Ich werde sterben.
Du wirst sterben.
Die Atome, die sich für einen kosmischen Wimpernschlag um den Schatten eines Ichs versammelten, werden in die Meere zurückkehren, die uns geschaffen haben. Was von uns bleiben wird, sind uferlose Samen und der Staub der Sterne.
Maria Popova, Findungen, pag. 844
Wij zijn met allen en met alles verbonden. Dit inzicht kan opeens doorbreken als wij in onze tuin mooie bloemen bewonderen, of als ons opvalt hoe mooi en sierlijk een bloem gevormd is. Virginia Woolf heeft een dergelijke ervaring als zij op een middag door haar tuin wandelt. Opeens is haar helder waartoe een kunstenaar geroepen is. Woolf wordt bij de aanblik van de bloem overweldigd door het plotselinge inzicht dat de bloem deel van de grond is waaruit ze ontluikt, de grond deel van de aarde is die haar omgeeft, en de aarde deel van een planeet in een oneindige kosmos. Woolf ziet dat al deze fragmenten, die deel zijn van een grote waarheid, zich kunnen laten verbinden tot een zinvolle eenheid. Maria Popova, waaraan ik deze passage ontleen, schrijft dat bij Woolf helder werd wat ze als kunstenaar te doen had: de opgave van de kunstenaar bestaat erin deze zinvolle betekenissen, deze verbonden waarheids-fragmenten, aan het licht te brengen. Woolf schrijft:
Unter der Watte verbirgt sich ein Muster ( … ); die ganze Welt ist ein Kunstwerk( … ). Hamlet oder ein BeethovenQuartett verkörpern die Wahrheit dieser riesigen Masse, die wir die Welt nennen. Aber es gibt keinen Shakespeare, es gibt keinen Beethoven; und gewiss und absolut gibt es keinen Gott; wir sind die Sprache; wir sind die Musik; wir sind die Sache selbst.
Maria Popova, Findungen, pag. 634
Wij zijn de zaak zelf. Als wij de zaak zelf, de taal zelf zijn, betekent dit dat alles wat wij over God zeggen en zeggen kunnen voortkomt uit wie en wat we zijn. Los van het feit of er wel of niet een eigenstandige autonome eenheid als God existeert, als een begin van alles, (wat is dit begin dan vanuit astronomisch en evolutionair perspectief), betekent dit dat de mens een wezen is dat zelf zin geeft aan zijn en aan het leven. De existentie van God, die ook in mijn ogen een mysterie is, een geheim dat we niet met menselijke taal kunnen benoemen, wil ik hier niet ter discussie stellen. Maar wel het feit dat wij mensen zelf aan de basis liggen van de wijze waarop wij zin geven aan ons bestaan.
Hoe blijven we menselijk en hoe houden we het vol in een wereld die zo vaak ontaardt in onmenselijkheid? Maria Popova beschrijft het leven van de biologe en schrijfster Rachel Carson die er in slaagt haar waarnemingen van de dieren in de zee en het leven in de zee poëtisch te verwoorden. Bij haar komen wetenschap en poëzie samen en is er geen scheidslijn tussen beiden gebieden. Als Carson later stelling neemt tegen het gebruik van DDT en de chemische bedrijven en de hiermee verbonden agrarische industrie die dit middel propageren ook al zijn ze op de hoogte van de negatieve effecten ervan, doet ze dat op een eclatante wijze zonder zelf te vervallen in platte afwijzing en beschuldigingen. Op een menselijke manier, met behoud van haar eigen menselijkheid, stelt ze aan de kaak hoe DDT leidt tot het sterven van planten, insecten, vogels en uiteindeljk ook mensen die kanker krijgen. Ze zwijgt niet. Ze zet haar wetenschappelijke kennis in als argument en jarenlang heeft zij minutieus feiten verzameld om haar betoog te staven. De leiding van de chemische industrie en aanverwanten partijen die profiteren van de opbrengsten van deze gifproductie en verspreiding ervan als pesticiden, (Carson zegt dat deze eerder ecociden genoemd moeten worden, die naam dekt beter de lading), doen er alles aan om haar in een kwaad daglicht te stellen. Maar Carson blijft bij haar standpunten en brengt deze op een heldere, vriendelijke en duidelijke wijze aan het licht in openbare gesprekken. Zij is een voorbeeld hoe je met wetenschappelijke discipline, met literaire vaardigheid en talent, kunt opkomen voor een bedreigde natuur met behoud van eigen waardigheid en menselijkheid.
In onze samenleving hebben veel vormen van onmenselijkheid soms het hoogste woord. Het meest duidelijk komt dit aan het licht in het debat en de stellingnames rond immigratie van mensen naar Europa en de VS (nog los van Saoedie Arabië waar ook tallozen uit Ethiopië e. n Soedan naar toe willen voor werk en een betere toekomst – maar waar zij aan de grenzen vaak worden onthaald op kogels van de grenswachten). Politici hanteren hierbij een versmalde definitie van wat een mens is (net zoals de nazi’s in de vorige eeuw). De immigrant is geen mens, want ongewenst, bedreigend voor…(vul maar in), mag worden geweigerd, teruggestuurd, opgesloten, hij mag verdrinken (want hulp aan vluchtelingenbootjes door organisaties wordt voortdurend gefrustreerd en in een kwaad daglicht gezet). Immigranten, uit welk land dan ook, met welke motieven dan ook, blijven mensen en verdienen een menselijke behandeling en menselijke benadering ook in het politieke discours. Dat het hieraan ontbreekt zegt alles over de politici zelf. Als een immigrant niet de behandeling krijgt die hij als mens zo moeten krijgen, humaan en recht doend aan zijn positie, kunnen we spreken van onmenselijkheid. Politici die akkoorden sluiten met dictators in landen om immigranten, vluchtelingen, mensen tegen te houden zodat zij niet naar Europa kunnen komen krijgen bloed aan hun handen: het bloed van de onschuldigen die sterven in dit geweld schreeuwt als het bloed van Abel vanuit de aarde naar de hemel.
