Het onmogelijke
Poëzie als (een steeds weer falende) bezwering
SO KURZ ausgeliefert ist der Mensch
wer kann da über Liebe sprechen
das Meer hat längere Worte
auch die kristallgefächerte Erde
mit weissagendem Wuchs
Dieses leidende Papier
schon krank vom Staub-zum-Staube-Lied
das gesegnete Wort entführend
vielleicht zurück zu seinem magnetischen Punkt
der Gottdurchlässig ist –
Nelly Sachs (Gedichte) pag. 439
DU
in der Kerbe des Jahrhunderts gewiegt
wo Zeit mit gesträubten Flügeln
fassungslos ertrinkt
in der Überschwemmung
deines maßlosen Untergangs.
Nelly Sachs (Späte Gedichte) pag. 20
Is er een magnetisch punt dat God-doorlatend is, zoals Nelly Sachs boven in haar gedicht schrijft, en kan het gezegende Woord ons de weg daar naar toe wijzen. Stel dat wij dat punt bereiken, wat dan? Staan wij dan oog in oog met God, open voor zijn Aangezicht? Of ervaren wij dan God omdat er geen hindernis meer is aan onze kant? Kan een mens in een mensenleven dat zo kort, duurt ooit dit punt ervaren? Zoals profeten Gods stem vernomen en op weg gingen om dat Woord, tot zegen en tot aanklacht om te vormen.
Nelly Sachs heeft haar leven gewijd aan de poëzie. Niet alleen omdat zij haar innerlijke roeping wilde volgen om dichter te zijn. Maar ook omdat poëzie haar een mogelijkheid gaf om haar leven en de omstandigheden waarin zij haar leven doorbracht stem te geven. Stem ook aan het onmogelijke begrijpen en het onmogelijke reflecteren op de gruwelijke feiten die hadden plaatsgevonden tijdens haar leven in de Tweede Wereldoorlog: de vernietiging van de Joden op grote schaal inclusief tal van andere groepen zoals zigeuners, homoseksuelen, en ieder ander die de nazi’s in de weg stond (de bevolking en de legers van de bezette landen bijvoorbeeld). Massavernietiging op industriële schaal – uitgedacht en uitgevoerd mede door architecten, ontwerpers en industriëlen en dus niet alleen door de ‘Schergen’ van het nazi-regiem en hun meelopers.
De feiten uit die tijd doen haar in haar gedichten ook teruggrijpen op de nog langere geschiedenis die de Joden als Joden hebben doorgemaakt. Joden als gelovigen, deel van een religie met oude wortels. De dood is er altijd al geweest en ook de dreiging van de dood die op de achtergrond het leven een bepaalde spanning gaf en geeft. Sachs dicht:
LANGE SCHON fielen die Schatten.
Nicht sind gemeint jetzt
Jene lautlosen Schläge der Zeit
Die den Tod füllen –
Des Lebensbaumes abgefallene Blätter –
Die Schatten des Schrecklichen fielen
Durch das Glas der Träume,
Von Daniels Deuterlicht erhellt.
Schwarzer Wald wuchs erstickend um Israel,
Gottes Mitternachtssängerin.
Sie verging im Dunkeln,
Namenlos geworden.
O ihr Nachtigallen in allen Wäldern der Erde!
Gefiederte Erben des toten Volkes,
Wegweiser der gebrochenen Herzen,
Die ihr euch füllt am Tage mit Tränen,
Schluchzet es aus, schluchzet es aus
Der Kehle schreckliches Schweigen vor dem Tod.
