Herderschap en Waarheid

Blijkbaar zijn wij van de weg van de waarheid afgedwaald. Het licht van de gerechtigheid heeft voor ons niet geschenen, de zon is voor ons niet opgegaan. We zijn verstrikt geraakt in dorens van wetteloosheid en verderf, we zijn door een ongebaande wildernis getrokken, en van de weg van de Heer wilden wij niet weten. Welk voordeel heeft onze hoogmoed ons gebracht, welke winst de rijkdom waarop we konden bogen? Het is allemaal als een schaduw voorbijgegaan, als een gerucht voorbijgesneld. Zoals een schip dat het deinende water doorklieft: geen spoor laat het na, onvindbaar is het pad dat de kiel door de golven baant; zoals een vogel die voorbijvliegt door de lucht: geen teken van zijn vlucht laat hij achter, hij slaat de ijle lucht met zijn vleugelslag en splijt hem met de suizende kracht van zijn wiekslag, maar als hij voorbij is, is er van zijn tocht niets meer te bespeuren; of zoals een pijl die op het doelwit wordt afgeschoten: de doorsneden lucht herstelt zich dadelijk en vertoont geen spoor meer van het schot – zo zijn ook wij: geboren en vergaan zonder een teken van deugd na te laten, verteerd door onze slechtheid.’ De hoop van de goddelozen is als kaf dat verwaait in de wind, hij is als stuifsneeuw, voortgejaagd door de storm, als rook die door de wind wordt weggeblazen. Hij vervliegt als de herinnering aan een gast die na één dag weer vertrekt

Wijsheid 5,6-14

Gehoorzaam aan God (1)

“Blijkbaar zijn wij van de weg van de waarheid afgedwaald” zo begint de tekst uit Wijsheid die ik hierboven heb geciteerd. Blijkbaar – zo is de conclusie van de vijanden van de ‘rechtvaardige’ die “nu als een kind van God wordt beschouwd en het lot van de engelen deelt!” Daar hebben de vijanden van de rechtvaardige niet van terug. Wat een rechtvaardige in de ogen van God is en hoe hij/zij zich gedraagt wordt uit de woorden van het citaat meer dan duidelijk.

De so called president van de VS beschouwt zich als een christen. Zijn aanhangers volgen hem blindelings omdat hij door God op de wereld is geplaatst – zij dit dit beweren zijn meer dan blind. Maar veel aanhangers die iets minder blind zijn blijven hem toch trouw omdat zij de fouten van de man door de vingers zien en het gepoch en de zelfverheerlijking beschouwen als normaal. Dat hoort nou eenmaal bij hem…

Zijn houding ten aanzien van niet-amerikanen, vrouwen, alles wat in zijn ogen ‘woke’ is, allen die het niet met hem eens zijn, zijn ‘vijanden’, allen die hem bekritiseren, die niet pikken wat hij zegt en doet, het wordt allemaal als zoete koek geslikt. Wat in het profetische boek Ezechiël naar voren komt – heel lang geleden – geldt in mijn ogen nog steeds voor de leiders van USAbyss en al die andere landen waar machtswellust en hebzucht/bezitsdrang de voornaamste drijfveren zijn van de politieke leiders: Rusland, China, Venezuela, Israel, Hongarije, Turkeije, Rwanda, Zuid Afrika, Zimbabwe, Italië, Argentinië, Myanmar, Saoedi Arabië, Egypte, De Verenigde Arabisch Emiraten, Quatar, etc.etc.etc. Ze spelen de leider die het goed voorheeft met het volk maar het zijn dieven en moordenaars. Ezechiël 34,1-6 zegt:

De HEER richtte zich tot mij: ‘Mensenkind, profeteer tegen de herders van Israël, profeteer en zeg tegen hen: “Dit zegt God, de HEER: Wee jullie, herders van Israël, want jullie hebben alleen jezelf geweid! Horen herders niet hun schapen te weiden? Jullie eten wel van hun kaas, jullie gebruiken hun wol voor je kleren en jullie slachten de vette dieren, maar de schapen weiden, dat doen jullie niet. Zwakke dieren hebben jullie niet laten aansterken, zieke dieren niet genezen, gewonde dieren niet verbonden, verjaagde dieren niet teruggehaald, verdwaalde dieren niet gezocht – jullie hebben de dieren hard en wreed behandeld. Zonder herder raakten ze verstrooid, en werden ze door wilde dieren verslonden. Mijn schapen zijn verstrooid, ze dwalen rond in de bergen en hoog in de heuvels; over heel het aardoppervlak raken ze verstrooid, en er is niemand die naar ze omziet, niemand die naar ze op zoek gaat.

In de bijbelse boeken van het Oude Testament (Tenach) is dit de kritiek op de leiders uit die tijd: profeten spreken namens God hun oordeel, hun straf en hun beloftes uit. Er is nog niet veel veranderd in de wereld. Hoe groter het land, het volk, de mogelijkheden, de kennis, de middelen, rechtvaardigheid ontbreekt op grote schaal. Miljarden leven in armoede. Miljarden betalen de prijs van de overconsumptie in de rijkere delen van de wereld terwijl de lasten worden afgeschoven op de landen die niet zoveel rijkdom hebben. Zelfs de klimaatlasten worden niet verlicht De NRC schrijft: Rijke landen hebben afgesproken om ontwikkelingslanden te helpen met hun klimaatbeleid. Tegen de belofte in doen ze dat vooral via leningen, schrijven ontwikkelingsorganisaties Oxfam en Care Climate Justice. https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/05/arme-landen-steken-zich-in-de-schulden-voor-klimaathulp-blijkt-uit-onderzoek-a4908555

Gehoorzaam aan God (2)

Jezus houdt zijn volgelingen voor hoe ze kunnen leiden en hoe ze een voorbeeld kunnen zijn. Hij grijpt terug op de beeldspraak uit Ezechiël en geeft er een eigen draai aan. De tekst in Johannes 10, 1-17 zegt:

Werkelijk, Ik verzeker u, wie de schaapskooi niet binnengaat door de deur maar ergens anders naar binnen klimt, is een dief of een rover. Wie door de deur naar binnen gaat, is de herder van de schapen. Voor hem doet de bewaker open. De schapen luisteren naar zijn stem, hij roept zijn eigen schapen bij hun naam en leidt ze naar buiten. Wanneer hij al zijn schapen naar buiten gebracht heeft, loopt hij voor ze uit en de schapen volgen hem omdat ze zijn stem kennen. Iemand anders volgen ze niet, ze lopen juist van hem weg omdat ze de stem van een vreemde niet kennen.’

Jezus vertelde hun deze gelijkenis, maar ze begrepen niet wat Hij bedoelde. Daarom vervolgde Hij: ‘Werkelijk, Ik verzeker u, Ik ben de deur voor de schapen. Zij die vóór Mij kwamen waren allemaal dieven en rovers, maar naar hen hebben de schapen niet geluisterd. Ik ben de deur: wanneer iemand door Mij binnenkomt zal hij gered worden; hij zal in en uit lopen, en hij zal weidegrond vinden. Een dief komt alleen om te roven, te slachten en te vernietigen, maar Ik ben gekomen om hun het leven te geven in al zijn volheid.

Ik ben de goede herder. Een goede herder is bereid zijn leven te geven voor de schapen. Een ingehuurde knecht, iemand die geen herder is en niet de eigenaar van de schapen, laat de schapen in de steek en slaat op de vlucht zodra hij een wolf ziet aankomen. De wolf valt de kudde aan en jaagt de schapen uiteen; de man is maar ingehuurd en de schapen kunnen hem niets schelen. Ik ben de goede herder. Ik ken mijn schapen en mijn schapen kennen Mij, zoals de Vader Mij kent en Ik de Vader ken. Ik geef mijn leven voor de schapen. Maar Ik heb ook nog andere schapen, die niet uit deze schaapskooi komen. Ook die moet Ik hoeden, ook zij zullen naar mijn stem luisteren: dan zal er één kudde zijn, met één herder.

