1. God ontmoeten in leegte
Een eerste verkenning
De mens zoekt nu de weg naar de wolken,
de weg naar de wolken is ver – geen spoor.
De bergen zijn hoog, vaak gevaarlijk steil,
de rivieren zijn breed, niet erg helder.
Groene toppen zowel voor als achter,
de witte wolken nu eens west, dan oost.
Wie de weg naar de wolken wil kennen
de weg naar de wolken is in leegte.
Han Shan(1)
God en leegte, beide begrippen hebben een zekere onbestemdheid. God is een mysterie stelt de rabbijn en filosoof Abraham Joshua Heschel in God zoekt de mens: “Het mysterie van God blijft altijd voor de mens verzegeld.”(2) In de bijbel wordt veel over en van God gezegd. De psalmen vormen bijvoorbeeld naast veel andere verhalende teksten een schitterend getuigenis van de turbulente relatie van de mens met God. De relatie met deze God moet exclusief blijven volgens het Tweede Gebod uit Exodus 20,4. Een exclusiviteit die zich later ook vertaalt in de specifieke relatie van God met zijn volk die als een huwelijksband metaforisch wordt besproken en geschilderd, vooral in de profeet Hosea, volgens Heschel een van de meest gewaagde opvattingen in het religieuze denken.(3) Afgodendienst is niet alleen een overtreding van het Tweede Gebod, door afgietsels en gesneden beelden te aanbidden, het is ook een expliciete ontkenning van de God waarmee de bijbelse mens uit het volk van de Hebreeën en later van Israel een relatie heeft. Het is een tenietdoen van God zelf. Heschel stelt: “Hosea’s belangrijkste aanklacht tegen het volk is dat het God niet kent. Hij maakt opvallend vaak gebruik van het werkwoord “kennen” en smeedt de uitdrukking da’at elohiem, die gewoonlijk wordt vertaald met “kennis van God”.(4) Heschel vermeldt dat dit ‘kennen’ (jada) veel betekenislagen heeft waaronder ook seksuele vereniging, innerlijke toe-eigening, gevoelen, opgenomen zijn in de ziel. Vaker, zo Heschel, duidt het een handeling aan die zorg, innerlijke betrokkenheid, toewijding of gehechtheid aan een persoon insluit. Het betekent volgens Heschel ook sympathie, medelijden of genegenheid voor iemand hebben.(5) God kennen is dus veelduidig en al lijkt het nu alsof er een zekere mate van vertrouwdheid en bekendheid is ontstaan met God, zijn mysterieuze kant blijft bestaan. Het is misschien vooral dit paradoxale gegeven dat ons als gelovigen parten blijft spelen: God beschreven door de profeten als een reële existentie waaraan wij ons kunnen toevertrouwen, bijvoorbeeld in gebed. Een God en de relatie tot Hem, die wordt uitgedrukt in op het eerste gezicht bekende termen (bijvoorbeeld huwelijk bij Hosea) en de feitelijke onmogelijkheid om God te kennen, alsof wij bewijzen in handen hebben die we dan ook kunnen tonen om zijn bestaan te bewijzen. Kan het ons verder helpen in de strijd die wij voeren om het heersende nihilisme tegemoet te treden met een zinvol en religieus betekenissysteem? God blijft mysterie.
Zo ook het begrip leegte. Misschien is dit begrip niet alleen een sleutelbegrip in het ervaren van ons onderscheiden bestaan, de lege ruimte die de existentie van individuele dingen pas mogelijk maakt, evenals de letters en de woorden, (hoe zouden wij ons lichaam kunnen ervaren als er geen leegte was), het is ook de voorwaarde voor het kunnen bevatten van alles wat bestaat. De leegte maakt de scheiding zichtbaar. De leegte fundeert het onderscheid. De leegte is op die wijze misschien dan ook wel de voorwaarde voor elke vorm van zijn. En een filosofisch gedacht absoluut zijn veronderstelt een absolute leegte (of valt er mee samen). Maar dat zijn overwegingen die in een later stadium in deze tekst ter sprake komen. Wij bekijken eerst een aantal aspecten van de ontmoeting met God in leegte, een eerste verkenning.
Wo Berg an Berg steht
zwängt sich ein Wasserlauf
durch die Enge
Von Einsamkeit umgeben
dieses Fliessen
Juni 1910
Wakayama Bokusui(6)
Noten:
1 Berg en water. Klassieke Chinese landschapsgedichten. Samengesteld, vertaald en toegelicht door Silvia Marijnissen, Utrecht, Amsterdam, Antwerpen 2012 (Uitgeverij De Arbeiderspers), p. 105
2 Abraham Joshua Heschel, God zoekt de mens. Een filosofie van het Jodendom, Houten 1987 (De Haan), p. 86
3 Vgl. Abraham Joshua Heschel, De Profeten, Vught 2013 (Skandalon), p. 86
4 Ibid., p. 93
5 Ibid., p. 93
6 Wakayama Bokusui, In der Ferne der Fuji wolkenlos heiter. Moderne Tanka, München 2018, (Manesse Verlag), p. 29
Dit is een deel uit mijn essay: God in de leegte. Het hele essay is te lezen (eventueel te koop) (en te downloaden) op:
betekenisgeving & levenshorizon 