Nelly Sachs (Gedichte) pag. 60
Als Nelly Sachs nu nog zou hebben geleefd zou ik heel nieuwsgierig zijn naar haar reactie op de huidige situatie in Israel. De moordpartij op en ontvoering van Israelische slachtoffers door Hamas en de reactie daarop door de huidige regering die de oorlog voert met harde hand waarbij vooral de burgers slachtoffer zijn in Gaza en de West Bank. In dat laatste gebied beroepen radicale orthodoxe Joden, meestal niet oorspronkelijk uit Israel, zich op Gods belofte in de bijbel (Tenach – het Oude Testament) dat het land van hen zou zijn. Alsof er geen 3000 jaar tussen liggen waarin heel veel veranderd is. Vreemd trouwens om God zo voor je karretje te willen spannen om anderen die er al veel langer wonen en die met moeite hebben kunnen leven van de vrucht van hun arbeid, op slinkse wijze hun land te ontfutselen. Maar Nelly Sachs leeft niet meer en we zullen nooit haar reactie leren kennen op het huidige Israel en zijn bewoners. Voor allen die toekijken (en niets ondernemen of kunnen ondernemen) heeft zij wel een passend gedicht dat ook verwijst naar de toeschouwers tijdens de moord op de Joden in de Tweede Wereldoorlog.
IHR ZUSCHAUENDEN
UNTER DEREN BLICKEN getötet wurde.
Wie man auch einen Blick im Rücken fühlt,
So fühlt ihr an euerm Leibe
Die Blicke der Toten.
Wieviel brechende Augen werden euch ansehn
Wenn ihr aus den Verstecken ein Veilchen pflückt ?
Wieviel flehend erhobene Hände
In dem märtyrerhaft geschlungenen Gezweige
Der alten Eichen?
Wieviel Erinnerung wachst im Blute
Der Abendsonne ?
O die ungesungenen Wiegenlieder
In der Turteltaube Nachtruf-
Manch einer hätte Sterne herunterholen können,
Nun muss es der alte Brunnen für ihn tun!
Ihr Zuschauenden,
Die ihr keine Mörderhand erhobt,
Aber die ihr den Staub nicht von eurer Sehnsucht
Schütteltet,
Die ihr stehenbliebt, dort, wo er zu Licht
Verwandelt wird.
Nelly Sachs (gedichte) pag. 59
De kracht van de gedichten van Sachs is, dat zij een poging waagt om ervaringen die met ons verstand eigelijk niet meer te begrijpen zijn, omdat ze ons voorstellingsvermogen overstijgen, toch op de een of andere manier tracht te benaderen. “Hoeveel herinnering groeit in het bloed van de avondzon” vraagt zij. Kan de avondzon die herinneringen wel dragen? Welk verlangen en welk gemis van een mens komt zo aan het licht? Duisternis die boven komt, die niet in licht wordt omgezet omdat er teveel stof op ligt.
Hoe kijken wij heden naar alle ellende die dagelijks op ons beeldscherm verschijnt, gebombardeerde steden, wanhopige mensen, honger, verwondingen, lijden in veel vormen en in alle maten? Groot, klein, jong, oud, zij schreeuwen hun wanhoop uit in het zicht van de kamera. En wij staan achter de kamera, de blikken en de woorden zijn tot ons gericht. Niet, zeker niet, alleen tot de politici, die in onze ogen vaak het maar moeten opknappen. Zoals we bij elke vraag naar verandering, verbetering en noem maar op, onze wensen leggen op de bordjes van de politici, alsof die het dan even zullen gaan regelen.
