Excellent en krakkemik

Afbeelding

kleiwerkstuk van student uit de rouwgroep na overlijden ouder

Excellent en krakkemik

Mensen willen (vaak) uitblinken. Dat geeft een “boost” aan hun zelfvertrouwen. In de psyche van een mens is het meestal zo dat dingen die lukken een bevredigend gevoel geven. Een kleine ambachtelijke taak die vaker is uitgesteld en nu volbracht, bijvoorbeeld de reparatie van een kraan, geeft een (kleine) “kick” en je dag is weer goed. Datzelfde kun je ook ondervinden bij het behalen van een goed punt, een mooi opgeruimde tuin of keuken. De psyche van het “zelf” heeft deze (zelf)bevestiging nodig om het, populair uitgedrukt, “leuk te blijven vinden”. Ontbreek bevestiging, en erger nog, stapelt zich teleurstelling op teleurstelling, dan krijgt ook het zelfgevoel, het gevoel van eigenwaarde een knauw. Het individu verliest een deel van zijn zelfbewust optreden. Het wordt angstiger en makkelijker van de wijs gebracht. En als er heel veel teleurstellingen achter elkaar komen kan dat een ernstige aanval betekenen op het psychisch welbevinden zodat het zelfbeeld negatief kleurt. Elke mislukking wordt dan ook een bevestiging van dit negatief ervaren: “zie je wel, ik kan niks, ik ben niks waard, mijn leven is zinloos.” De stap van mijn leven is zinloos naar het leven is zinloos is dan niet meer zo groot. Met alle gevolgen van dien. We zitten dan al (bijna) in het depressief spectrum. Ik noem het eerst en vooral een spectrum omdat het een kijk is op je dagelijks bestaan, een kijk gekleurd door emoties, (negatieve) ervaringen en een daarop gebaseerd waarderingen. Het is ook een manier van kijken die eenmaal murw geslagen door alle mislukkingen niet meer weet hoe het daarvoor was. Positieve ervaringen zijn naar de achtergrond geduwd, doen niet meer mee, of mogen niet meer meespelen in de waardering van de situatie. Relativering van het hier en nu, en van de teleurstellingen  ontbreekt. Het dagelijks leven kan een sleur worden, een tijd om uit te zitten, te wachten. Maar wachten waarop? Op de ridder op het witte paard. Die bestaat niet. Dat weet je dus dat maakt de zaak nog zwartgalliger. Je dagelijks bestaan krijgt zo een heel zwarte rand. Maar er bestaat ook een omgekeerde beweging.

Streven naar excellentie is volgens mij een manier om het dagelijkse te overstijgen met het behalen van bijzondere prestaties. Bijzondere prestaties worden gevoed door ambitie en deze ambitie steunt weer op een drang naar zelfbevestiging. Individuen willen worden bevestigd want dan weten ze dat ze bestaan en meer nog dat ze er toe doen, en als je er toe doet tel je mee en ben je belangrijk. Vooral dat laatste ook voor jezelf. Maar ongemerkt kun je dan in een soort van maalstroom terecht komen: verlangen naar erkenning stimuleert ambitie, ambitie leidt tot grote inzet, inzet leidt tot prestaties, maar aan de maat van de prestaties wordt geen grens meer gesteld. Zodat de ene de andere prestatie moet opvolgen anders faal je in je eigen ogen. Dat is gevaarlijk. Net zo gevaarlijk als de omgekeerde beweging van teleurstelling op teleurstelling die het zelfbeeld negatief kleurt. In feite zijn het misschien twee kanten van een mechanisme. Alleen het een gericht op doelen het ander op je meer en meer terugtrekken. Aan de buitenkant lijkt het heel wat dat je met andere excellente mensen tentoon wordt gesteld. Dat heb jij, door je tomeloze inzet, toch maar mooi bereikt. Maar was is de prijs die je voor deze trofee hebt betaald? Hoeveel tijd ben je kwijt, hoeveel tijd heb je niet besteed aan sociale contacten met vrienden? Wat is de werkelijke prijs in kwalitatieve zin van je prestatie en het behalen van je doel? Was het hét allemaal waard. Als je hierop bevestigend kunt antwoorden, prima. Maar dan nog. Hoe ga je verder, wat heb je werkelijk nodig voor jezelf, hoeveel bevestiging en op welke wijze? Als het enkel via de buitenkant gaat, dwz het behalen van prestaties ben je nooit klaar en is elk behaald doel alweer een opstapje voor een volgend project. Zo projecteer je je geluk in de toekomst want de doelen liggen ver weg en jij moet er heel veel voor doen.

Dat schiet dus allemaal niet op, zeker niet als je nog een heel leven voor je hebt. Wat wil je zijn: excellent of krakkemik? Dat is natuurlijk grote flauwekul, zeker deze fictieve keuze want beiden zijn een leugen. Beiden gaan uit van uitersten die in onze samenleving bewierookt of verafschuwd worden. Je bent “winner” of een “loser”. Net zo’n domme en zwart witte manier van kijken. De winnaar van vandaag is de verliezer van morgen en omgekeerd. Beiden zitten in het levenspakket. En beiden komen waarschijnlijk vaker op je weg. Je daartoe op een realistische wijze verhouden is de echte opdracht en heil vinden in de wijze waarop jij in het leven staat is daarbij een taak. Ik vermoed dat dát allereerst begint met zelfkennis en daarna met zelfacceptatie. Weten, voelen en ervaren wie je bent en daar ja op zeggen. Niet meer en niet minder. Eerst landen in jezelf voordat je jezelf gek laat maken door allerlei doelen en ambities of door allerlei negatieve ervaringen. Het begint dus allereerst met je standpunt te onderzoeken, je verhouding te bepalen tot, je grenzen en je mogelijkheden te leren kennen en te aanvaarden. Dat doe je meestal proefondervindelijk, vaak door schade en schande. Maar daar is niets mis mee, daar leer je van. Dat komt je uiteindelijk ten goede. Flinke teleurstellingen leren je wie je bent en of je een beetje ruggegraat hebt. Ze kunnen je ook sterker maken want elke dag is er weer een en geen dag is hetzelfde als die daarvoor. Elke dag nieuwe kansen. Zo leer je ook relativeren. Want hoe hoog je ook springt, hoe druk je je ook maakt, de einduitkomst staat toch al heel lang vast (zelfs vanaf je geboorte): eens ben je er niet meer en dan is het definitief afgelopen met je. Dat besef kan ruimte geven en kan je ook leren om te relativeren, om te kiezen voor kwaliteit ipv de waan van de dag en de gril van het moment. De dood is de beste leerschool. Beter hebben de filosofen het niet kunnen uitdrukken. Maar ieder individu moet dat op zijn eigen wijze leren ervaren in zijn persoonlijk leven. Anders is het leven zoals het bijbelboek Prediker beschrijft, enkel ijdelheid der ijdelheden, wind, zo voorbij, niets beklijft. Dat zou jammer zijn want er zijn zoveel mooie dingen om van te genieten.

John Hacking

27 juni 2014