De tijd van het schapen-hoeden is voorbij. Het is een zeldzaamheid geworden in onze contreien. Niet de herder en zijn honden verblijven bij de schapen maar een camera. De schapen zijn bijeengebracht tussen hoge hekken waar de wolf moeite heeft om erbij te komen. Behalve dan bij de boeren die hun schapen overleveren aan de dood terwijl ze weten dat ze hen beter zouden kunnen beschermen. Dat soort herders neemt bewust het risico op een slachting want zij krijgen toch elk gedood schaap vergoed. Het leven van een enkel schaap is niets waard in hun ogen. Met de mond belijden ze hun herder-schap maar in praktijk kan het ze geen barst schelen.

Zo is het ook met de politieke leiders die nu over het lot van de mensen in Gaza beslissen. Ze prediken vrede, maar dan enkel op hun voorwaarden. Het is slikken of stikken. Het zijn leiders van niks, het zijn geen herders die de naam waard zijn. Het zijn moordenaars en onverschilligen. Elk beroep op een geloof, op een eigen religie is een gotspe. Een belediging van God. Elke politicus die in naam van zijn politiek het kind langs de weg dat gewond is en afhankelijk van hulp weigert aan te zien en weigert te helpen is medeplichtig aan de moordpartijen. De kamerleden in het parlement die geen enkel kind uit Gaza willen helpen zijn moordenaars in spé: ze steken geen vinger uit, dus zijn ze medeschuldig. Ze verdienen nul komma nul politieke steun want ze zijn als de dieven en de bedriegers, de huurlingen uit Johannes…

Gehoorzaam aan de man

Er zijn genoeg christenen en genoeg moslims die vinden dat de man een beter soort mens is dan de vrouw. De man is in hun ogen slimmer, sterker en beter toegerust om te leiden en te beslissen. De vrouw heeft zich te schikken. Er zijn moslimgeleerden die beweren dat de vrouw pas Allah gehoorzaamt als zij de man gehoorzaamt. Maar er is géén vers in de Koran dat letterlijk zegt dat een vrouw volledig moet gehoorzamen aan haar man. De Koran bevat wel verschillende verzen die gaan over de rollen van mannen en vrouwen in het huwelijk, maar het is belangrijk om die teksten in hun context te begrijpen. Een van de verzen die vaak wordt aangehaald in dit verband is Surah An-Nisa (4:34):

“De mannen zijn de beschermers en onderwijzers van de vrouwen, omdat Allah de ene boven de andere heeft geplaatst en omdat zij van hun vermogen uitgeven. Dus de deugdzame vrouwen zijn de gehoorzame, die de geheimen van hun echtgenoten bewaken, omdat Allah het bewaakt.”

Dit vers wordt vaak geïnterpreteerd als het erkennen van de verantwoordelijkheid van de man om voor zijn vrouw en gezin te zorgen, zowel financieel als emotioneel. De term “gehoorzame vrouwen” wordt hier soms verkeerd geïnterpreteerd als een oproep tot volledige onderwerping, maar veel islamitische geleerden wijzen erop dat dit vooral verwijst naar wederzijds respect, loyaliteit en het bewaren van het huwelijk. In de islamitische traditie wordt ook het belang van wederzijdse liefde, respect en rechtvaardigheid binnen het huwelijk benadrukt.

Daarnaast is het belangrijk om naar andere delen van de Koran en de hadith (de uitspraken en handelingen van de profeet Mohammed) te kijken, die de rechten en verantwoordelijkheden van zowel mannen als vrouwen in het huwelijk verder verduidelijken. Het huwelijk wordt in de islam vaak omschreven als een partnerschap gebaseerd op wederzijds respect, liefde en zorg voor elkaar.

