Geloven in deze tijd: uitdagingen en troost, een eigentijds Paasverhaal

DSCN8791

Geloven in deze tijd: uitdagingen en troost – een eigentijds Paasverhaal

Het geluk is lichter dan een veertje,

maar niemand is in staat het te dragen.

Chuang-Tzu

 

Vanuit het verwachtingspatroon dat christenen koesteren vanuit de bijbelse verhalen over Jezus van Nazareth die ze als Messias, als redder vereren, “het vlees geworden woord Gods”, zou je misschien verwachten dat christenen en de christelijke kerken dan ook voorop lopen bij de strijd om een einde te maken aan de armoede, het oorlogsgeweld, de groei van kapitaal voor een kleine minderheid ten koste van een grote meerderheid, de uitputting van de aarde met betrekking tot grondstoffen en levensvormen en dat ze zich hard zouden maken voor een duurzame en rechtvaardige samenleving. Niets van dat alles!

Natuurlijk er zijn christelijk geïnspireerde groepen actief, natuurlijk veel christenen leven heel bewust en doen er alles aan hun inspiratie om te zetten in daden, hen niet te na gesproken, maar waar blijft het wereldwijde en alles en iedereen bereikende signaal dat het zo niet verder kan? Wie steekt echt zijn nek uit als organisatie en als groep om letterlijk in de voetsporen van Jezus van Nazareth te treden? En als je dat doet, als je dat durft, neem er dan maar gif op in dat je eindigt aan een hedendaags kruis, dat de nek die je uitsteekt zonder pardon wordt afgehakt. Want de krachten in de wereld die het kapitaal en het bezit en de macht verdedigen zijn sterk en kennen geen scrupules. Je nek uitsteken betekent niet alleen aanklagen, maar ook politiek actief durven worden want je daden zijn niet zonder politieke consequenties.

Treden in de voetstappen van Jezus is het opgeven van je lauwheid, je slap gedrag, je conformisme. Het betekent in vuur en vlam staan en op de markt, dat is de plek waar de mensen zijn en waar ze kunnen luisteren, stampei maken over het onrecht dat geschiedt, de slachtoffers bijstaan en hen mobiliseren om hun stem te verheffen. Dat betekent in de ogen van de gevestigde orde dat je een oproerkraaier bent, een lastig insect dat gedood moet worden omdat het hinderlijk is. Durf je dat? Durf je dat aan? En is het slim, zijn er misschien geen andere wegen? De weg van de geleidelijkheid, de weg van het beetje bij beetje veranderen? De hele wereld willen redden is een opdracht die veel te groot is, daarin kun je je tanden zetten maar ze zullen bij de eerste hap afbreken. Dus dat moet kleiner.

Maar hoe klein, in een wereld waarin alles met alles en iedereen met iedereen is verbonden? Een virtuele oproep tot opstand? Een virtuele actie gesteund door concrete acties tegen het onrecht en het geweld? Wolfgang Borchert schreef in 1946 al over deze vorm van protest door iedereen op te roepen om ‘Nee’  te zeggen: het ‘Nee’ van de moeders tegen de generaals die soldaten eisen, het ‘Nee’ “tegen de directeuren die loonslaven willen inzetten, het “Nee’ tegen de grote bazen die de aarde willen leegroven voor eigen gewin. En, zo Borchert, als we geen ‘Nee’ durven zeggen, dan loopt het niet goed met ons af. We zijn inmiddels bijna 70 jaar verder. De Tweede Wereldoorlog ligt ver achter ons, maar de wereld is sinds die tijd nog steeds toneel van oorlogen.

