Gedoseerd doodgaan

Dood gaan we allemaal. Daar is geen ontkomen aan. Maar de wijze waarop we doodgaan  staat nogal ter discussie. Vrijwillige euthanasie en palliatieve sedatie zijn thema’s die meer en meer op de agenda komen van mensen die ernstig lijden. Als er geen uitzicht meer is in het leven, de dood wacht, als er veel lichamelijk en geestelijk lijden staat te gebeuren komt de vraag boven hoe hier mee om te gaan. Is er een uitweg, een weg uit het lijden, een weg zonder lijden, een sterven zonder veel lichamelijk en geestelijk lijden? In de volksmond is “de pil van Drion” inmiddels ingeburgerd, maar deze hypothetische pil bestaat nog niet. Deze zelfgekozen dood door middel van een pil zou een mogelijkheid kunnen zijn om op een humane wijze een punt te zetten achter je leven. Tenminste als dat door de overheid wordt toegestaan. Voor het echter zover is zal er nog heel wat gediscussieerd worden, zeker door groeperingen die het hier helemaal niet mee eens zijn en die de keuze voor de dood in eigen hand bestrijden met het argument dat dit volgens God verboden is. Huib Drion heeft voorgesteld dat de pil, als die er komt, alleen voor mensen van 75 jaar en ouder te koop mag zijn. Maar het is illusoir om te geloven dat dit dan ook in werkelijkheid gehandhaafd kan worden. Net als met viagra zal er een alternatief en illegaal circuit ontstaan en via internet zal de pil al heel snel op de markt te koop staan. Drion had het ook over een pil die in twee stappen moest worden ingenomen zodat er in de tussentijd nagedacht moest worden of stap twee zou volgen op de eerste stap. Dat is dus een zelfgekozen dood in de vorm van een tweetrapsraket.

Mensen die ernstig lijden en die geen enkel uitzicht meer hebben op verbetering van hun omstandigheden en op kwaliteit van leven spelen vaker met de gedachte over de dood in eigen hand. Zij maken zich sterk voor nieuwe wetgeving op dit terrein en de discussies worden op veel plekken gevoerd. In feite gaat het niet alleen om een zelfgekozen dood maar ook en vooral om autonomie versus heteronomie. Zijn wij als individuen zo autonoom en kunnen wij die autonomie opeisen voor de invulling van ons leven en de beëindiging ervan in absolute zin? Met andere woorden, gaat deze autonomie voor en boven alles? Ik vermoed van niet. Alleen al het feit dat wij in het algemeen gezien sociale wezens zijn en vanaf onze geboorte grotendeels afhankelijk van de ander (ouders) geeft al aan dat er altijd al een zekere mate van heteronomie in ons leven speelt. Afscheid nemen van dit leven raakt ook aan betekenisvolle anderen. Uit het leven stappen is nooit een puur individuele zaak zolang wij verbonden zijn met anderen die er voor ons toe doen en die waarde hechten aan de relatie. Autonomie is dus nooit echt absoluut want je leeft niet op een eiland. Een verzoek om euthanasie is dan ook geen sinecure. Gezinsleden, familie en vrienden dragen die beslissing met zich mee en ondergaan ook de effecten ervan als het werkelijk ertoe komt. Ik weet niet of dit feit altijd voldoende in de discussies wordt meegewogen. En van te voren weet je nooit hoe dit voelt en wat het met je doet.

Nu leven we in de 21e eeuw, een eeuw van nieuwe mogelijkheden die ons nog hogelijk zullen verbazen omdat we nu er nog geen idee van hebben wat ons te wachten staat. Biologie en de medische wetenschap gaan met sprongen vooruit en binnenkort eten we misschien geen dierlijk voedsel meer maar insecten en algen en houden we alleen dieren voor de organen en voor het amusement. Als je hart het niet meer doet krijg je gewoon een aangepast varkenshart of apenhart. Afstotingsverschijnselen vormen geen probleem meer want daar hebben we wat op gevonden. Als de techniek voortschrijdt zijn er misschien verbindingen mogelijk tussen mijn lichaam en de computer vooral op het gebied van de hersenen. Nu al zijn er artificiële elementen die naadloos passen in en aan het lichaam zoals kunstbenen of pacemakers. Dat kan nog beter en zal op korte termijn ook nog beter worden. Bionische mensen worden dan normaal in het straatbeeld. Onderdelen van het lichaam die het niet meer goed doen worden zonder probleem vervangen.

De dood als grens aan het leven zal misschien opschuiven in de tijd van een mensenleven maar helemaal afgeschaft zal hij niet worden. Wat sommige adepten van de nieuwe ontwikkeling ook ons willen doen geloven, de dood heeft in mijn ogen toch een of andere vorm van absoluutheid. De dood is onafwendbaar. Als het individu, of vooral de herseninhoud van dit individu overgeplaatst wordt in een robot kun je in mijn ogen niet meer spreken van een mens of van een voortzetting van een mens. Dan krijg je iets anders. Een andere vorm van wezen. Het lichaam is in mijn ogen constitutief voor het zelfverstaan als mens. Ontbreekt dit lichaam dan ben je geen menselijk wezen meer maar een of andere mutant. Maar misschien is er dan wel een oplossing gevonden voor de wijze waarop gestorven kan worden, namelijk via een gedoseerde dood. Nou is ernstige luchtvervuiling zoals wij die in China momenteel aantreffen ook al een vorm van gedoseerde dood. Uiteindelijk zullen er velen overlijden aan een of andere luchtwegenaandoening, longkanker of een andere vorm. Sneller dan misschien zonder die vervuiling. Maar ik heb een andere vorm op het oog. Misschien komt de tijd nog dat wij besluiten kunnen of we over een, twee of drie jaar willen komen te overlijden afhankelijk van de medische prognoses. Dan niet door het slikken van een of twee pillen maar door steeds een kleine hoeveelheid gif die aan het voedsel wordt toegevoegd tot de fatale dosis is bereikt. Dan kun je van tevoren uitrekenen wanneer je einde is aangebroken en kun je ook voldoende voorbereidingen treffen voor alle regelingen voor en na de dood. Voor huizen waar patiënten verblijven misschien een prachtige oplossing want dan weten zij wanneer het bed vrijkomt. Het klinkt misschien ironisch maar dat is wel wat er kan gebeuren als wij in een samenleving leven die alles onder controle wil houden en die alles wil manipuleren van de wieg tot het graf. Toegenomen mogelijkheden geeft toegenomen verantwoordelijkheid want de mogelijkheden scheppen ook nieuwe verlangens. En die verlangens zouden wel eens niet of teveel kunnen stroken met onze ideeën over autonomie. Een overheid die heteronoom optreedt en repressief de autonomie van de individuen aan banden legt of stimuleert omdat het goed past in het beleid is in beide gevallen niet goed bezig. Maar misschien bestaat er dan al helemaal niet meer een overheid zoals wij die nu kennen, bestaan er geen naties, geen staten meer en is er een groot computersysteem dat alles aanstuurt en bestuurt. Als iedereen maar zijn geestelijk natje en droogje heeft is er misschien ook geen verzet en hoeft er geen alternatief te worden uitgevonden voor dit nieuwe systeem, dit nieuwe leven. Wie weet. Het blijft gissen, kijken in de grote toverbol. Maar al te veel naïviteit is zeker geen goede optie.

John Hacking

4 november 2014