying on the ice as long as possible. No compromises like: “only a little pain, a small incision, a few strokes”. The audience has witnessed this – this total delivery to pain. The reaction of the audience is part of this project and is filmed and showed. The camera and so the moviemaker takes a meta position during this performance. The result after editing, the film, is presented on the video-exhibition.

The naked vulnerable body as a message?

The naked body of Abramovic is not presented as a piece of art, an object just as a painting, but it is presented as an object and as a subject of an act; a performance that is part of an artistic process. Steps in this process are : the preparatory of the act, the location, the presentation and the announcement before, the execution, the recording on video, the distribution of the film. In this contribution I will concentrate only on one part of this process: the implementation of the act. I zoom in on the body and put some questions about the meaning of the performance.

Abramovic manifests herself through her naked body and through the actions that takes place with her body. It is a form of theater where the body (and not the content of spoken text) demands the most attention. The only time she opens her mouth, using words,  is during the singing. The public will this Serbian song hardly have understood. The video was subtitled. Her nudity is more than a statement. It also symbolizes vulnerability, vulnerable sensuality,  maybe expressing the body as “cannon-fodder “.

The body is exhibited. The body is used to be cut: a symbol, the star of Serbia, carved into her skin. This symbol becomes so a part of the body. Why cuts the artist herself? Is it meant as punishment, as a penalty for a crime committed? Is it a critique of nationalism in her  own past which has made many victims? The words of the song points in that direction. Karl Marx already pointed out that a solution for mental suffering is physical pain.[7] Is it a punishment that purified the past and that liberated others?

Song and notching in the body are connected. Because once she has cut herself she started singing. Is it song for freedom she sings? Or is it a prayer because the melody and the text seems in accordance with a Slavic Our Father? Or is it an indictment rather than a prayer?

Abramovic does hurt herself after singing the song: she whips herself kneeling down, whips her back with the whip. Then she lies down on the ice until she trembles with pain by the cold. It seems as if she is crucified on the ice. But this torment is in my opinion not the core business of her performance. This mortification has an impact on the audience. Her body hurts and she wants to show this: the public is watching fascinated, just like the spectators of the video screen. What happens here? Why is the public fascinated by this images also on a distance? Takes an identification place with her? Recognizes the audience themselves in this pain? Perhaps also undergoing this pain, the hidden powerlessness, the rage, the impotence, the grief? The suffering that made this visible? Maybe, also because they themselves have a body, are naked under their clothes. They are of the same flesh and blood. Almost everyone can imagine how it feels to have pain in one part of the body – Abramovic increases this pain.

Abramovic doesn’t hide anything, her naked body remains central even as she wears a cap and military boots. Her body is both message in his nakedness and vulnerability;  and a means by which she showed herself as “to be punished meat”.

Is it a disarmed nudity? Does the audience therefore identify themselves with her, fascinated by this nudity, the vulnerability of the naked body, the blood that flows, the pain that you can experience on a distance?

Army symbolism and military attributes play a role as she sings: to fight and die for your own country, your “fatherland”? An explicit criticism of nationalism that costs sacrifices, human sacrifice?

Some journalists have made a link with self-mutilation, or the drawing of the body with symbols (tattoo). Some refers to the flagellation in the Middle Ages, the monastic life in penance. New in this performance is the cross of ice, but lying naked on ice is not new. In Siberia it was previously applied as a physical tests to prove your manhood.

As pain and suffering of the body are central in this performance, is this act an attempt to find a language for the pain? Pain and suffering are not the same, physical and mental pain are not equal. Pain, power, pain and punishment, pain and security, pain and truth and the whole range of relationships and questions arises here. Is this form of punishment a kind of sacrifice? A sacrifice for what? Is it a self-sacrifice, and thus perhaps part of a ritual? What makes this ritual visible to the spectators who witnessed it as part of the ritual? These are Questions that arises witnessing these pictures. But in this context of the article they cannot be answered without too much speculation, since the artist herself gives no interpretation and also not the commentators of her work.