Der hervorstürzende
Fackelzug der Ahnen
in den Ysophgärten schimmerten ihre Kopfe
in den Verstecken des Blutes landsflüchtig den Gott
Auf den Küsten der Mitternacht
auf den verbannten Inseln
getauft mit den Wetterfahnen des Blitzes
Agonie in brennenden Tempeln
eure Heimat in meine Adern verlegt –
Reich bin ich wie das Meer
aus Vergangenheit und Zukunft
und ganz aus Sterbestoff
singe ich euer Lied –
Nelly Sachs (Gedichte) pag. 445
Wij dragen alles met ons mee dat wij van onze ouders en onze voorouders hebben ontvangen. Onvoorstelbaar hoeveel generaties in ons doorleven. Welke eigenschappen, welke kwaliteiten, welk egoïsme, welk altruïsme. Het is niet het bloed, zoals racisten beweren, het is niet de huidskleur of welk kenmerk dan ook, waardoor wij ons zouden onderscheiden. Het verschil wordt gemaakt door ons gedrag en onze opvattingen die daaraan vooraf gaan. Aarde is wat wij zijn, aarde is wat wij maken, luiden de woorden uit een lied, een gedicht van Huub Oosterhuis. Sachs beschrijft het zo:
WIE LEICHT
wird Erde sein
nur eine Wolke Abendliebe
wenn als Musik erlöst
der Stein In Landsflucht zieht
und Felsen die
als Alp gehockt
auf Menschenbrust
Schwermutgewichte
aus den Adern sprengen.
Wie leicht
wird Erde sein
nur eine Wolke Abendliebe
wenn schwarzgeheizte Rache
vom Todesengel magnetisch
angezogen
an seinem Schneerock
kalt und still verendet.
Wie leicht
wird Erde sein
nur eine Wolke Abendliebe
wenn Sternenhaftes schwand
mit einem Rosenkuss
aus Nichts –
Nelly Sachs (Späte Gedichte) pag. 10-11
ABER VIELLEICHT
haben wir
vor Irrtum Rauchende
doch ein wanderndes Weltall geschaffen
mit der Sprache des Atems?
Immer wieder die Fanfare
des Anfangs geblasen
das Sandkorn in Windeseile geprägt
bevor es wieder Licht ward
über der Geburtenknospe
des Embryos?
Und sind immer wieder
eingekreist
in deinen Bezirken
auch wenn wir nicht der Nacht gedenken
und der Tiefe des Meeres
mit Zähnen abbeißen
der Worte Sterngeäder.
Und bestellen doch deinen Acker
hinter dem Rücken des Todes.
Vielleicht sind die Umwege des Sündenfalles
wie der Meteore heimliche Fahnenfluchten
doch im Alphabet der Gewitter
eingezeichnet neben den Regenbögen –
Wer weiß auch
die Grade des Fruchtbarmachens
und wie die Saaten gebogen werden
aus fortgezehrten Erdreichen
für die saugenden Münder
des Lichts.
Nelly Sachs (Späte Gedichte) pag. 23-24
In donkere tijden is elk licht welkom. De jaargetijden leren ons hoe de wereld draait en hoe het donker van de winter wordt afgewisseld met het licht van de lente en de zomer. Planten en dieren laten ons zien hoe zij reageren maar wij hebben een wereld geschapen vol kunstmatige systemen. Los van de natuur, los van een werkelijkheid waarin we nog kunnen ervaren hoe de wereld werkelijk draait, zijn we op weg steeds kunstmatiger te worden. En ook de woorden en onze taal laten we over aan een machinewezen dat we intelligent zijn gaan noemen (AI) – dan hoeven we er minder bang voor te zijn. Blijft er nog iets over in onze werkelijkheid, iets, een terrein waarop, waarin wij onaantastbaar zijn? Is er nog sprake van een ziel die onkwetsbaar is, of is ook deze slechts een zuchtje in de wind, zoals Sachs schrijft:
Es ist ein Schwarz wie
Chaos vor dem Wort
Leonardo suchte dieses Schwarz
hinter dem Schwarz
Hiob war eingewickelt
in den Geburtenleib der Sterne
Jemand schüttelt die Schwarze
bis der Apfel Erde fallt
gereift ans Ende
Ein Seufzer
ist das die Seele -?
