Komt er een “post-human”?

Post-humanisten of trans-humanisten voorspellen het einde van de huidige mens met zijn lichamelijke en geestelijke beperkingen. Zij verwachten of een zwaar lichamelijk verbeterde mens of een mens die geen lichaam meer heeft maar gekoppeld is aan een machine. In die zin is de machine dan het post-lichaam. Er is alleen een practisch puntje om het ironisch te formuleren: hoe moet dat met 4 tot 6 miljard menselijke lichamen? Die kunnen niet allemaal tegelijk worden veranderd en aangepast of vervangen. Dat zal dus heel geleidelijk moeten gaan en misschien is het niet de bedoeling dat het hele cohort mensheid hieraan zal moeten geloven. De film Gattaca uit 1997 laat zien dat genetische selectie en het toepassen van genetische identificatiemethoden een tweedeling in de maatschappij tussen valide en in-valide individuen kan bevorderen waardoor er een klasse ontstaat van bevoorrechten en van gewone mensen die door natuurlijke geboorte ter wereld zijn gekomen. Een dergelijke tweedeling tussen perfecte en niet-perfecte subjecten kan makkelijk het gevolg zijn van toegenomen technische mogelijkheden. De “Haves and the Haves Not”, de gecomputeriseerde individuen, de machine-mensen, en de buitenstaanders, die niet aangeslotenen, de lichaamsmensen, die wereld kunnen we dan krijgen.

Maar er is nog een variant mogelijk zonder dat er een directe lichamelijke fysieke koppeling aan computer of machine plaats moet vinden. Je kunt ook denken aan een avatar, een subject dat digitaal als avatar leeft en werkt en daarin bij gestaan wordt door een gids, een coach, een navigator. Iemand die virtueel de weg wijst aan de avatar, die ook de rotklusjes opknapt, die de weg zoekt in de brei van informatie en die de formele activiteiten afhandelt. Je kunt er ook voor kiezen dat de avatar zijn eigen gids is in de digitale wereld. Je kunt die avatar koppelen aan jouw lichamelijke plek in de wereld door alle bekende lichamelijke informatie beschikbaar te stellen aan de avatar. De avatar is dan meer en meer jouw lichaam in de digitale werkelijkheid. Jij maakt gebruik van de avatar die zo een deel van jou is om de weg te vinden in deze werkelijkheid 2.0 Je behoudt je lichamelijke autonomie buiten de computer maar die is dan wel relatief, afhankelijk ervan hoe de overheid en de maatschappelijke instanties jou als lichaam willen behandelen en bejegenen. Helemaal losgekoppeld van de digitale werkelijkheid besta je in feite niet, net zo min als je nu eigenlijk niet bestaat als je geen identiteitspapieren hebt en die ook niet kunt verkrijgen. Het feit dat je een lichaam hebt is in de digitale realiteit geen bewijs genoeg. De avatar is dus een soort verdubbeling van jezelf. Maar wat is hier verdubbeld en wat is nog zelf?

Was het lichaam een auto-topie waarin het zelf zijn metaforische woonplaats heeft, de avatar is een auto-nodus, een knooppunt in de digitale werkelijkheid waarin het zelf aanwezig en werkzaam is op een digitale wijze. Dit zelf is eigenlijk niets bijzonders meer want het onderscheidt zich in wezen in niets van de andere digitale zelven die ook uit nulletjes en enen bestaan. Dat is dan meteen het definitieve einde van het zelf. Het lichaam met daarin opgesloten het zelf is de enige garantie voor een zekere uniciteit van een zelf in een lichaam. Het lichaam vormt daarvoor de voorwaarde. Als wij dit lichaam opgeven om volledig digitaal te gaan is dat gelijk aan zelfmoord. Dat bestaan we als zelf niet meer. Dan hebben we onszelf overbodig gemaakt. Want wat zijn de grenzen van het zelf? Waardoor wordt het behoed om niet uiteen te vallen in nullen en enen? Want als het zelf volledig en alleen maar digitaal is, is het zelf in wezen niets anders dan een verzameling, een ordening in nullen en enen. Ook een avatar is eigenlijk niet meer dan dat. Een beetje opgetuigd met extra gegevens maar dat is het dan ook. Een flut-identiteit, een spelletje, een game. De keuze voor een volledige digitalisering van mijn mens-zijn, mijn subject-zijn is een keuze voor mijn dood. Ik vermoed dat de trans-humanisten en post-humanisten zover niet willen gaan. Zij fantaseren over het downloaden van herseninhoud in een robot. Deze herseninhoud staat dan voor het individu dat ze nu zijn en willen blijven zijn. Alsof een verzameling hersenen dan zo iets bijzonders is. Ik zie het als een vorm van romantisch denken in de trant van Frankenstein die zijn kunsten een paar eeuwen later vertoont maar nu toegepast op machines. Kortom geen verbetering. Keuze voor een wereld van de post-humane mens, als verbeterde lichamelijke mens of als robot heeft dus heel wat negatieve consequenties die wij nu niet kunnen overzien maar die onze kern als mens wel ten diepste raken. De beleving van ons lichaam maakt hoe dan ook deel uit van die kern.

John Hacking

8 januari 2013