Verheerlijking van het lichaam

Verheerlijking van het lichaam: toekomstvisioenen

Sein? ein Mangel an Scham.”

Cioran

De verheerlijking van het lichaam kan vanuit verschillend perspectief worden bekeken. Centraal staat ook hier weer het ruimteperspectief, de ruimte die het zelf als lichaam inneemt. Ik start bij een verheerlijkt lichaam na de dood en kom langzaam naar de aarde terug, via Goethe en dan de “Übermensch” en het pathos van Friederich Nietzsche tot in onze tijd en de verwachting voor de toekomst. Ik vermoed dat Beerling terecht stelt dat alle beelden van het zelf na de dood ontleend zijn aan het leven.

Een verheerlijkt lichaam na de dood zou beschouwd kunnen worden als een “cadeau” van een God die in heerlijkheid woont. Giorgio Agamben heeft deze heerlijkheid Gods uitgebreid geanalyseerd in de “Archäologie der Herrlichkeit”. Hij verbindt die heerlijkheid in een heilseconomie ook met de concrete economie op aarde waar de macht van de heersers wordt afgeleid en gesanctioneerd door deze hemelse economie. Maar in deze paragraaf is dat niet ons thema.

De heiligen getooid met een stralenkrans leggen in een hiernamaals getuigenis af van de heerlijkheid waarin ze na hun dood terecht zijn gekomen. De realiteitswaarde van dergelijke beelden in relatie tot ons huidige leven is echter “fragwürdig”. Het gaat volgens mij veel meer om de wijze waarop wij in het hier en nu ons leven gestalte geven dan over de werkelijke situatie na de dood. Want na de dood is het concrete  lichaam op aarde achter gebleven en zou eventueel de ziel het lichaam hebben kunnen verlaten. De redenering dat bij God niets onmogelijk is, getuigt eerder van wensdenken dan van een realistische inschatting van de werkelijkheid want de opstanding van het lichaam schijnt met alle natuurwetten te spotten. In dit geval is er dus een voorgesteld verheerlijkt lichaam dat eigenlijk niet kan zijn en dus ook geen ruimte inneemt.

Faust en de “Übermensch” – beiden literatuur

Het omgekeerde, een concreet lichaam maar dan uiteindelijk zonder ziel treffen we aan als de prijs die de mens moet betalen als hij een contract afsluit met de duivel. Positief geformuleerd hoeft dat niet het geval zijn en is er geen prijs die betaald moet worden, zoals Beerling aanhaalt. Beerling citeert Goethes maxime: “Werde, der du bist” en past dat toe op het menselijk bestaan dat hiermee getranscendeerd wordt. Dit “Werde, der du bist” impliceert dat alles al in de mens zit opgesloten, het hoeft er alleen nog maar uit te komen. Als de omstandigheden goed zijn. In het negatieve geval zit ook de depressie reeds voorgeprogrammeerd in een mens en komt ze er op een bepaald moment uit. Goethe beschrijft in het stuk “Faust” dit existentiële vervallen zijn aan dat wat in je zit als Faust in gesprek is met Mephistocles:

MEPHISTOPHELES: Ich bin der Geist, der stets verneint! Und das mit Recht; denn alles, was entsteht, ist wert, daß es zugrunde geht; drum besser wär’s, daß nichts entstünde. So ist denn alles, was ihr Sünde, Zerstörung, kurz das Böse nennt, Mein eigentliches Element.

FAUST: Du nennst dich einen Teil, und stehst doch ganz vor mir?

MEPHISTOPHELES: Bescheidne Wahrheit sprech’ ich dir. Wenn sich der Mensch, die kleine Narrenwelt, gewöhnlich für ein Ganzes hält –ich bin ein Teil des Teils, der anfangs alles war, ein Teil der Finsternis, die sich das Licht gebar, das stolze Licht, das nun der Mutter Nacht den alten Rang, den Raum ihr streitig macht, und doch gelingt’s ihm nicht, da es, so viel es strebt, verhaftet an den Körpern klebt. Von Körpern strömt’s, die Körper macht es schön, ein Körper hemmt’s auf seinem Gange, so, hoff’ ich, dauert es nicht lange, und mit den Körpern wird’s zugrunde gehn.

FAUST: Nun kenn’ ich deine würd’gen Pflichten! Du kannst im Großen nichts vernichten und fängst es nun im Kleinen an.