Nelly Sachs (Gedichte) pag. 443
Zijn wij misschien niet op de vlucht door en via onze technische vooruitgang? En waarvoor zouden we dan vluchten? Voor welke waarheden, welke waarheid? Zijn het onze gebreken, is het de dood die ons op de hielen zit en die ons genadeloos laat voelen dat aan alles een einde komt? Controle zoveel mogelijk, en als we het zelf niet kunnen, bouwen we machines die ons werk overnemen en die ons steunen in ons verlangen. Maar als het leven een reis is, een lange reis, met onbekende streken en onbekende ontmoetingen, dan is de techniek misschien eerder een hindernis, een muur, een omheining om onze zelfgeschapen gevangenis.
IN DER FLUCHT
welch großer Empfang
unterwegs –
Eingehüllt
in der Winde Tuch
Füße im Gebet des Sandes
der niemals Amen sagen kann
denn er muss
von der Flosse in den Flügel
und weiter –
Der kranke Schmetterling
weiß bald -wieder vom Meer –
Dieser Stein
mit der Inschrift: der Fliege
hat sich mir in die Hand gegeben –
An Stelle von Heimat
halte ich die Verwandlungen der Welt
Nelly Sachs (Späte Gedichte) pag.16
De dood haalt ons in. De dood zit altijd op onze hielen. In een veilige omgeving mag dat misschien zo niet lijken, maar een blik buiten de deur en de dood is alom aanwezig. Telkens de dood van een ander, een vreemde, een onbekende op ons beeldscherm, en soms dichtbij, in eigen kring, dicht op de huid: je kind, je broer, zus, ouder. Absurd is het als je beseft dat de dood ons omringt om dan oorlog te willen voeren, mensen af te slachten, landen te bezetten, macht willen grijpen…Wat laten we tenslotte achter, wat komt er uit ons handen, welke woorden uit onze mond, wat duur zal hebben?
GERETTET
fällt vieles
in die Körbe der Erinnerungen
denn
auch dieses Nachtalter
wird seine Fossile haben
die schwarz geränderten Trauerschriften
seines schief gewachsenen Staubes.
Vielleicht
auch werden unsere nachgelassenen
Himmel
diese blaßblauen Steine
heilende Magie üben
in andere Höllen niedergelegt
wird
dein Sterbegespräch
im Wehe-Wind
dem kalten Gespann der
sich streckenden Glieder
Zeiten durchatmen
Und
glasbläserhaft biegen
verschwundene Liebesform
für den Mund eines Gottes –
Nelly Sachs (Späte Gedichte) pag. 33-34
Archeologen graven oude ruïnes op, vergane beschavingen. Dat zou ons toch aan het denken moeten zetten als er weer populisten optreden die een hemel op aarde beloven. Maar het is een hemel gegrondvest op bloed, op vlees van de slachtoffers en de aanhangers die zo gek zijn om hun leven te geven voor dergelijke waanzin. Hoe dom kun je zijn. Hoe kortzichtig ook, hoe geestelijk bekrompen, of is het machtsgeilheid? Hoe utopisch ook de vergezichten, hoe hoog ook de hindernissen om een utopie te verwezenlijken, het blijft een vorm van waanzin, van overmoed die dodelijk is. Teveel onschuldigen betalen de hoogste prijs.
OHNE KOMPASS
Taumelkelch im Meer
und
die Windrose des Blutes tanzend
im Streit mit allen Himmelslichtern
so der Jüngling –
Versucht seine Jugend
mit dem Gegenwind im Haar
weiß noch nichts von der Vorsicht
des Schattens in blendender Sonne.
Auf seinem Lärmgott
durchschneidet er
des sinkenden Abends flehende Hände
und pfeift die Bettelei des Alters
in den Wind.
Die Nacht
entgürtet er der Sterne
wirft
diese abgedufteten Lavendellieder
der Urmutter
zwischen die Leinewand.
Doch steigt er gerne die Treppe
zum Himmel hinauf
die Aussicht zu erweitern
denn er ist gespannt von Tod
wie ein Blitz
ohne Wiederkehr.
Von den Schaukelstühlen
heimisch gewordener Geschlechter
stößt er sich ab
außer sich geraten
mit dem Feuerhelm
verwundet er die Nacht.