Veel hedendaagse islamitische denkers benadrukken dat de Koran oproept tot gelijkwaardigheid en samenwerking in het huwelijk, hoewel de rollen van mannen en vrouwen in sommige gevallen verschillen, bijvoorbeeld in de zorg voor het gezin en het geven van onderhoud.

Dus, hoewel de Koran versies heeft die spreken over de rol van mannen als beschermers en leiders in het gezin, betekent dat niet noodzakelijkerwijs dat de vrouw onderworpen is of moet gehoorzamen zonder ruimte voor haar eigen rechten, wil of mening.(Tot zover de samenvatting uit Chat GPT)

God dienen door gehoorzaam te zijn aan de man (en wat voor een man dan?) is een anachronisme dat niet meer in onze tijd past. De mannen die dat van hun vrouw eisen willen zelf voor god spelen, maar zijn in feite zielenpoten, medelij-wekkende stakkers die het nodig hebben om op deze wijze iets voor te stellen en daarom maar hun tirannie uitoefenen op het meest dicht bijzijnde: eigen vrouw en kinderen (en eventueel de werknemers in het bedrijf). Christenen die in dit licht hun macht uitoefenen als man over vrouw en kinderen hebben niet veel van de woorden van Jezus begrepen. “Als gij niet wordt als deze kinderen….”(Matheus 18,1-4). Trad-wifes die zich vrijwillig in hun rol schikken als onderdanig aan de man, evenmin.

Gehoorzaam aan de Waarheid (1)

“Die Wahrheit zu suchen und sie zu sagen,

wie man sie denkt, kann niemals verbrecherisch sein.

Niemand darf zu einer Überzeugung gezwungen werden.

Die Überzeugung ist frei.”

“Einen Menschen töten heißt niemals, eine Lehre verteidigen, sondern: einen Menschen töten.”

Deze woorden uit de mond van Sebastian Castellio (1515-1563), tijdgenoot van de bekende reformatoren laten zien hoe hij zich in zijn tijd verzette tegen de tirannie van de kerkelijke leiders waaronder zijn voormalig vriend Calvijn. Velen kwamen op de brandstapel terecht omdat ze ideeën verkondigden die in de ogen van de kerkelijke leiding ketters waren. Welk is het ‘ware’ christendom vroeg Castellio zich af. En bestaat dat wel? Op een website over Stefan Zweig die over Castellio heeft geschreven staat:

“Scheinbar wäre damit die endgültige Definition gefunden. Aber – verhängnisvolle Frage! – welches ist das ‘wahre’ Christentum unter all seinen verschiedenen Auslegungen, was die ‘richtige’ Deutung des Gottesworts? Die katholische, die lutherische, die zwinglianische, die wiedertäuferische, die hussitische, die calvinische Exegese? Gibt es wirklich eine absolute Sicherheit in religiösen Dingen, ist tatsächlich das Wort der Schrift immer deutbar? Castellio hat den Mut – im Gegensatz zum Rechthaber Calvin -, mit einem bescheidenen Nein zu antworten. Er erblickt in der Heiligen Schrift Erfaßbares neben Unfaßlichem. ‘Die Wahrheiten der Religion’, schreibt dieser im tiefsten religiöse Geist, ‘sind ihrer Natur nach geheimnisvoll und bilden noch nach mehr als tausend Jahren den Gegenstand eines unendlichen Streites, in welchem das Blut nicht aufhören wird zu fließen, sofern nicht die Liebe die Geister erleuchtet und das letzte Wort behält. Wären alle Dinge so klar und offenbar, wie es klar ist, daß es einen Gott gibt, so könnten alle Christen leicht über alle diese Dinge einer Meinung sein, so wie ja auch alle Nationen einig sind in der Erkenntnis, daß es einen Gott gibt; weil aber alles dunkel und verwirrt ist, sollten Christen nicht einer den andern verurteilen, und wenn wir weiser sind als die Heiden, so seien wir auch besser und mitleidiger als diese.” (…)

“Während du in einer Stadt oder Gegend als wahrer Gläubiger giltst, wirst du in der nächsten dafür schon als Ketzer geachtet, so daß, wenn einer heute unbehelligt leben wollte, er eigentlich so viele Überzeugungen und Religionen haben müßte, als es Städte und Länder gibt.”