MEPHISTOPHELES: Und freilich ist nicht viel damit getan. Was sich dem Nichts entgegenstellt, das Etwas, diese plumpe Welt, so viel als ich schon unternommen, ich wußte nicht ihr beizukommen, mit Wellen, Stürmen, Schütteln, Brand – geruhig bleibt am Ende Meer und Land! Und dem verdammten Zeug, der Tier- und Menschenbrut, dem ist nun gar nichts anzuhaben: wie viele hab’ ich schon begraben! Und immer zirkuliert ein neues, frisches Blut. So geht es fort, man möchte rasend werden! Der Luft, dem Wasser, wie der Erden entwinden tausend Keime sich, im Trocknen, Feuchten, Warmen, Kalten! Hätt’ ich mir nicht die Flamme vorbehalten, ich hätte nichts Aparts für mich.

FAUST: So setzest du der ewig regen, der heilsam schaffenden Gewalt die kalte Teufelsfaust entgegen, die sich vergebens tückisch ballt! Was anders suche zu beginnen, des Chaos wunderlicher Sohn!

[…]

FAUST: Was bin ich denn, wenn es nicht möglich ist, der Menschheit Krone zu erringen, nach der sich alle Sinne dringen?

MEPHISTOPHELES: Du bist am Ende – was du bist. Setz dir Perücken auf von Millionen Locken, setz deinen Fuß auf ellenhohe Socken, du bleibst doch immer, was du bist.

FAUST:  Ich fühl’s, vergebens hab’ ich alle Schätze des Menschengeists auf mich herbeigerafft, und wenn ich mich am Ende niedersetze, quillt innerlich doch keine neue Kraft; ich bin nicht um ein Haar breit höher, bin dem Unendlichen nicht näher.

MEPHISTOPHELES; Mein guter Herr, Ihr seht die Sachen, wie man die Sachen eben sieht; wir müssen das gescheiter machen Eh’ uns des Lebens Freude flieht.

Als je bent die je bent zoals tegen Faust gezegd wordt gaat het om de vraag wat ben je dan? Waaruit bestaat je kern, wat is dan je wezen? Vanuit het perspectief van het einde van het leven gezien ben je “voer voor de wormen”. Dat staat haaks op de droom om van het lichaam iets bijzonders te maken of te verwachten. Het licht, zo Mephistopheles, hecht zich aan het lichaam maar op deze aarde is dat geen eeuwig hechten: “Von Körpern strömt’s, die Körper macht es schön, ein Körper hemmt’s auf seinem Gange, so, hoff’ ich, dauert es nicht lange, und mit den Körpern wird’s zugrunde gehn.”

Ik vermoed daarom dat de verheerlijking van het lichaam vanuit het aardse perspectief eerder deel uitmaakt van een utopisch project dat los van alle tragiek, sterfelijkheid en zwakheid misschien dus eerder een product van frustratie is dan gestoeld op werkelijkheid. Eerder een illusoir verlangen dan een echte mogelijkheid. Het is eerder een vorm van ongebreideld narcisme, een poging om het zelf over de wereld uit te breiden, om alle aandacht op dit zelf te concentreren, om alles toe te leiden tot dit zelf. Friedrich Nietzsche formuleert met zijn concept van de “Übermensch” (niet in een politieke context maar een esthetische omgeving) een beeld van een perfecte mens waar het leed van de wereld vanaf glijdt als water van de huid. Een mens die het lijden en de ellende allemaal achter zich gelaten heeft, een volgende stap in de evolutieketen. Maar het is ook een tekst over een profeet die de mens een spiegel voorhoudt en die hem aanklaagt om al zijn valse verwachtingen en zijn ijdele hoop. Deze profeet Zarathustra, een alter-ego van Nietzsche zelf, die struikelt over wat hij aantreft bij de mensen, een moderne Dionysius die met zijn lantaarntje over de wereld gaat om te ontdekken of er nog een echte mens bestaat. Nietzsche laat zijn profeet Zarathustra aldus spreken in het gelijknamige boek “Also sprach Zarathustra. Ein Buch für alle und keinen”:

Ich lehre euch den Übermenschen. Der mensch ist etwas, das überwunden werden soll. Was habt ihr getan, ihn zu überwinden? Alle Wesen bisher schufen etwas über sich hinaus: und ihr wolllt die Ebbe dieser grossen Flut sein und lieber noch zum Tiere zurückgehen, als den Menschen überwinden?