The body in space is first and foremost self  a kind of space

Abramovic creates with her performance on multiple levels a new space: she uses a special exhibition space that is designed to present her act. Through the use of her body, in presence of the public, she made a connection with her audience. I would like to speak in this sense of a religious event, namely in Latin “religio” understood as a way of establishing connections, when something special attracts all attention. I call that in particular holy. Holy is that thing which is perceived as expensive, eccentric, beyond the existing. Holy, even in the context of the Bible for instance, is that what is put apart. What is being put aside by Abramovic? It is her body. This body is presented here as sacred. A sacred body is subjected to tortures. It is a kind of border-experience, a threshold experience, a possibility becomes reality, the body that consists of meat, has to suffer, does bleed, gives cries of pain. What suffering others can experience in life is here on this podium shown  and presented. And it did something to Abramovic herself. She can get in ecstasy. [8] However as a spectator before the video screen, you will hear and see nothing especially about it. You can only guess, interpreting the images.

The stage can be seen as an expanded space, such as prayer garment used by Muslims, in this way creating a small room for religious praying. The act is both an indictment, a prayer, an exercise in repentance, a punishment, a reward.

During the performance wine and honey stands for remuneration, maybe they are an expiatory sacrifice, or they give energy to go on. Thus they are in contrast with the beating and pain. The exact meaning of wine and honey is unknown to me but one commentator refers to a local use in Serbia.

The space, the planning and the actions that occur within it are full of meaning. Also the delimitation of the space has meaning: the public is present at the boundary of  the stage. Without this audience the performance loses impact and strength. The context would be very different. The display of the body and showing the pain to the audience is the core of the performance.

The body itself is in this sense a new area. An area that requires an analysis. What is this area of the body? What does it mean that the body occupies space? How uses Abramovic this space of her body? With the use of her body and the doings to her body she tells us a story: she creates a world through the act of self-torture. With the word world, I mean a worldview, as a set of attitudes, beliefs and practices by which this personal vision of the world is made visible. The crowd reacts and become so a witness of this world.

But she manifests not only a picture of her world, the use of her own body gives flesh and blood to this picture, the picture, this worldview becomes flesh and blood on stage. Abramovic succeeds in my view to convert her vision in a performance that can be partly experienced by the audience. She defines her worldview not by arguments, she uses no descriptions,  she shows us only operations carried out on her body. This act is her world, the world is her performance. That’s what is talking place. A picture of the world where physical pain and mental suffering are in the front of attention. The significance of this mental suffering and physical pain is still be questioned. I can only guess, referring to the interpretations above around penalty, punishment and forgiveness.

What Abramovic does with her body, the beatings, undergoing pain, is comparable with a situation of torture. Characteristic of this situation is the small world of the prisoner: the torture that takes place causes a strong concentration on the body. The pain requires all the attention, the rest is blurred. The prisoner has been deprived of his liberty, sits in a cell, alone or with others. His world is small. If he is wearing a hood, this world becomes very small. The miniature world of the torture victim is the cell floor, a chair and a bed. The executioner can be seen as someone who puts his philosophy, his view of the world by force on the torture victim. In this way he deprives the tortured victim his own world, his hope and his confidence, so in short where he / she lives for. In practice, a lot of violence is needed to achieve this. This is very clear from numerous reports on torture over the years I’ve been reading. E. Scarry describes in The Body in Pain. Unmake The making of the world how this process is put in motion. [9] It is unreasonable to transfer this situation of torture to the performance on stage. But one of the aspect of focusing on the body by administering pain  gives such associations.

In analogy, one could say that Abramovic reduces her world in this act by putting all the attention (on a special stage in the museum) to focus on her body. In Thomas Phillips the room is not that small cell, but the stage floor. There is a chair and a table and a bed, but now it is a bed of ice. In this artificial space she tortures herself. Probably not, as in situations of torture until she breaks, and tells us what the torturers want to hear; she doesn’t break, but she stretches the boundaries of what a body can undergo. As spectators in 1975 made an end to this action it is not without significance.