Aber
einmal fällt Stille ein
diese Insel
gelagert schon
an letzter Atemspitze des Lebens
und
aus zeitverfallendem Stern
tönt Musik
nicht fürs Ohr –
Er aber
hört das Samenkorn flüstern
im Tod –
Nelly Sachs (Späte Gedichte) pag. 58-60
Je beroepen op heilige boeken, alsof daarin de legitimatie te vinden zou zijn voor je oordelen en je handelen, het is een laffe manier van bestaan. Alsof er een God zou zijn die dat zou ondersteunen. Alsof je rechtstreeks uit de hemel toestemming krijgt om anderen te verdrijven en te vermoorden omdat ze niet in jouw plaatje passen. Trouwens elk heilig boek is niet rechtstreeks uit de hemel neergedaald, maar kent een lange geschiedenis van redactie en receptie. Nieuwe contexten geven nieuwe interpretaties en soms is de betekenis volslagen onduidelijk, donker, niet helder, ambigu en ambivalent. Enkele begrippen uit de tekst van Jesaja 13,20-21 zijn z’on voorbeeld hiervan. De Hebreeuwse begrippen tziim desert-creatures צִיִּ֔ים ṣî-yîm,
shoirim hairy-goates שְׂעִירִ֖ים ū-śə-‘î-rîm en aiim desert-howlers אִיִּים֙ ’î-yîm bijvoorbeeld. Dit zijn slechts enkele kleine voorbeelden. Maar ze zijn voldoende om elke claim met een beroep op de waarheid van Gods woord te ondergraven. Zeker als wij met die zo verstane waarheid ons eigen voordeel willen doen.
We communiceren met de taal, met de woorden, we proberen elkaar te begrijpen, elkaar te verstaan, maar soms is de nacht te sterk en te overweldigend dat de woorden het niet meer bij kunnen houden. Dat ze schromelijk en oneindig tekort schieten. Nelly Sachs blijft daarom in mijn ogen een held die het onmogelijke probeert. En niet opgeeft. Zo houdt zij ook menselijkheid in stand.
So RANN ICH aus dem Wort:
Ein Stück der Nacht
mit Armen ausgebreitet
nur eine Waage
Fluchten abzuwiegen
diese Sternenzeit
versenkt in Staub
mit den gesetzten Spuren.
Jetzt ist es spät.
Das Leichte geht aus mir
und auch das Schwere
die Schultern fahren schon
wie Wolken fort
Arme und Hände
ohne Traggebärde.
Tiefdunkel ist des Heimwehs Farbe immer
so nimmt die Nacht
mich wieder in Besitz.
Nelly Sachs (Späte Gedichte) pag. 85
John Hacking
22 jan 2024
BIJLAGE
Een proeve van verschillende vertalingen mbt tot:
Jesaja 13,21-22
21 But wild beasts of the desert shall lie there; and their houses shall be full of doleful creatures; and owls shall dwell there, and satyrs shall dance there.