“Wenn ich nachdenke, was eigentlich ein Ketzer sei, finde ich nichts anderes, als daß wir all jene als Ketzer bezeichnen, die nicht mit unserer Meinung übereinstimmen.”

Als anderen het niet met je eens zijn kan je dat onverschillig laten. Je hoeft er geen boodschap aan te hebben. Maar in onze hedendaagse gepolariseerde samenleving (net als 4 eeuwen geleden) lijkt het soms wel alsof die anderen dan opeens tot het kamp van de vijand behoren. Politieke vijanden – religieuze vijanden – niet-blanke vijanden – vijandschap alom. De taal van de haat, het racisme, de intolerantie heerst. De schreeuwers denken het gelijk aan hun kant te hebben en ook nog zo God te dienen. Alsof God met hen is. Je kunt het op je geldstukken afdrukken maar daarmee heb je nog niet de waarheid aan je kant – ben je nog net zo’n mislukt geval als aan het begin van je claims en je politiek optreden. Hoeveel aanhangers ook je woorden delen, hoeveel stemvee jouw naam aankruist in het stemhokje, hoeveel schreeuwers er ook roepen ‘Nederland voor de Nederlanders’ (alsof we niet allemaal vreemdelingen zijn – import uit andere streken), MAGA, of welk land dan ook dat opeens groot gemaakt moet worden en op één moet komen…je hebt de waarheid niet aan je kant en als je die toch wilt afdwingen ben je niet ver meer af van de moorden die je gaat plegen en ben je een ordinaire moordenaar.

Gehoorzaam aan de Waarheid (2)

Sebastian Castellio schreef tegen de processen die in naam van de religie gevoerd werden om ketters te veroordelen en te vermoorden. Dat werd hem niet in dank afgenomen. Aan protestantse en aan katholieke zijde ging men keihard tekeer tegen alles en iedereen wat in hun ogen ketters leek. Castellio vraagt zich dan ook af: “O Christus, siehst Du diese Dinge?” En hij vervolgt, als hij zich afvraagt of die Christus dan ook gewelddadig zou zijn, omdat zijn aanhangers zich beroepen op het zwaard uit Matheus 10,37 dat die Christus zou gaan brengen:

“Bist Du wirklich ein ganz anderer geworden, als Du es warst, so grausam und so feindselig wider Dich selbst? Als Du auf Erden weiltest, gab es nichts Sanfteres, nichts Gütigeres als Dich, keinen, der Verhöhnungen milder duldete; beschimpft, bespien, verlacht, mit Dornen gekrönt, zwischen Räubern gekreuzigt, mitten in tiefster Erniedrigung hast Du für diejenigen gebetet, welche Dir alle diese Beleidigungen und Schmähungen angetan. Ist es wahr, daß Du jetzt so verwandelt bist? Ich flehe Dich an, im heiligsten Namen Deines Vaters: Gebietest Du denn wirklich, daß diejenigen, welche nicht alle Deine Anordnungen und Gebote genau so, wie Deine Lehrer es fordern, befolgen, im Wasser ertränkt werden, mit Zangen zerrissen bis zu den Eingeweiden, mit Salz bestäubt, von Schwertern zerfetzt, an kleinen Feuern geröstet und mit aller Art von Martern so langsam als möglich zu Tode gequält? Billigst Du wirklich, o Christus, diese Dinge? Sind es wirklich Deine Diener, die solche Schlächtereien veranstalten, welche derart die Leute schinden und zerstückeln? Bist Du wirklich, wenn man Deinen Namen zum Zeugen anruft, bei solchen grausamen Metzgereien, als ob Du Hunger hättest nach menschlichem Fleisch? Wenn Du, Christus, diese Dinge wirklich gebieten würdest, was wäre dann Satan zu tun übriggelassen? O furchtbare Gotteslästerung, daß Du diese Dinge tätest, dieselben Dinge wie er! O niederträchtiger Mut der Menschen, Christus solche Dinge zuzuschieben, die nur Wille und Erfindung des Teufels sein können!”

