Autonomie en heteronomie in relatie tot geloven/vertrouwen

In het Westen staat autonomie al heel lang hoog in het vaandel. De mens is ‘in wezen’ autonoom, zo luidt de gangbare opvatting. Wat dit ‘in wezen’ betekent ga ik nu niet verder uitzoeken omdat ik niet kan definiëren wat het ‘wezen’ is van de mens als mens. De claim in deze uitspraak is duidelijk want het is, zo denk ik meer een claim dan een feit. Ik kan hier zo stellig over zijn want autonomie in welke vorm dan ook is betrekkelijk. De dood maakt een heel snel einde aan welke vorm van menselijke autonomie ook. En je bent ook niet de baas over je lichaam hoe graag je misschien wel zou willen. Geboorte, dood, ziekte, erfelijke eigenschappen, dingen die je overkomen, je lot, je ongelukken, je negatieve en je positieve ervaringen zijn vaak gebeurtenissen die je autonomie ondergraven of die niets met je autonomie te maken hebben. Ze komen van buiten, ze overkomen je, je hebt je ertoe te verhouden, ze zijn heteronoom. Iemand of iets anders stelt je op dat moment de wet. En daar moet je dan wat mee. Je kunt er niet voor weglopen.

Op het terrein van religie en geloof wordt de positie van de heteronome macht ook door God of het goddelijke, (soms in de vorm van het sacrale) ingenomen. God spreekt de mens aan en de mens luistert. Zo tenminste de verhalen die erover verteld worden. Mozes mag tegensputteren als hij tegenover de brandende braamstruik staat maar hij doet toch wat er van hem gevraagd wordt. Tegenspreken mag dus, net zoals Abraham, net zoals Jakob, net zoals Job en de profeet Jeremia en met hem veel profeten (Jesaja, Jona, Ezechiël). Maar uiteindelijk trek je als mens, hoe autonoom je jezelf ook opstelt aan het kortste eind. Is dat erg? Ik denk van niet. Toegeven aan de roepstem van de heteronome macht leidt tot nieuwe keuzes en een nieuwe weg door het leven. Meestal geen makkelijke weg en soms niet altijd met een fijne uitkomst. Maar zo gaat dat in verhalen en in levens. Soms gaat het niet over rozen.

Vanmiddag tijdens het getijdengebed werd gelezen uit Lucas 1 waar Maria bezoek krijgt van de engel Gabriël. Deze kondigt haar een nieuwe geboorte aan en Maria vraagt eerst hoe dat dan moet gebeuren terwijl ze geen man heeft gehad. Maar na wat uitleg van de engel stemt ze toe in wat de engel, of God, of de heteronome macht met haar van plan is. Ze erkent de heteronomie van het goddelijke en geeft zich eraan over. “Uw wil geschiedde”. Stel nou dat ze had gezegd op basis van haar opvattingen over zichzelf en haar autonomie: aan mijn lijf geen polonaise, zoek maar een ander meisje voor je experiment? Wat zou er dan zijn gebeurd? Natuurlijk verloopt het verhaal niet zo, maar het had zo kunnen zijn. Dan hadden we niet Maria als voorbeeld maar een andere vrouw, een andere naam. We hadden een ander verhaal, maar aan de beleving van de heteronomie had het niets afgedaan. Als Maria zwanger wordt, net als haar nicht Elisabeth gaat ze ontdekken dat haar autonomie op een heel nieuwe wijze door iets heteronooms wordt bepaald en gekleurd. Ze ervaart lijfelijk het heteronome schepsel in haar baarmoeder. En als het kind geboren is blijft het een vorm van existentie die haar autonomie beperkt en kleurt. Liefde zou je bij uitstek het bewijs van heteronomie kunnen noemen in een leven van een mens tijdens zijn leven. De ander is en wordt zo belangrijk dat jij jouw autonomie ervoor opoffert of relativeert. Dus het Westers standpunt dat de mens in wezen autonoom is, is in wezen een leugen die miskent en ontkent dat het niet om macht maar om liefde draait. Dat is de les die wij uit het verhaal van Maria, maar ook uit het verhaal van Mozes, Abraham, Jakob, Jeremia, Jona, Jesaja en Job kunnen halen. Het wordt met veel omhaal van woorden verteld maar de kern is duidelijk. De heteronome macht buiten ons vraagt toewijding, vraagt inzet, vraagt toestemming en vraagt liefde van ons. Als wij hieraan beantwoorden doen we niet tekort aan onze autonomie maar vervullen wij waartoe wij geroepen zijn. We komen dichter bij ons zelf en dichter bij ons ware wezen wat dat dan ook moge zijn.

John Hacking

14 maart 2014