Balkan

Toen de Turken in de 15 en 16 eeuw een aanval openden op Europa en optrokken richting Wenen noemen ze het gebied dat hadden bezet boven het huidige Griekenland Bal-kan, letterlijk honing en bloed. Een land met veel genoegens, vruchten, rijkdommen en met veel verzet van de plaatselijke bevolking waardoor er veel bloed vloeide.

Binnenkort vinden de Europese verkiezingen plaats – D66 maakt op borden reclame met de tekst “een sterk Nederland, een sterk Europa”. Dat riekt naar nationalisme en naar een vorm van populisme om de kiezer vooral beiden aspecten van wat wenselijk is aan te praten. Nationalisme en eigenbelang, nationalisme en kortzichtigheid hebben in de Europese geschiedenis vaker voor grote oorlogen gezorgd. Die weg bewandelen is niet wenselijk. Waarom moet Nederland als kippenlandje sterk zijn? Waarom niet slim, waarom niet Intelligent, waarom niet rechtvaardig en vredelievend, waarom niet zachtmoedig? Is intelligentie niet een voorwaarde om genoeg te verdienen, om er toe te doen, om goede en rechtvaardige oplossingen te bedenken voor de problemen die er spelen: problemen van economische aard, van milieutechnische aard en van sociaal maatschappelijke aard. In zijn eentje kan Nederland niets uitrichten wat populisten ook mogen beweren. Uit Europa en de Euro stappen en het helemaal op onszelf gaan doen, en dan maar hopen dat de anderen zo aardig zullen zijn om toch nog handel te willen drijven met ons, is illusoir. Veel handel heeft met lage prijzen maar vooral ook met de gunfactor te maken. Daarmee geen rekening houden is heel erg dom. Als doorvoerland zijn wij optimaal afhankelijk van andere landen, anders is het economisch snel met ons gedaan. Geen economie, geen welvaart, geen verzorging meer. Dan is het einde oefening. Ook einde politiek van populisten en andere domoren.

Een sterk Europa is vooral economisch belangrijk maar militair is de kracht van een gezamenlijk verband niet te onderschatten, zeker als democratie, mensenrechten en andere belangrijke zaken zoals mensenhandel, vrijheid van meningsuiting, open communicatielijnen, vrij internet, drugs, milieu op het spel staan. Maar ook hier geldt dat de zwakste schakel de verantwoordelijkheid is van allen. Doen alsof elk land zijn eigen boontjes maar moet doppen is naast de waarheid en logenstraft de eerder gemaakte afspraken en verdragen. Ook dit is een vorm van domheid. Domheid die een prijs heeft. Namelijk onderling wantrouwen en onderling ruzie maken zodat er van wetgeving te weinig terecht komt en van de naleving ervan al helemaal niet.

Mondiale en globale problemen zijn te omvattend en te complex om als land alleen op te lossen en dat moet je dan ook niet willen. Daarom moet je alles op alles zetten om samen te werken en investeren in samenwerking. Elk probleem is een uitdaging en geen kostenpost. Onderwijs en zorg vooral zien als kostenpost voor een overheid is ook een vorm van domheid die een spiraal naar beneden veroorzaakt. Er is geld genoeg in de wereld. Het wordt alleen verkeerd besteedt. Als een schilderij van Bacon of Newman meer dan 80 miljoen euro kan opbrengen weet je dat je op een verkeerde weg zit. Dat is verspild geld. Een enkeling kan het werk bekijken en voor de rest is het een zinloze investering voor de meerderheid van de mensen. Het is de dus de kunst om het geld aan te boren dat nodig is voor investeringen in zaken die er toe doen en die een land en een continent verder brengen. Massaal inzetten op zonnenenergie, elk dakpan een zonnecel, dat moet kunnen, elk huis zelfverzorgend, zo moeilijk moet dat niet zijn. Elk huis zijn eigen tuin, een voedselkwekerij in het klein, vraagt al meer investering en meer kennis van zaken en inzet. Toegang tot kennis voor allen, niet voor een select gezelschap van bevoorrechten, is een stap naar de toekomst toe. De maatschappij en de activiteiten daarin enkel zien als kostenpost draagt niet bij aan veranderingen maar maakt mensen wantrouwig en stelt hen voortdurend teleur omdat de beurs regeert. Het is een vorm van wantrouwen van overheidswege terwijl een aantal kopstukken er lustig op los verdienen. Die hebben geen last van bezuinigingen. Dat schept niet alleen onvrede maar verlamt een maatschappij en een regering die daardoor steeds minder draagvlak krijgt. Politiek is daarom niet in omdat de politici er grotendeels zitten voor eigen gewin en alleen maar bezig zijn met pleasen van het volk. Dat schiet niet op. Een doodlopende weg dus, een “Holzweg” zoals Martin Heidegger dat noemde. Ik heb die “Holzwegen”  wel  eens letterlijk gelopen in de Ardennen,  en na een paar uur wandelen ben je niet echt blij als je weer een heel eind terug moet omdat de ingeslagen nergens heen leidde. Geen slimme actie dus.