Christenen die er moordend op losslaan, die in de loop der eeuwen miljoenen hebben afgeslacht en laten verhongeren, zoals de Israelische regering nu het Palestijnse volk laat verhongeren, zoals wij rijkere landen nu de bevolking van Soedan laten creperen omdat we toestaan dat de arabische buurlanden nu veel geld verdienen aan de bewapening van de strijdende partijen en omdat ze invloed willen krijgen of houden in de regio. Miljoenen op de vlucht, verzameld in ellendige opvanglocaties. Castellio vraagt dan ook wat Christus zal antwoorden als hij terugkeert op aarde op de jongste dag – gaat het dan om de leer of gaat het om het gedrag? Hij schrijft:

“Ah, ihre ‚Heilige Lehre”

“…wie wird Christus sie am Tage des Jüngsten Gerichts verabscheuen! Er wird Rechenschaft fordern über den Lebenswandel, nicht über die Lehre; und wenn sie ihm sagen werden: ‚Herr, wir waren mit dir, wir haben in deinem Sinn gelehrt,’ dann wird er ihnen antworten: ‚Hinweg mit euch, ihr Verbrecher!’

Oh, ihr Blinden, oh, ihr Verblendeten, oh, ihr blutrünstigen und unheilbaren Heuchler! Wann werdet ihr die Wahrheit endlich erkennen, und wann werden die irdischen Richter aufhören, nach eurer Willkür blind das Blut der Menschen zu vergießen!”

Bron: https://web.archive.org/web/20180703085121/http://www.tierradenadie.de/archivo8/zweig/sz_texte_2.htm

Gehoorzaam aan de waarheid (3)

Ik citeer (in een Nederlandse vertaling) Michael W Bruening die (in het Engels) over Sebastian Castellio het volgende schrijft:

Het conflict over de executie van Servetus zorgde ervoor dat Calvijn en Castellio voorgoed met elkaar in conflict raakten. Calvijn kon Castellio’s bereidheid om de bedreiging voor de religie en de openbare orde door degenen die afweken van het ware geloof door de vingers te zien, niet verdragen. Castellio kon Calvijns rigide dogmatisme niet verdragen. Castellio geloofde namelijk dat het christendom, als je het goed begrijpt, meer gaat over moreel gedrag dan over doctrine. De Reformatie zelf had hem dat duidelijk gemaakt. Na decennia van geruzie over doctrine – zowel tussen protestanten en katholieken als onder protestanten onderling – was het duidelijk dat geen enkele sekte ooit zou ‘winnen’.

Castellio vond het daarom veel belangrijker om zich te concentreren op moreel leven. ‘We twisten zo veel over eeuwige uitverkiezing, voorbestemming en de drie-eenheid’, zei hij, ‘en houden vast aan dingen die we nooit kunnen zien en negeren de dingen die recht voor ons liggen. Hieruit ontstaan oneindige twisten, die leiden tot bloedvergieten onder de zwakken en armen als ze het niet met ons eens zijn.’ En wat zijn ‘de dingen die recht voor ons liggen’? De duidelijke morele voorschriften van het christendom. ‘De voorschriften van vroomheid zijn duidelijk: God en je naaste liefhebben, je vijanden liefhebben, geduldig, barmhartig en vriendelijk zijn, en andere soortgelijke plichten vervullen.’ Iedereen, ongeacht zijn religieuze sekte, kan deze dingen in praktijk brengen. De manier om te beoordelen in hoeverre een groep christenen aan haar voorschriften voldeed, was door te kijken naar hun gedrag.