Op internet verdienen velen geld aan het verspreiden van racistisch rechtsextreem gedachtengoed. Vaak vanuit een soort vrees dat ‘het blanke ras’ (wat dit dan ook moge zijn), vervangen gaat worden door andere groepen die vooral niet blank, niet westers, niet christelijk zijn. In feite hebben ze zichzelf al vervangen: hun menselijke kant, hun humaniteit, die zij misschien als kind bezaten, is vervangen door vooroordeel en door haat. Een ex-lid van de Ku Klux Klan schildert het zo: aan de basis staan vooroordelen. Die stapelen zich op en helemaal aan de top gloeit de pure haat tegenover alles wat anders is als waar zij voor staan. Deze haatpiramide heeft en krijgt velen in zijn greep. Aanslagen in de VS door individuen op diverse groepen waarbij jong en oud slachtoffer worden, zijn vaak door deze haatpiramide gemotiveerd en aangestuurd. Politici die bewust deze haat aanwakkeren, die vooroordelen propageren, die zich hierbij ook beroepen op hun christelijke traditie (ze weten helemaal niet waar het over gaat) dragen bloed aan hun handen, bloed van onschuldige slachtoffers dat uit de aarde schreeuwt naar de hemel. Abel in veelvoud.
Hoe ga je om met de woede die al deze onmenselijkheid en dit onmenselijk gedrag oproepen? Dat is een belangrijke vraag want hoe behoud je je eigen menselijkheid tegenover al dit geweld? Macht roept tegenmacht op. Het inzetten van macht, het voeren van acties, roept reacties op. Misschien is het woord, de kracht van de poëzie, de macht van de dichter, een begaanbare weg waarbij je de eigen menselijkheid kunt bewaren. Dichters worden niet voor niet als eerste opgesloten en monddood gemaakt in dictaturen. De dictator vreest niets zo erg dan het vrije woord. De Russische regering, het Kremlin, geeft miljoenen uit om de politieke opinie te beïnvloeden en de onrechtvaardige onmenselijke oorlog goed te praten. Propaganda en reclame voor de eigen natie om het bloedige geweld en de prijs die moet worden betaald hiervoor te verhullen, te ontkennen, te bagatelliseren. Schoolkinderen krijgen speciale lessen om wapens te leren hanteren, zij worden gehersenspoeld om maar vooral goede burgers te worden en een goede burger is een soldaat die zonder nadenken alle bevelen van hogerhand opvolgt, ook al komen die van een moordenaar die zich president noemt. Het bloed uit de aarde van al die gevallenen schreeuwt naar de hemel. Kain en Abel onder hetzelfde juk van geweld – de een als dader, de ander als slachtoffer.
Maria Popova schrijft ook over andere grote vrouwen in haar boek ‘Findungen’. Grote vrouwen die in een wereld gedomineerd door mannen konden doorbreken in de wetenschap en in de literatuur. Een van hen is Emily Dickinson. Zij schrijft dat het besef van de dood en de urgentie die het bestaan van de dood aan het leven geeft, een groot deel van de basis is onder de gedichten van Dickinson. Ook het leven dat deze grote dichteres kiest – een bestaan in eenzaamheid en isolatie – komt uitgebreid ter sprake. Popova probeert aan de hand van brieven, dagboeken en gedichten haar leven te reconstrueren. Haar gedichten zijn tot op heden een inspiratiebron voor velen, niet in het minst omdat ze op veel manieren aan ons leven kunnen raken. Daar kom je pas achter als je haar werk ter hand neemt.
Daarom als slot een gedicht van haar hand en een aanmoediging om onze menselijkheid te behouden ongeacht de verzoekingen die op onze weg komen.
What is—”Paradise”—
Who live there—
Are they “Farmers”—
Do they “hoe”—
Do they know that this is “Amherst”—
And that I—am coming—too—
Do they wear “new shoes”—in “Eden”—
Is it always pleasant—there—
Won’t they scold us—when we’re homesick—
Or tell God—how cross we are—
You are sure there’s such a person
As “a Father”—in the sky—
So if I get lost—there—ever—
Or do what the Nurse calls “die”—
I shan’t walk the “Jasper”—barefoot—
Ransomed folks—won’t laugh at me—
Maybe—”Eden” a’n’t so lonesome
As New England used to be!
Emily Dickinson
John Hacking 4 augustus 2023
bron:
Popova, Maria, Findungen. Aus dem Amerikanischen von Stefanie Schäfer, Heike Reissig und Tobias Rothenbücher, Zürich 2022, (Diogenes)
Dickinson, Emily, Verzamelde gedichten. Vertaald en van commentaar voorzien door Peter Verstegen, Amsterdam 2011, (Uitgeverij van Oorschot)
betekenisgeving & levenshorizon 