Golfbrekers

Golfbrekers

Liefde is sterk als de dood (Hooglied 8,6). Of zoals Buber Rosenzweig vertalen in „Die Schriftwerke“: “denn gewaltsam wie der Tod ist die Liebe, hart wie das Gruftreich das Eifern,…Die vielen Wasser vermögen nicht die Liebe zu  löschen, die Ströme können sie nicht überfluten.“ Liefde sterk als de dood, hard als de hel de hartstocht. Zie hier het basisidee voor de film van Lars van Trier “Breaking the waves” (1996). De golven worden gebroken door de liefde, de liefde kan niet worden gedoofd hoeveel water er ook tegen de kust te pletter slaat.

Maar nog een bijbels thema speelt in de film mee: “als ge niet omkeert en wordt als deze kinderen, zult ge het koningrijk der hemelen nooit binnentreden”(Matheus 18,3). Deze tekst slaat exact op de rol van een van de hoofdrolspeelsters: Bes. In de film heeft zij in de kerk gesprekken met God. Zij vraagt en God geeft antwoord, maar het antwoord komt ook uit haar mond. Daarbij kijkt ze streng, met de ogen dicht. De kijker is geneigd hierin een vorm van godsdienstwaanzin te zien. Wat in onze ogen misschien een vorm van waanzin lijkt (ze is ook al eerder psychiatrisch behandeld) is in haar ogen het bewijs voor haar verbondenheid met God. Zij vraagt aan God en zij krijgt. Maar zij ontvangt niet zoals ze misschien graag gewild zou hebben. Zij moet een offer brengen, zij moet laten zien dat haar liefde echt is.

Het was Franz Rosenzweig die schreef in de “Stern der Erlösung“ dat de liefde leeft van de teleurstelling. Die houdt haar bij krachten. Want dan zal pas blijken of de liefde echt is. Het is een ervaring die in de film van van Trier voortdurend terug komt. Bes trouwt met een man Jan die werkt op een olieplatform. Niet lang daarna raakt Jan verlamd door een ongeluk. Hij keert terug nadat Bes heel hard om zijn terugkeer heeft gebeden. Maar hij komt niet terug als de echtgenoot waarvan zij afscheid nam. Hij ligt op bed en kan enkel praten. Dat doet hij dan ook. Alles wat Jan zegt is voor Bes belangrijk. Zij is er helemaal voor hem. Voorbij zijn de wittebroodsweken met veel en onstuimige seks. Jan is van mening dat zijn jonge vrouw dan maar seks moet hebben met andere mannen. Uiteindelijk gebeurt dit ook als Bes overtuigd raakt van het feit dat haar seks met andere mannen haar eigen man verbetering brengt in zijn toestand. Maar als de toestand zo erg verslechterd is en het leven van haar man zo wordt bedreigd door de verlamming grijpt ze naar grovere middelen. Zij biedt zich aan voor seks en gaat uiteindelijk naar een schip waar geen enkele vrouw meer naar toe zou willen omdat de bemanning pervers is. Als zij denkt, na uitgestoten te zijn door de gemeenschap op het eiland, dat Jan stervende is, neemt zij haar besluit om nog een keer naar het schip met de perverselingen te gaan. De eerste keer kwam ze er goed vanaf omdat ze de bemanning met een pistool bedreigde. Deze keer gaat het goed fout. Van Trier laat enkel het effect zien: zwaar gewond wordt ze in het ziekenhuis gebracht waar ook haar man ligt. Zij denkt dat Jan dood is of bijna dood en sterft ook. Einde liefdesverhaal, zou je zo denken. Maar de film kent een prachtige wending. De echtgenoot herstelt. Jan zit een rolstoel en leert zelfs weer met krukken lopen. Hij besluit om de begrafenis van zijn vrouw niet te laten uitvoeren door de dominee en de ouderlingen op het eiland want zij zullen zonder plechtigheid haar begraven en haar naar de hel wensen omdat zij als een zondig mens heeft geleefd. Jan verwisselt met hulp van zijn vrienden het lichaam in de kist. De ouderlingen begraven een kist met aarde. Bes zelf wordt meegenomen naar het booreiland en daar in de donkere diepte van de zee gestort. En als kers op de taart: de ochtend daarna wordt Jan gewekt om naar buiten te komen. Op de radar is niets te zien, maar uit de wolken klinkt klokgeluid. Een stem uit de hemel, Bes is goed aangekomen.

Dat laatste beschouw ik als een grapje van de regisseur. Bedoeld om de kijker te overtuigen van het feit dat Bes helemaal was als het kind dat het Rijk van God mag ontvangen. Of de dood van Bes de opstanding van Jan, haar man, heeft veroorzaakt door goddelijk ingrijpen wordt in de film in het midden gelaten. Bes heeft een offer gebracht, zij heeft veel offers gebracht om het leven van haar man te redden. Zij heeft alle grenzen overschreden door zich aan te bieden voor seks hoezeer het haar ook tegenstond. Dat wordt in de film duidelijk. Haar vriendin, verpleegster in het ziekenhuis, en schoonzus, weduwe van haar broer, speelt in de film een bijzondere rol. Ook zij is instrument in de handen van God en Bes ervaart door haar het gelijk van haar inzet. Bes ziet alles in een ander licht omdat haar maatstaven vorm krijgen in haar gesprekken met God. Zij interpreteert daarom alles wat er in haar leven plaatsvindt als een effect van haar gebed en het luisteren van God. Slechts een moment in de film krijgt ze géén contact en spreekt God niet. Maar in de scene dat ze definitief haar leven gaat geven is hij er weer, die stem.

De mensen in het dorp, haar grootvader, haar moeder, de dominee staan allemaal aan de andere kant: zij houden meer van de wet dan van de liefde. Hun liefde is letterlijk liefde voor de wet. Zo brengt de grootvader dit ook naar voren. Als Bes dit een keer in de kerk openlijk tegenspreekt, (hoe kun je nou liefde voelen voor woorden ipv voor mensen?) wordt ze definitief verbannen uit de gemeenschap. Vrouwen mogen niet openlijk spreken in de kerk. Ook dit is een prachtige scene die aansluit bij de strekking van de evangelische kritiek op de schriftgeleerden. Bes is de echte volgeling. De anderen zijn erger dan de Farizeeën. Van Trier maakt hier zijn punt. Hij maakt haarscherp duidelijk wat navolging is in het spoor van de liefde. Franz Rosenzweig was het ook die opmerkte dat de vrouw, aangeraakt door Eros, bereid is tot de laatste ontmoeting (met de dood) , sterk als de dood. Een jonge vrouw kan door de liefde al rijp zijn voor de eeuwigheid, terwijl een man daar pas veel later aan toe kan komen (bijvoorbeeld als hij oog in oog staat met de dood op het eind van zijn leven). Deze woorden van Rosenzweig worden in de film bewaarheid. Het hart van de vrouw is door de huiveringen van de liefde vast geworden, zij heeft de huiveringen van de dood niet meer nodig, daarom is zij nu al rijp voor de eeuwigheid. Bes heeft zoveel moeten doorstaan dat zij klaar is voor de dood en ondanks de pogingen om haar te redden, door het hart  weer op gang te brengen via animatie, blijft de lijn op de monitor vlak. Voor ons kijkers misschien onbevredigend, wrang, ironisch. Maar de wegen van de liefde zijn ondoorgrondelijk. Een prachtige eigentijdse en bijbelse vertelling over de liefde sterk als de dood.

John Hacking

14-11-2014