Was ist der Affe für ein Menschen? Ein Gelächter oder eine schmerzliche Scham. Und ebendas soll der Mensch für den Übermenschen sein: ein Gelächter oder eine schmerzliche Scham.

Ihr habt den Weg vom Wurme zum Menschen gemacht, und Vieles ist in euch noch Wurm. Einst wart ihr Affen, und auch jetzt ist der Mensch mehr Affe, als irgend ein Affe.

Wer aber der Weiseste von euch ist, der ist auch nur ein Zwiespalt und Zwitter von Pflanze und von Gespenst. Aber heisse ich euch zu Gespenstern oder Pflanzen werden?

Seht, ich lehre euch den Übermenschen!

Der Übermensch ist der Sinn der Erde. Euer Wille sage: der Übermensch sei der Sinn der Erde!

Ich beschwöre euch, meine Brüder, bleibt der Erde treu und glaubt Denen nicht, welche euch von überirdischen Hoffnungen reden! Giftmischer sind es, ob sie es wissen oder nicht.

Verächter des Lebens sind es, Absterbende und selber Vergiftete, deren die Erde müde ist: so mögen sie dahinfahren!

Einst war der Frevel an Gott der grösste Frevel, aber Gott starb, und damit auch diese Frevelhaften. An der Erde zu freveln ist jetzt das Furchtbarste und die Eingeweide des Unerforschlichen höher zu achten, als der Sinn der Erde!

Einst blickte die Seele verächtlich auf den Leib: und damals war diese Verachtung das Höchste: – sie wollte ihn mager, grässlich, verhungert. So dachte sie ihm und der Erde zu entschlüpfen.

Oh diese Seele war selbst noch mager, grässlich und verhungert: und Grausamkeit war die Wollust dieser Seele!

Aber auch ihr noch, meine Brüder, sprecht mir: was kündet euer Leib von eurer Seele? Ist eure Seele nicht Armuth und Schmutz und ein erbärmliches Behagen?

Wahrlich, ein schmutziger Strom ist der Mensch. Man muss schon ein Meer sein, um einen schmutzigen Strom aufnehmen zu können, ohne unrein zu werden.

Seht, ich lehre euch den Übermenschen: der ist diess Meer, in ihm kann eure grosse Verachtung untergehn.

Was ist das Grösste, das ihr erleben könnt? Das ist die Stunde der grossen Verachtung. Die Stunde, in der euch auch euer Glück zum Ekel wird und ebenso eure Vernunft und eure Tugend.

Die Stunde, wo ihr sagt: »Was liegt an meinem Glücke! Es ist Armuth und Schmutz, und ein erbärmliches Behagen. Aber mein Glück sollte das Dasein selber rechtfertigen!«

Die Stunde, wo ihr sagt: »Was liegt an meiner Vernunft! Begehrt sie nach Wissen wie der Löwe nach seiner Nahrung? Sie ist Armuth und Schmutz und ein erbärmliches Behagen!«

Die Stunde, wo ihr sagt: »Was liegt an meiner Tugend! Noch hat sie mich nicht rasen gemacht. Wie müde bin ich meines Guten und meines Bösen! Alles das ist Armuth und Schmutz und ein erbärmliches Behagen!«

Die Stunde, wo ihr sagt: »Was liegt an meiner Gerechtigkeit! Ich sehe nicht, dass ich Gluth und Kohle wäre. Aber der Gerecht ist Gluth und Kohle!«

Die Stunde, wo ihr sagt: »Was liegt an meinem Mitleiden! Ist nicht Mitleid das Kreuz, an das Der genagelt wird, der die Menschen liebt? Aber mein Mitleiden ist keine Kreuzigung.«

Spracht ihr schon so? Schriet ihr schon so? Ach, dass ich euch schon so schreien gehört hatte!

Nicht eure Sünde – eure Genügsamkeit schreit gen Himmel, euer Geiz selbst in eurer Sünde schreit gen Himmel!

Wo ist doch der Blitz, der euch mit seiner Zunge lecke? Wo ist der Wahnsinn, mit dem ihr geimpft werden müsstet?