22 And the wild beasts of the islands shall cry in their desolate houses, and dragons in [their] pleasant palaces: and her time [is] near to come, and her days shall not be prolonged. (King James Translation)
21 sondern Wüstentiere werden sich da lagern, und ihre Häuser werden voll Eulen sein; Strauße werden da wohnen, und Feldgeister werden da hüpfen, 22 und wilde Hunde werden in ihren Palästen heulen und Schakale in den Schlössern der Lust. Ihre Zeit wird bald kommen, und ihre Tage lassen nicht auf sich warten. (Lutherbibel 1984)
21 sondern Wüstentiere werden sich da lagern, und ihre Häuser werden voll Eulen sein; Strauße werden da wohnen, und Bocksgeister werden da hüpfen, 22 und wilde Hunde werden in ihren Palästen heulen und Schakale in den Schlössern der Lust. Ihre Zeit wird bald kommen, und ihre Tage lassen nicht auf sich warten. (Lutherbibel 2017)
21 Aber Wildnisspuk wird dort lagern, ihre Häuser Schuhue erfüllen, Strauße werden dort wohnen, Bocksfüßer dort tanzen, 22 Eilandspuk wechselsingen in seinen Palästen, Schakale in den Hallen des Behagens. Nah am Kommen ist seine Stunde, seine Tage ziehn sich nicht hin. (Buber Rosenzweig)
21 sed requiescent ibi bestiae
et replebuntur domus eorum draconibus
et habitabunt ibi strutiones et pilosi saltabunt ibi
22 et respondebunt ibi ululae in aedibus eius
et sirenae in delubris voluptatis (Vulgaat)
21 καὶ ἀναπαύσονται ἐκεῖ θηρία, καὶ ἐμπλησθήσονται αἱ οἰκίαι ἤχου, καὶ ἀναπαύσονται ἐκεῖ σειρῆνες, καὶ δαιμόνια ἐκεῖ ὀρχήσονται, 22 καὶ ὀνοκένταυροι ἐκεῖ κατοικήσουσιν, καὶ νοσσοποιήσουσιν ἐχῖνοι ἐν τοῖς οἴκοις αὐτῶν· ταχὺ ἔρχεται καὶ οὐ χρονιεῖ. (Septuagint)
21וְרָבְצוּ־שָׁ֣ם צִיִּ֔ים וּמָלְא֥וּ בָתֵּיהֶ֖ם אֹחִ֑ים וְשָׁ֤כְנוּ שָׁם֙ בְּנ֣וֹת יַֽעֲנָ֔ה וּשְׂעִירִ֖ים יְרַקְּדוּ־שָֽׁם׃ 22וְעָנָ֤ה אִיִּים֙ בְּאַלְמנוֹתָ֔יו וְתַנִּ֖ים בְּהֵ֣יכְלֵי עֹ֑נֶג וְקָר֤וֹב לָבוֹא֙ עִתָּ֔הּ וְיָמֶ֖יהָ לֹ֥א יִמָּשֵֽׁכוּ׃
וְרָבְצוּ־שָׁ֣ם צִיִּ֔ים וּמָלְא֥וּ בָתֵּיהֶ֖ם אֹחִ֑ים וְשָׁ֤כְנוּ שָׁם֙ בְּנ֣וֹת יַעֲנָ֔ה וּשְׂעִירִ֖ים יְרַקְּדוּ־שָֽׁם׃
But beasts shall lie down there,
And the houses be filled with owls;
There shall ostriches make their home,
And there shall satyrs dance.
וְעָנָ֤ה אִיִּים֙ בְּאַלְמְנוֹתָ֔יו וְתַנִּ֖ים בְּהֵ֣יכְלֵי עֹ֑נֶג וְקָר֤וֹב לָבוֹא֙ עִתָּ֔הּ וְיָמֶ֖יהָ לֹ֥א יִמָּשֵֽׁכוּ׃
And jackals shall abide in its castles
And dragons in the palaces of pleasure.
Her hour is close at hand;
Her days will not be long.
Young’s Literal Translation:
And Ziim have lain down there, And full have been their houses of howlings, And dwelt there have daughters of an ostrich, And goats do skip there.
And Aiim have responded in his forsaken habitations, And dragons in palaces of delight, And near to come is her time, And her days are not drawn out!
tziim desert-creatures צִיִּ֔ים ṣî-yîm,
shoirim hairy-goates שְׂעִירִ֖ים ū-śə-‘î-rîm
aiim desert-howlers אִיִּים֙ ’î-yîm
bronnen:
Sachs, Nelly, Gedichte, Zürich 1966, (Coron Verlag)
Sachs, Nelly, Späte Gedichte, Frankfurt am Main 1965, (Suhrkamp)
betekenisgeving & levenshorizon 