Het was hun taak om hen te beoordelen aan de hand van de ‘vruchten van de geest’ die door Paulus in Galaten 5 worden opgesomd, namelijk ‘liefde, vreugde, vrede, geduld, vriendelijkheid, vrijgevigheid, trouw, zachtmoedigheid en zelfbeheersing’. ‘Aan de hand van deze vruchten’, verklaarde Castellio, ‘is het mogelijk om te beoordelen welke sekten de beste zijn, namelijk die welke Christus geloven en gehoorzamen en zijn leven navolgen, of ze nu papisten, lutheranen, zwinglianen, wederdopers of iets anders worden genoemd’. Deze denominatiebenamingen betekenden inderdaad niets voor Castellio, die volhield dat er in elk van hen goede christenen te vinden waren, want ‘ze geloven allemaal in dezelfde God, in dezelfde Heer en Verlosser Christus’. Voor Castellio waren dit de kernboodschappen van de Bijbel: geloven in God en in Jezus als Verlosser, en je naaste liefhebben als jezelf.

Bron: https://aeon.co/essays/sebastian-castellio-and-the-deep-roots-of-religious-tolerance

Gehoorzaam aan de rede en ruimte voor de twijfel

Michael W Bruening beschrijft ook hoe Castellio omgaat met de bijbel en de letterlijke tekst van de bijbel. Elke ketter zijn letter, luidt het spreekwoord. Maar elk citaat is meestal een tekst die losstaat van de context en die voor eigen gewin wordt ingezet: om je gelijk te halen. Zo kom je geen stap verder. Castellio houdt een pleidooi voor de inzet van de rede maar ook dan zijn er teksten die niet verklaard of opgelost kunnen worden. Michael W Bruening schrijft, ik citeer:

Castellio had gezien waartoe blind vertrouwen in zorgvuldig gekozen bijbelcitaten kon leiden. Calvijn had het gebruikt om het doden van ketters te verdedigen. Het lag ten grondslag aan de eindeloze discussies over hoe het brood en de wijn van de heilige communie geïnterpreteerd moesten worden. Elke sekte van de Reformatie had zijn favoriete verzen om zijn eigen doctrines te rechtvaardigen. Castellio besefte dat het naar elkaar gooien met concurrerende bijbelcitaten de christenen nergens bracht. “Tenzij er een andere regel wordt ontdekt,” verklaarde hij, “zie ik hier geen manier om overeenstemming te bereiken.”

In een voor zijn tijd verbazingwekkend boek, De kunst van het twijfelen en geloven, van weten en niet weten, stelde Castellio dat christenen zich niet moesten blindstaren op exacte woorden en zinnen, maar rekening moesten houden met de algemene boodschap en ‘tenor’ van de bijbeltekst. Er staan dingen in de Bijbel, zei hij, die tegenstrijdig of absurd lijken. Het is ook duidelijk dat de bijbelse auteurs soms fouten maakten en dat ‘iets aan hun geheugen of oordeel is ontsnapt’. Bovendien vertelt Paulus zelf dat hij soms dingen schreef vanuit zijn eigen oordeel, zonder een opdracht van de Heer. Castellio betoogde dan ook: ‘Ik zie niet in waarom we deze auteurs meer toeschrijven dan zij zichzelf toeschreven.