Seht, ich lehre euch den Übermenschen: der ist dieser Blitz, der ist dieser Wahnsinn! –

Als Zarathustra so gesprochen hatte, schrie Einer aus dem Volke: »Wir hörten nun genug von dem Seiltänzer; nun lasst uns ihn auch sehen!« Und alles Volk lachte über Zarathustra. Der Seiltänzer aber, welcher glaubte, dass das Wort ihm gälte, machte sich an sein Werk.”

Deze profeet is een teleurgestelde. De mensheid heeft niet gebracht wat er misschien wel in gezeten heeft maar nooit is uitgekomen. Daarom grijpt Nietzsche naar hardere middelen, een fellere toon, een spreken dat alles wil afbreken dat in de maatschappij nog status heeft. Nietzsche noemt zijn filosoferen “Götzen-Dämmerung oder wie man mit dem Hammer philosophirt.” Deze hamer is de profeet Zarathustra die harde taal spreekt. In het voorwoord van dit boek kiest hij voor de aanval, de oorlog tegen wat hij noemt de afgodendienst. Nietzsche als een nieuwe Mozes die Zarathustra ook de oude en nieuwe tafels (van de wet) laat presenteren. Voor Nietzsche is de mens een overgangsfiguur geworden en het beeld van de koorddanser brengt hem op dit idee: “Zarathustra aber sahe das Volk an und wunderte sich. Dann sprach er also:

Der Mensch ist ein Seil, geknüpft zwischen Thier und Übermensch, – ein Seil über einem Abgrunde.

Ein gefährliches Hinüber, ein gefährliches Auf-dem-Wege, ein gefährliches Zurückblicken, ein gefährliches Schaudern und Stehenbleiben.

Was gross ist am Menschen, das ist, dass er eine Brücke und kein Zweck ist: was geliebt werden kann am Menschen, das ist, dass er ein Übergang und ein Untergang ist.”

Uiteindelijk is dit dichterlijke project ook al is de ondertoon profetisch – en ook al heeft het veel weerklank gevonden – een analyse van de mens die zelf de lat te hoog legt. De frustratie van Nietzsche spreekt uit elke passage, zijn afschuw en afkeer geven zijn woede stem. Nietzsche lijkt te treuren om het verlies van de wereld, een wereld waarin hij zich thuis kon voelen en die er niet meer is, of het beeld van een ware wereld die niet meer (of nooit heeft) bestaan.

In “Ecce Homo” kijkt Nietzsche terug op deze periode en schrijft hij: “Götzen-Dämmerung. Wie man mit dem Hammer philosophirt.

1. Diese Schrift von noch nicht 150 Seiten, heiter und verhängnissvoll im Ton, ein Dämon, welcher lacht -, das Werk von so wenig Tagen, dass ich Anstand nehme, ihre Zahl zu nennen, ist unter Büchern überhaupt die Ausnahme: es giebt nichts Substanzenreicheres, Unabhängigeres, Umwerfenderes, – Böseres. Will man sich kurz einen Begriff davon geben, wie vor mir Alles auf dem Kopfe stand, so mache man den Anfang mit dieser Schrift. Das, was Götze auf dem Titelblatt heisst, ist ganz einfach das, was bisher Wahrheit genannt wurde. Götzen- Dämmerung – auf deutsch: es geht zu Ende mit der alten Wahrheit …

2. Es giebt keine Realität, keine “Idealität”, die in dieser Schrift nicht berührt würde (- berührt: was für ein vorsichtiger Euphemismus! … ) Nicht bloss die ewigen Götzen, auch die allerjüngsten, folglich altersschwächsten. Die “modernen Ideen” zum Beispiel. Ein grosser Wind bläst zwischen den Bäumen, und überall fallen Früchte nieder – Wahrheiten. Es ist die Verschwendung eines allzureichen Herbstes darin: man stolpert über Wahrheiten, man tritt selbst einige Todt, – es sind ihrer zu viele …”

Nietzsche beschrijft eigenlijk de moderne tijd: een tijd waarin het houvast lijkt te ontbreken, een tijd waarin de richting die de maatschappij opgaat onduidelijk is. Een tijd ook waarin de oude goden hebben afgedaan en de nieuwe nog geen zeggingkracht hebben.