Finally

In this contribution I didn’t question the ethics of this act. I don’t give a moral judgment. I don‘t express an opinion if this performance is to be considered as a piece of art. I only wish to emphasize that the body presented in a manner like this, raises further philosophical questions. These are necessary because we have a bodies of flesh and blood and we are therefore vulnerable. Because we are physical we have hunger, we suffer defects, we are all mortal. A philosophy which ignores this basic physical facts is more a kind of “daydreaming” than real philosophy.  I believe that you cannot neglect the work of Abramovic if you want to reflect the relation between philosophy and art within the context of a contemporary experience of art and the public debate of this relationship. A debate that doesn’t take place enough, in my opinion, in which the body takes a prominent place in the discussion.

John Hacking

[1] In November 2005, Thomas Phillips was re-enacted as part of the Seven Easy Pieces Abramovic project carried out at the Guggenheim Museum, New York. In seven days, she repeated performances of Bruce Nauman, Vito Acconci, Valie Export, Gina Pane, Joseph Beuys and herself (which was actually Thomas Lips), each day for seven hours. On the seventh day, she created a new piece. As the duration of the performance was much longer this time, Abramovic had to cut the star twice. The whole event was filmed by Babette Mangolte, known for the filmic documentation of performances by Joan Jonas Canonic and other performance artists. Film fragments were first presented in the form of an exhibition at the Fridericianum in Kassel in May 2006. In February 2007, the final edition of Mangolte’s documentary was presented to a select audience at the Guggenheim Museum, New York. Even more than earlier performances or Abramovic, the performances were a series of carefully directed event. For the sound installation, the newest technology from Hollywood movie studios were available to guarantee the best audio effects. Moreover, there was a strong sense of staging, literally and figuratively, the project functioning as a platform for history to happen. ” Jennifer Steetskamp, To be continued: Documenting for the past, documenting for the futurehttp://www.nimk.nl/en/conservering/resource/pdfs/Abramovic.pdf

[2] The name of the performance is ambiguous. The first performance was called: Lips of Thomas, the videos – shots are called: Thomas Lips.

[3] From The confrontation with the audience. Marina Abramovic and her performances cf.hum.uva shocking. nl/dsphome/kgnieuweretijd/tentoonstelling/zaal3_Lea/essay/essay__de_confrontatie_met_het_publiek__marina_abramovic.doc

[4] http://www.babettemangolte.com/film2007.html

[5] http://www.uni-flensburg.de/philosophie/Personen/Reichold.htm Reichold Anne said: “Philosophische Abhandlungen über den Körper stehen seit den Anfang der Philosophie im Kontext ontologischer Fragestellungen häufig zum Verhältnis von Körper und Geist. Hierbei wurde der Körper nicht selten und heute in der insbesondere in der  analytische Tradition auf der Grundlage einer Ontologie physikalistischen hinsichtlich seiner raumzeitlichen Lokalisierbarkeit und seiner Wahrnehmbarkeit in einem intersubjektiven Raum bestimmt. Diese Bedeutung des Körper ist rein deskriptiv und lässt ihn in ethisch-normativer Hinsicht gänzlich unbestimmt. Sobald wir aber vom menschlichen — und in einem bestimmten Maß auch vom animalischen – Körper sprechen, beinhaltet dieser Körperbegriff neben deskriptiven auch normatieve Bedeutungselemente. Lebendige Der Körper, der einem Lebewesen eigen ist, der Leib, scheint in der blossen Deskription nicht ganz erfasst zu werden. ”

[6]  I have not investigated this argument further.

[7] “There is only one antidote to mental suffering, and that is physical pain”, Karl Marx, Herr Vogt as quoted and translated by Stanley Edgar Hyman, The Tangled Bank: Darwin, Marx, Frazer and Freud as imaginative writers, New York 1966 p. 118 cited in Scarry, E., The Body in making and pain.The Unmake of the World, New York, Oxford 1985, p. 33

[8] “The provocation of a reaction and creating a greater awareness by her selves and the audience was one of her purposes. She is usually naked and not truly in love with herself. She wants to reach a different dimension in banning  the physical constraints and fears of the human mind”. Quoted from: Iles, C. Cleaning the Mirror, Marina Abramovic: Objects performance video sound. 1995: p. 22. So that they have no longer influence on mankind. There is a need to achieve a different mental state. Ibid: the confrontation with the public.

[9] Scarry, E., The body in pain. The making and Unmake Of The World, New York, Oxford 1985, p. 35-45

Marina Abramovic 2005 Guggenheim