Afgelopen maandag en dinsdag waren wij met de studentenpastores bijeen op een conferentie rond de eigen spiritualiteit en het eigen geloofs-verstaan. Dat was een zinnige bijeenkomst. Het maakte mij weer eens duidelijk hoeveel kracht erin zit als je jezelf open durft te stellen, als je jezelf ook van je zwakke kant durft te presenteren en als je vanuit zachtmoedigheid de ander benadert. Luisteren met oren die niet meteen een oordeel klaar hebben, luisteren met aandacht en met compassie. Luisteren naar elkaar en proeven wat er achter de woorden klinkt aan verlangens en gevoelens. Dat is wat anders dan je zelf voordoen als sterk, krachtig, robuust. Ik vermoed dat het verhaal van Jezus niet hiervan afwijkt. Hij treedt vaker duidelijk op in relaties en problemen, hij gaat er helemaal voor, maar hij brengt ook troost, honing zijn zijn woorden soms, hij staat stil bij de ander tegenover hem en verschaft hem of haar zo ruimte, zij worden gehoord en gekend; zij voelen zich gehoord en gekend. Soms gebeurt dat door het stellen van een enkele vraag: “wat heb je nodig, wat heb je ten diepste nodig”. Jezus is eigenlijk geen wonderdoener (ook al is dat van hem gemaakt), maar eerder iemand die open voor je staat. En in die openheid vinden wonderen plaats. Zachtmoedigheid maakt onbekende krachten los, zelfs zo dat mensen genezen van hun demonen, die dingen die bezit van hen hebben genomen omdat ze verslaafd zijn geraakt aan dingen die niet goed voor hen zijn, of omdat ze de vervulling van hun verlangens op de verkeerde manier hebben ingevuld. Dat is dan allemaal opvulling maar geeft geen echte bevrediging, net zoals het voedsel dat mensen tot zich nemen om hun tekort aan ervaren liefde aan te vullen. Dat werkt natuurlijk niet.

Bal-kan, honing en bloed zijn eigenlijk ook een metafoor om de uitdaging van het christendom in een woord te beschrijven – een uitdaging die rechtstreeks slaat op het leven van Jezus en zijn werkzaamheid. Die gedachte kreeg ik laatst op de fiets. Jezus vraagt commitment, hij laat zijn eigen inzet zien. Zijn woord levert vruchten op als je hem navolgt. Dat moet je durven want het is niet zonder risico. In tegenstelling tot het bloed dat de volken op de Balkan bereid waren te offeren voor hun vrijheid tegen de bezetting door de Turken, is het bloed van Jezus geen bloed voor een vrijheidsstrijd op politiek en maatschappelijk niveau, maar bloed dat vloeit als gevolg van zijn martelaarschap voor het Rijk van God, een rijk van een heel andere orde. Hij sterft voor dit ideaal: Gods vrede op aarde; zijn werkzaamheid kost hem de kop. In die zin wijkt zijn bloed niet zo veel af van het bloed van andere martelaren die voor hun ideaal van een rechtvaardige en liefdevolle samenleving sterven. De zachtmoedigen kost het het eerste de kop want de wraakzuchtigen, de haatdragenden, de sterken voelen zich vooral door hen het meest bedreigd. Zoveel liefde vraagt om een antwoord en meestal is dat een wreed antwoord: kruiziging, marteling, dood. De haatdragenden en de profeten van het geweld kunnen misschien niet anders – zij geloven niet in het tonen van hun kwetsbaarheid want zij leven in de wereld van de kracht en de sterken. Hun wereld is zwart-wit, sterk-zwak en bij die laatsten willen ze niet horen. Misschien denken ze dat ze het eeuwige leven hebben maar daar komen ze dan vanzelf wel achter. Dan is het meestal te laat.

Een sterk Nederland, een sterk Europa is een slogan die al snel tot misverstanden kan oproepen want wat moet hieraan beantwoorden. Als wij met elkaar een aantal urgente problemen tot uitdaging maken om samen op te lossen komt er veel positieve energie vrij en komt het geld vanzelf uit die vele hopen die dagelijks via virtueel geldverkeer en handel per seconde over het internet vliegen. Geld genoeg, kennis ruim voldoende, nu nog de moed, de inzet en het geloof in het aanpakken van de dingen die nodig zijn en de weg van de zachtmoedigheid en de kracht van het kleine, het zwakke en het ondergeschikte mobiliseren. Welke wonderen zal de wereld dan aanschouwen?

John Hacking

16/20 mei 2014