Parallel zelf

In de film Mr. Nobody uit 2009 vertelt de laatste sterfelijke mens Nemo op 118 jarige leeftijd zijn levensverhaal waarbij hij onder hypnose tegenover een psychiater en wakker tegenover een journalist (met een oude bandrecorder) drie fases uit zijn leven vertelt, als negenjarige, als verliefde puber en als volwassen echtgenoot. De toehoorders van zijn verhaal kunnen er geen draad aan vastknopen omdat de verteller diverse verhaallijnen bij elkaar brengt. Omdat hij als negenjarige moest kiezen tussen vader en moeder die gingen scheiden vertelt hij twee verhalen: het ene waarin hij bij zijn vader blijft en later alles wat daarop volgt met relaties en huwelijk, het andere waarbij hij bij zijn moeder blijft en de liefde van zijn leven ontmoet als puber maar die in het volwassen leven geen vervolg krijgt. Hoewel, uiteindelijk wordt ook dit moment mogelijk omdat de verteller in staat is zijn leven terug te brengen naar een eerder stadium en zo zijn keuzes te herzien en aan te passen zodat er een ander leven mogelijk wordt. Als metaverhaal of als filosofische onderbouwing van dit al dient het model van de snaartheorie dat wordt aangestipt en waarmee wordt verklaard dat sinds het begin van de kosmos slechts 4 van de 9 dimensies zich hebben ontvouwd: 3 ruimte en 1 tijdsdimensie. Als uiteindelijk in het uitdijend heelal het punt wordt bereikt dat de energie op is volgt er een omkeer en gaat het weer krimpen. Dan zal ook volgens de voorspelling de tijd terug gaan lopen. Iets wat in de film daadwerkelijk in 2089 plaatsvindt op 20 februari om 5 uur. Het is ook het moment waarop de net overleden Nemo weer tot leven komt en lachend keert hij achterwaarts terug in het leven omdat hij het op het laatst van zijn minuten het verhaal van het weerzien van hemzelf met Anna, zijn geliefde, heeft gedacht. Een happy end.

In de film wordt in de dialogen duidelijk gemaakt dat alles met alles samenhangt en niets volgens een vaststaand patroon hoeft te verlopen zoals jij dat in gedachten hebt. Wij noemen het toeval, maar dat toeval wordt in het verhaal geduid als mogelijke verhaallijn. De negenjarige Nemo heeft ontdekt dat hij soms de toekomst kan zien omdat tijdens zijn geboorte de engelen vergeten hebben om hem te doen zwijgen. Volgens de Joodse kabalistische mythe die hier wordt geciteerd vergeten de zielen voor hun incarnatie waar ze vandaan kwamen en beginnen ze door deze vergetelheid als het ware weer opnieuw.

De film roept een aantal vragen op over het zelf. Het zelf functioneert door het bijeenbrengen van de verhaallijnen op een parallelle wijze. Het is tegelijk in dezelfde persoon in meerdere situaties, in meerdere mogelijkheden en in meerdere plots. Zonder dat de zelven zo laat het verhaal zien, dat van elkaar weten. Er is soms een vermoeden maar inzicht breekt niet door. De oude Nemo maakt dit zichtbaar door op te merken dat wij niet weten wie en wat we zijn en of we wel bestaan. Hij zegt dat wij allemaal in de film het resultaat zijn van het denkwerk van de negenjarige architect die in de bioscoopzaal zit en kijkt wat er op het toneel plaatsvindt. De negenjarige wordt zo tot een maker van realiteit, van mogelijkheden, van verhalen die zich gaan afspelen. Als architect van verhalen neemt hij een soort van goddelijke positie in.

Marvin Minsky, een computerwetenschapper noemt onze identiteit heterogeen en verdeeld omdat het zelf in staat is meerdere identiteiten aan te nemen in de virtuele wereld. Deelnemen aan computerspelen, het ontwikkelen van een digitale identiteit maken dat mogelijk. Het zelf kan volstrekt geloofwaardige meerdere zelven zijn en spelen. Digitalisering van de samenleving maakt het verhalen vertellen en de verhaallijnen op een nieuwe wijze zichtbaar. Religieus gezien zijn de religieuze boeken niets anders dan de verhalen ontvangen via of van een god of goden. De godsdienstigen beroepen zich op een directe vorm van inspiratie. De Tora als woord van God, het evangelie als geïnspireerd op woorden en leven van Jezus die een “incarnatio” is van God. Als Tora een verbeelding en de gestalte is van God als woord in levende lijve als Jezus het vleesgeworden Gods woord is, dan betekent dat, dat de kracht van het woord en het verhaal veel verder gaat dan dat wij vermoeden. Maar had het ook anders kunnen zijn? Nemo laat zien dat het theoretisch mogelijk is. Alleen zal ons lichaam niet echt meewerken hoever we ook geschreden zijn op de weg van de techniek en de celvernieuwing. Want in de wereld waar de dood is uitgebannen blijft nog altijd de vraag over: hoe wil je dan eeuwig leven? In welke vorm? En op welke leeftijd moet je worden gefixeerd?

John Hacking

27-2-2013