Wassili Grossman schrijft in zijn korte verhaal met de titel “Treblinka’ over de nazi-beulen die ieder op hun eigen wijze slachtoffers gruwelijk om het leven brachten. De een gebruikte een hamer en sloeg daarmee in een mum van tijd 15 jongens dood, de ander deed alles lachend, weer een ander wachtte tot uitgehongerde gevangen aardappelschillen van de mesthoop aten en schoot hen dan door de mond dood. Deze onmensen hebben jaren lang de macht gehad tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar wat is er eigenlijk veranderd als je nu in de krant leest dat de beul bij IS die koelbloedig de gijzelaars onthooft of met een schot doodt, veel achting geniet bij de andere leden van de Islamitische Staat? Nazi of IS-beul, in mijn ogen betekenen zij het failliet van menselijkheid, een dieptepunt voor de humaniteit in de menselijke evolutie. Wordt de wereld langzaam beter ondanks deze excessen? Zou dat waar zijn? Op de lange termijn en op wereldniveau, niet op microniveau, niet op het niveau van de plekken waar de oorlog en de terreur woeden?

Gemeten naar onze eigen welvaart ben je geneigd om deze vraag positief te beantwoorden want wij hebben het over het algemeen niet slecht in Nederland. Wij zijn aan de goede kant van de wereld in het juiste wiegje geboren waar materieel geluk meer vanzelfsprekend is dan op het platteland van India waar nog steeds veel  armoede en analfabetisme heersen. Daarom is het gevaarlijk om deze vraag zomaar te beantwoorden want het perspectief waarvan uit je het antwoord geeft kleurt het geheel. Als je gezond, welvarend en welgesteld bent heb je makkelijk praten. Maar als je nu offers moet gaan brengen voor je overtuiging, als je huis en haard moet opgeven, omdat je verdreven wordt, omdat je niet mee heult, omdat je er dwars tegen in gaat, dan piep je wel anders. En ook als je in de ban van bent van een levensbedreigende ziekte heb je wel wat anders aan je hoofd om je druk te maken om de wereld. Kortom ieder heeft zo zijn eigen bedenkingen, zijn eigen motieven en zijn eigen standpunt om wel of niet op te staan en zich in te zetten voor een betere wereld. Zijn we dan mindere volgelingen, of mislukte volgelingen van Jezus als wij eerst aan ons eigen hachje denken? Of zijn we dan gewoon minder fanatieke, minder strijdlustige en minder ideologisch gekleurde volgelingen van hem? Toch dan maar eerder lauw dan warm of koud? Omdat het onrecht te groot is, omdat het ons lam slaat, omdat wij niet durven alles op te geven voor dit ideaal. Misschien weten we het allang instinctief en voelen we dit ook goed aan: als je voor het verhaal van Jezus gaat ben je de pineut. Geen lief moedertje kan je dan meer redden. Net zoals al die moeders die moeten aanzien dat hun kinderen als journalist, oppositielid, proteststudent worden afgeslacht, vermoord in een aanslag door politie, geheime dienst of anders.

Maar als je echt voor het verhaal van Jezus gaat moet je ook er vanuit gaan dat er voor jou ook een Pasen zal zijn. Dat de dood, de gruwelijkheden niet het laatste woord zullen hebben. Dan moet je met de leerlingen van Jezus ervan overtuigd raken dat het graf uiteindelijk leeg zal blijken en dat jouw leven niet is weggegooid. In de theologie hebben we dit laatste, de opstanding uit de dood voor iedereen, maar even geparkeerd voor de tijd die komt als de Messias arriveert. Jezus, de eerste opgestane uit de dood, wij, zijn volgelingen, wacht dit lot bij het einde der tijden. Dat is een schrale troost want dat maken we niet meer in ‘realtime life’ mee. Daar moeten we dan maar op vertrouwen. Maar Jezus wist, als je de beschrijvingen mag geloven, ook niet wat er na zijn dood zou gebeuren. Anders zou hij geen bloed en tranen hebben gezweet en angstig hebben gebeden tot zijn Vader in de tuin van Getsémane voordat hij werd afgevoerd om gemarteld te worden en gekruisigd. Dus het is in Gods hand wat er met jou gebeurt na je dood. Letterlijk lichamelijke opstanding uit de doden blijft sowieso een vreemde zaak want hoe staan we dan op? In welke conditie, in welke vorm, hoe oud, hoe jong, hoe gezond, hoe ziek? De vraag stellen is haar beantwoorden. Het kan gewoon niet. Je lichaam heeft voorgoed na je dood afgedaan. Je lichaam is stoffelijk overschot. Niet meer en niet minder. Tot as, stof zult ge wederkeren. Dat is wat er overblijft.