In plaats van de hele Bijbel als het geïnspireerde woord van God te beschouwen, geloofde Castellio dat deze in drie soorten teksten kon worden onderverdeeld: openbaring/profetie, kennis en instructie. Alleen de delen die hij beschrijft als openbaring of profetie moeten worden opgevat als het werkelijke woord van God. Alle andere delen – die het grootste deel van de Bijbel uitmaken – moeten worden opgevat als de woorden van mensen, die kunnen worden geëvalueerd en geïnterpreteerd op dezelfde manier als andere oude teksten. En als het grootste deel van de Bijbel een menselijk product is, kunnen we het menselijk verstand gebruiken om het te begrijpen. Het verstand gaat zelfs vooraf aan en is betrouwbaarder dan de feitelijke woorden van de Schrift: ‘Het verstand is als het ware de dochter van God … Het verstand, zeg ik, is een soort eeuwig woord van God, veel ouder en zekerder dan letters en ceremonies … Het verstand is een soort innerlijk en eeuwig woord van waarheid dat altijd spreekt.’

Daarom is in elke christelijke controverse niet de Bijbel het uitgangspunt, maar de rede: ‘Onze methode zal als volgt zijn: we beginnen met de omstreden kwesties uitsluitend volgens de rede te behandelen. Daarna voegen we de autoriteiten uit de Schrift toe.’ Hier zien we de methode van de middeleeuwse scholastieke theologie op zijn kop gezet. Terwijl de middeleeuwse scholastici bezig waren met ‘geloof dat begrip zoekt’ – beginnend met de principes van het geloof en vervolgens probeerden deze te begrijpen met behulp van de rede – begint Castellio met de rede en voegt vervolgens bijbelse autoriteiten toe ter ondersteuning.

Castellio wist dat hij bekritiseerd zou worden vanwege zijn ideeën: ‘Ze zullen roepen dat dit godslastering is. De Heilige Schrift is volgens hen onder goddelijke inspiratie geschreven.’ Maar hij besefte dat iemand moest afwijken van de traditie; de oude manieren leidden alleen maar tot verdeeldheid en vervolging. ‘We moeten iets nieuws durven als we de mensheid willen helpen’, schreef hij. ‘We zien dat vooruitgang in de kunsten, net als op andere gebieden, niet wordt geboekt door degenen die tevreden zijn met de status quo, maar door degenen die tevreden zijn met de status quo, maar door degenen die durven te veranderen en te corrigeren wat gebrekkig is gebleken.’

Castellio geloofde dat er nog een andere sleutel was om vooruitgang te boeken: een open geest behouden en leren twijfelen – vandaar de titel van zijn boek, De kunst van het twijfelen. Zelfs met zijn nieuwe rationele benadering van de Bijbel zouden sommige dingen nooit duidelijk worden. Er waren veel doctrines – bijvoorbeeld voorbestemming, de drie-eenheid en de aard van de eucharistie – waarover christenen het altijd oneens zouden blijven. Maar dat is niet erg. Het probleem is niet het meningsverschil, maar een gesloten geest. ‘Iemand met een gesloten geest houdt vast aan zijn mening en geeft er de voorkeur aan God zelf en alle heiligen en engelen te beschuldigen van leugens als zij aan de andere kant staan, in plaats van zijn mening te wijzigen. Ontvlucht deze ondeugd’, adviseert Castellio, ‘alsof het de dood zelf is’.

https://aeon.co/essays/sebastian-castellio-and-the-deep-roots-of-religious-tolerance

Kortom de gesloten geest is ook vandaag de dag nog het grootste probleem: leven in je eigen bubbel, denken dat jouw wijze van leven en denken de enige en meest waardevolle is. Denken en handelen alsof jouw invullingen van je religieuze overtuigingen en andere vormen van zingeving de enige ware zijn die gerespecteerd moeten worden en dat alle andere er niet toe doen. Het is van alle tijden en het zal van alle tijden zijn. Helaas. De prijs is de dood van velen, de moord op onschuldigen, de slavernij van miljoenen die er niet beter van worden. God dienen? Het boek wijsheid maakt het meer dan duidelijk. Als je deze weg niet kiest heeft je leven weinig zin: “De hoop van de goddelozen is als kaf dat verwaait in de wind, hij is als stuifsneeuw, voortgejaagd door de storm, als rook die door de wind wordt weggeblazen.”

John Hacking

6 oktober 2025