Ik vermoed dat deze beschrijvingen niet alleen iets van de tijdgeest weergeven maar ook van het algemeen gevoelen van mensen die vol smart wachten op een vorm van verlossing in de vorm van een duidelijk programma. De opkomst van de massabewegingen zouden hier wel eens hun ontstaan aan te danken kunnen hebben omdat ze een gevoelde lacune opvullen met een evangelie van hoop. Nietzsche zelf beschouwt zich als een “Schicksal”, een noodlot en zijn woorden hebben een voorspelende waarde als hij spreekt als een soort Mephistocles:

”Ich kenne mein Loos. Es wird sich einmal an meinen Namen die Erinnerung an etwas Ungeheures anknüpfen, – an eine Krisis, wie es keine auf Erden gab, an die tiefste GewissensCollision, an eine Entscheidung heraufbeschworen gegen Alles, was bis dahin geglaubt, gefordert, geheiligt worden war. Ich bin kein Mensch, ich bin Dynamit. – Und mit Alledem ist Nichts in mir von einem Religionsstifter – Religionen sind Pöbel-Affairen, ich habe nöthig, mir die Hände nach der Berührung mit religiösen Menschen zu waschen … Ich will keine “Gläubigen”, ich denke, ich bin zu boshaft dazu, um an mich selbst zu glauben, ich rede niemals zu Massen … Ich habe eine erschreckliche Angst davor, dass man mich eines Tags heilig spricht: man wird errathen, weshalb ich dies Buch vorher herausgebe, es soll verhüten, dass man Unfug mit mir treibt … Ich will kein Heiliger sein, lieber noch ein Hanswurst … Vielleicht bin ich ein Hanswurst … Und trotzdem oder vielmehr nicht trotzdem denn es gab nichts Verlogneres bisher als Heilige – redet aus mir die Wahrheit. – Aber meine Wahrheit ist furchtbar: denn man hiess bisher die Lüge Wahrheit. – Umwerthung aller Werthe: das ist meine Formel für einen Akt höchster Selbstbesinnung der Menschheit, der in mir Fleisch und Genie geworden ist. Mein Loos will, dass ich der erste anständige Mensch sein muss, dass ich mich gegen die Verlogenheit von Jahrtausenden im Gegensatz weiss… Ich erst habe die Wahrheit entdeckt, dadurch dass ich zuerst die Lüge als Lüge empfand – roch … Mein Genie ist in meinen Nüstern … Ich widerspreche, wie nie widersprochen worden ist und bin trotzdem der Gegensatz eines neinsagenden Geistes. Ich bin ein froher Botschafter, wie es keinen gab ich kenne Aufgaben von einer Höhe, dass der Begriff dafür bisher gefehlt hat; erst von mir an giebt es wieder Hoffnungen. Mit Alledem bin ich nothwendig auch der Mensch des Verhängnisses. Denn wenn die Wahrheit mit der Lüge von Jahrtausenden in Kampf tritt, werden wir Erschütterungen haben, einen Krampf von Erdbeben, eine Versetzung von Berg und Thal, wie dergleichen nie geträumt worden ist. Der Begriff Politik ist dann gänzlich in einen Geisterkrieg aufgegangen, alle Machtgebilde der alten Gesellschaft sind in die Luft gesprengt – sie ruhen allesamt auf der Lüge: es wird Kriege geben, wie es noch keine auf Erden gegeben hat. Erst von mir an giebt es auf Erden grosse Politik.”

Misschien zou je Friederich Nietzsche de eerste filosoof mogen noemen die op een radicale wijze gepoogd heeft om de werkelijkheid van beneden naar boven te denken in plaats van boven naar beneden. Franz Rosenzweig duidt dit leven van Nietzsche als een waanzinnige beklimming in het spoor van Goethe over de rotsen van het menszijn. Uitroepend dat God dood is en dat de mens het helemaal zelf moet doen. Rosenzweig beschrijft het leven van Goethe als een tocht over een richel met aan beide kanten de afgrond. Een tocht waar Goethe niet de vaste bodem verliest – biddend om liefde vanuit het lichaam en om geloof vanuit de ziel, als beide kanten van de afgrond. Rosenzweig noemt Goethe een heiden die dit klaarspeelde zonder zijn nek te breken. Nietzsche is dat niet gelukt omdat hij niet beschikte over de vleugels van de liefde en het geloof maar het zonder hen wilde stellen.