Jezus als ‘vleesgeworden Gods woord’ staat op en werkt in mensen. Dat is zijn opstanding, niet het corpus dat over de aarde rondrent en hier en daar nog wat kunstjes uithaalt. Daarvoor is ook het verhaal van hemelvaart bedacht – dan is het lichaam voorgoed uit ons zicht verdwenen. En telkens zijn er hemelse boden die het gebeuren duiden, die als stem uit de hemel vingerwijzingen geven, zowel bij het graf als bij de tocht naar de hemel. Hij werd door een wolk, symbool van onttrekking, omhulling voor en van het goddelijke, aan hun oog onttrokken. Dat is theologie, net zoals het lege graf met de windsels, en de duidende engel. Dat is theologie gebracht in een menselijk jasje als verhaal zodat wij, magisch denkend zoals we zijn en doen, er vrede mee kunnen hebben, hoe ongeloofwaardig dit in de ogen van een niet-gelovige ook moge klinken. Het enige bewijs dat wij voor dit alles kunnen inzetten zijn de getuigenissen op schrift en in het handelen van mensen die voor de waarheid van dit verhaal hun leven op het spel durven te zetten.

En wij zijn zelf bewijs zonder garantie op succes als wij in de voetsporen van Jezus durven treden. Dan komen we weer uit bij het begin van dit verhaal en is de cirkel rond. Als we ons kruis op ons durven nemen is het verhaal van Jezus voor ons waar en als wij dat niet doen blijft het een mooi verhaal maar wordt er niemand beter van. Behouden wij ons leven en draait de wereld door zoals ze al eeuwen draait. Wie durft? Wie durft het onmogelijk geachte, een weg zonder garanties en zonder uitzicht in te slaan in naam van een wereld die daardoor beter kan worden omdat je de kant kiest van de mindere, de zwakke, de door God bevoorrechte mens. Of is het toch allemaal boerenbedrog, troost voor de armen dat God met hen is, maar ze merken er in praktijk geen snars van?

De getuigenissen uit de mystiek, bijvoorbeeld Meister Eckhart, die nu weer heel populair is, laten zien dat lijden onderdeel en kern is van navolging. Zonder dat lijden is geen diepte, geen echte overgave, geen echte toewijding. Dat is geen vorm van christelijk masochisme, maar een overtuiging opgedaan in de eigen praktijk. Jezus navolgen in zijn lijden. Dat is nog een stapje verder dan alleen maar goede dingen doen. En als je die al doet, en dat heel duidelijk doet, kan het lijden zo op je stoep staan als anderen voor je daden een stokje willen steken.

We blijven in cirkels redeneren. Geloven is vertrouwen, is doen, is stappen durven zetten en je nek uitsteken. Het een kan het ander versterken, bevestigen. Maar het omgekeerde is misschien ook mogelijk: cynisme en teleurstelling omdat het niet werkt zoals je zou verwachten. Maar dan stel je je doelen te hoog, vermoed ik, en neem je het echte lijden niet serieus, want dat ligt altijd op je te wachten. Dat is de les van de mystiek: je houdt het alleen vol als je bronnen waarmee je verbonden bent blijven stromen en als je het lijden blijmoedig op je neemt. Want elk lijden brengt je, zo deze getuigen, dichter bij Jezus van Nazareth. Ook dit is een boodschap die wij liever niet willen horen want ze haalt ons uit onze comfortzone. Zet ik zelf die stap? Tot nu toe denk ik er slechts over na, schrijf ik erover, ben ik ermee bezig. Maar dat is nog heel passief, nog lang niet genoeg. We zullen zien, wat de toekomst brengen moge. Jacqueline van der Waals heeft het mooi verwoord en daar kan ik me in thuis voelen.

Wat de toekomst brengen moge

Wat de toekomst brengen moge,

Mij geleidt des Heeren hand;

moedig sla ik dus de oogen

naar het onbekende land.

Leer mij volgen zonder vragen;

Vader, wat Gij doet is goed!