Nietzsche is het voorbeeld van een tragisch figuur die helemaal op eigen kracht wil volbrengen wat eigenlijk ook een kwestie van heteronomie is, een jezelf durven overgeven aan een macht buiten jou die jou dan kan dragen. Het op autonomie gerichte streven van Nietzsche moest wel mislukken want de mens is in de kern niet autonoom. Een geloof in die eigen autonomie miskent niet alleen de werkelijkheid van die mens en zijn sterfelijkheid, maar ze miskent ook het feit dat de verheerlijking van de mens, welke dit streven inhoudt, een doodlopende weg is. Nietzsche zal misschien zoiets vermoed hebben als hij zijn profetische woorden spreekt dat er zware tijden zullen aanbreken.

In dit denken dat gekenmerkt wordt door polariteit: mens-God; autonomie-heteronomie trekt de mens uiteindelijk aan het kortste eind. Een individu zoals Nietzsche kan eraan ten gronde gaan maar de mensheid als zodanig heeft volgens Peter Sloterdijk dit nog lang niet in de gaten – dat bewijst volgens hem de globalisering: De menselijke praxis die hij een vorm van ontremming noemt, kenmerk van de moderniteit, deze maakt krachten los om in te grijpen in het onvolmaakte en onaangename. “Wie de nadelige positie van het bestaan op het aardoppervlak nuchter genoeg in ogenschouw neemt, werpt de teugels af die tot dusver het ongenoegen van de stervelingen  over de beproevingen van het leven temidden van het niet-mooie in bedwang hielden. Daarvoor wordt de verontwaardiging in de moderniteit als grondhouding gelegitimeerd – on a raison de se révolter; Prometheus wordt de titaan van de dag en Philoctetes zijn secretaris. […] In esthetisch opzicht betekent de aardse globalisering de overwinning van het interessante op het ideale. Haar resultaat, de bekend gemaakte aarde, is de bol die als vorm teleurstelt maar als interessant lichaam de aandacht op zich vestigt. Van dat lichaam – en van alle andere lichamen op dat lichaam – alles te verwachten: dat zal de wijsheid van ons tijdperk worden.”

Verontwaardiging à la Nietzsche als grondhouding, woede als drijfveer om de aarde te ontdekken, te exploreren en om zoals we gezien hebben boven in de grote oorlogen de anderen te knechten. Inzet is het lichaam dat heel dat streven zal moeten gaan dragen. Een mechanisme wordt hier duidelijk: als je op anderen neerkijkt, plaats je jezelf erboven. Deze metafoor van hoog en laag keert terug in talloze situaties in onze maatschappij. Ruimtelijk vertaald zijn er vele voorbeelden ook voordat de moderne tijd zijn intrede deed. De heerser op zijn troon, het altaar op de treden, denk niet alleen aan de katholieke kerken maar ook aan de tempels van de Azteken en Maya’s waar het altaar boven aan de trap stond: vandaar werden de lichamen van de geofferden naar beneden gegooid. Een andere ruimtelijke vertaling van de belangrijkheid van het lichaam zien wij bij de oude Egyptenaren waar de dode Farao een eigen tombe krijgt in de vorm van een reusachtige piramide. De kastelen van de heersers, de villa’s van de machtigen, de paleizen van de uitverkorenen die hun macht aanwenden om te laten zien dat zij iets bijzonders zijn, het wagenpark van de popsterren en sommige religieuze leiders (Bhagwan Shree Rajneesh bijvoorbeeld) het zijn allemaal uitbreidingen (extensies) van het lichaam, een verheerlijkt lichaam dat materieel zichtbaar gemaakt moet worden door de luxe en de overdaad. Het begrip “lijfeigenen” tijdens de slavernij maakt duidelijk dat het lijf bezit is van iemand anders die er ongeremd en onbeperkt over kan heersen. Zo wordt het zelf van de eigenaar een zelf dat over leven en dood heerst, dat anderen als bezit en koopwaar beschouwt en daar zelf status aan ontleent. Het voert te ver om deze voorbeelden nader te bekijken maar ook onze tijd kent haar eigen vormen van verheerlijkte lichamen: denk aan de modewereld, de filmwereld, de helden van het filmdoek en de muziekindustrie. Muziek is misschien wel de oudste vorm van een verheerlijking van het lichaam. De stem die de ruimte bestrijkt en vult, het geluid dat het zelf over een ruimte doet verspreiden, aankondiging van een bestaan dat gehoord wil worden. Optredens in moderne muziektempels met duizenden bezoekers maken dit duidelijk.

Dit is een excerpt uit tekst met noten: complete tekst: http://philosophyofthebody.wordpress.com/wereldbeeld-als-lichaam/