Leer mij slechts het heden dragen

met een rustig kalmen moed!

Heer, ik wil Uw liefde loven,

al begrijpt mijn ziel U niet.

Zalig hij, die durft gelooven,

ook wanneer het oog niet ziet.

Schijnen mij Uw wegen duister,

zie, ik vraag U niet: waarom?

Eenmaal zie ik al Uw luister,

als ik in Uw hemel kom!

Laat mij niet mijn lot beslissen:

zoo ik mocht, ik durfde niet.

Ach, hoe zou ik mij vergissen,

Als Gij mij de keuze liet!

Wil mij als een kind behand’len,

dat alleen den weg niet vindt:

neem mijn hand in Uwe handen

en geleid mij als een kind.

Waar de weg mij brengen moge,

aan des Vaders trouwe hand

loop ik met gesloten oogen

naar het onbekende land.

Alvast een fijne tijd op weg naar Pasen.

John Hacking

13 maart 2015

2 gedachten over “Geloven in deze tijd: uitdagingen en troost, een eigentijds Paasverhaal

  1. Dank voor het mooi verwoorden van diverse gedachten rond Pasen, de mensheid en Jezus van Nazarath. Je woorden roepen wat gedachten op die ik wel wil delen.
    Een vraag: waarom zou je Pasen vieren als Jezus niet méér was dan een welwillende weldoener die met zijn goede bedoelingen ook niet veel verder kwam dan veel christenen en niet-christenen en die – net als ieder ander – eindigt in de dood? En hoezo hebben onrecht en dood dan niet het laatste woord? Als het niemand, zelfs christenen niet, gelukt is om werkelijk en blijvend iets te doen aan het onrecht, waarom zou een denkbeeldige of alleen mystieke Jezus daar verandering in brengen? Wat is dat méér dan een variant op mindfulness of iets dergelijks (wat ik overigens erg waardeer)? En is het helpen van de zwakke, arme, zieke, uitgekotste en achtergestelde dan meer dan algemene menselijke goedheid, morele verplichting of medelijden? Dan nog liever radicale wilskracht, maar ook dat heeft nooit werkelijk en blijvend zoden aan de dijk gezet. Ik zie niet zo goed in waarom dan Pasen vieren.
    En dan dit: ik kan vooralsnog geen harde bewijzen vinden dat de verhalen, die getuigenverklaringen zijn of op z’n minst verwijzen naar getuigen (die toen nog in leven waren) meteen in de kiem gesmoord zijn en zodanig zijn ontkracht dat ze onvindbaar zijn. Integendeel: Ze zijn er nog steeds. En de claim die Jezus deed over wie Hij was en wat Hij kwam doen was vind ik zo (bijna irritant en stuitend) exclusief dat hij ofwel knettergek was, of een leugenaar van het zuiverste water of werkelijk de redder van de wereld, naar geest, ziel en lichaam. Vooralsnog denk ik het laatste. En ik denk vooral dat Jezus Christus door zijn lijden dichter naar jou en mij kwam, zelf uit zijn ‘comfort-zone’ kwam en zelfs de dood de genadeklap gaf. Als je dat snapt en gelooft, verdwijnt je diepe angst en is er werkelijk hoop. En om dat nou te laten vastlopen op de vraag hoe wij een nieuw lichaam zouden krijgen… Ik weet het niet, geen idee. Maar er is zoveel waar de mensheid geen idee van heeft. Als je dan toch zo nodig wilt vertrouwen, wat de toekomst ook brengen moge, pak dan ook het hele pakket, ook al ‘ziet mijn oog het niet’ en ‘begrijpt mijn ziel het niet’.
    Alle goeds, een mooi Pasen en de weg er naartoe!

    Kees Pastoor, Alphen aan den Rijn

    Like

  2. Dank voor deze mooie reactie. Met een stuk twijfel kan ik heel goed leven en die tast zeker niet mijn vertrouwen aan! Maar het blijft ook de moeite waard om meer kanten tegen het licht te houden. Fijne Pasen.

    Like

Reacties zijn gesloten.