Digitale lichamen

In het boek „De kracht van platformen. Nieuwe strategieën voor innoveren in een digitaliserende wereld van M. Kreijveld, J. Deuten en R. van Est (red.)” beschrijven de auteurs hoe platformen op internet handig gebruik maken van de bijdragen van de platform-bezoekers en leden. Iedereen zet zijn informatie op internet en anderen spinnen daar garen bij door het gedrag te analyseren, foto’s en films te verzamelen en te ordenen en al deze gratis opgedane kennis door te verkopen aan gegadigden. De auteurs noemen de eigenaars van deze wereldwijde platformen de nieuwe rijken die profiteren van de gratis productie van de deelnemers. De deelnemers zijn niet alleen maar consument maar ook producent en zij zijn product want ze passen zich aan aan de eisen van het netwerk en platform. Dat alles gaat bijna ongemerkt. Zogenaamde sociale media zijn zo „sociaal” dat ze hun reclame aanbod helemaal op je afstemmen. Dat kan alleen maar als ze een goed uitgewerkt profiel van je bezitten en daar werk je zelf hard aan mee door zoveel mogelijk te delen. In feite zijn wij als „autonome” subjecten knooppunten geworden in een wereldomvattend netwerk. Als het zelf niet kan functioneren zonder het lichaam, anders kunnen we niet spreken van een subject, kun je je nu gaan afvragen wat deze ontwikkeling doet met ons lichaam en onze zelfbeleving. Subject zijn betekent letterlijk onderworpen zijn. Dat is de oorspronkelijke betekenis. Dat er in de loop der tijd een betekenisverandering heeft plaatsgevonden doet daar niets aan af. Misschien keren wij door de moderne digitale ontwikkelingen weer terug naar deze oorspronkelijke betekenis van subject omdat wij als knooppunten deel uitmaken van een groter netwerk en daarin eerder onderworpen zijn dan heerser. Ik heb de werkelijkheid van het zelf in het lichaam een autotopie genoemd, het lichaam is een of de plaats voor het zelf, daarin kan het zelf zich manifesteren en komt het tot aanzien en ontwikkeling. Het lichaam is een autotopos, een zelfplaats. Maar nu zijn we een stap verder en wordt het subject ook een autonodus, een zelfknoop. Als autonodus is het verbonden en gebonden met en aan andere knooppunten en dat kan op velerlei manieren. We kennen dat fenomeen natuurlijk al zolang de mensheid bestaat, denk maar aan stamverbanden, families, werkrelaties etc. Maar komt daar de digitale verbondenheid bij en zijn wij helemaal opgenomen in deze nieuwe wereld die voor 100 jaar nog niet bestond. Hoe zal ons leven eruit zien over weer 100 jaar? Hoe zijn we dan verbonden en ingebonden? Hoe staat het met ons lichaam en ons zelfbewustzijn? Zeker nu de robot heel belangrijk gaat worden.

Ik heb daar al vaker over geschreven en ik vermoed dat we iets groter moeten denken dan alleen maar het huidige internet. Als autonodus maken we deel uit van het grote netwerk dat de werkelijkheid meer en meer in haar greep gaat krijgen. We besteden veel tijd achter de computer in velerlei vormen, en dat heeft invloed op ons denken en ons gedrag. Misschien moet je het grote digitale verband dat om de wereld en in de wereld is gesmeed wel gaan beschouwen als een groot lichaam. In de film de Matrix wordt dit al zichtbaar gemaakt in het laatste deel. Op het niveau van de energiestromen zie je dan een groot netwerk van stromen energie waar alles en iedereen deel van uitmaakt. In feite is dit ook een Boeddhistisch visioen op de werkelijkheid: alles is met alles en iedereen verbonden, en het subject is uiteindelijk een illusie. Maar we zitten nog in ons lichaam en we zijn niet allemaal verlichte Boeddhisten. Dus daar moeten we het nu mee doen. Als de digitale ontwikkeling er toe leidt dat alles een groot netwerk wordt dat virtueel en reëel allesbepalend wordt dan kunnen wij ons, zo vermoed ik, niet aan onttrekken. We zijn „connected” of we nu willen of niet en we gaan meer en meer onze autonomie verliezen. Een autonomie die we nu nog grotendeels ontlenen aan onze lichamelijkheid omdat we niet aan elkaar vastzitten. Als ons lichaam eenmaal gekoppeld is aan de computer is er geen houden meer aan. We gaan die kant op want de robot treedt meer en meer binnen in ons leven en houdt alles in de gaten. Onze lichamelijke gesteldheid is binnenkort onderwerp van onderzoek, data-analyse en voorwerp van aandacht door de medische industrie die haar producten wil slijten en die via de politiek misschien ook alle rimpelingen in het gemoed van de subjecten wil gladstrijken zodat wij brave burgers blijven. In feite is het woord burger ook al lang een anachronisme want we zijn van consumenten tot producenten en producten geworden. De burger stamt uit een ander tijdperk. Iedereen die wel nog doet of burgerdom er toedoet loopt achter de feiten aan en verheerlijkt een afgedane mogelijkheid. Niet meer de concrete ruimte van stad, dorp, land, werelddeel doet er toe maar de digitale ruimte die de hele wereld bestrijkt. Dat we toevallig in Nederland wonen is slechts bijzaak. Dat we op klompen liepen tegen de natte voeten en dat we molentjes hadden om de boel droog te malen is leuk voor de anekdotes en de historici maar het heeft absoluut niets meer te maken met de werkelijke ruimte waar we nu door de computertechnologie in terecht zijn gekomen. Ik vermoed dat onze knooppunt functie op een bepaald moment ervaren wordt als de echte werkelijkheid en dat het losgekoppeld zijn ervaren wordt als droom, als nostalgie, als iets wat voorgoed voorbij is. Zo worden we en zijn we in feite al deel van het digitale reuzenlichaam. Onze welvaart, ons functioneren in deze samenleving is er op gebaseerd. En zo gauw er ernstige rampen plaatsvinden waardoor een deel van het digitale lichaam beschadigd wordt, valt de stroom uit, lopen de polders onder, ontploffen de kerncentrales, is er geen geld en goederenverkeer meer, en zijn we terug in de steentijd. Alleen al dit feit bewijst hoever wij zijn opgeslokt door het digitale lichaam en hoe onzelfstandig we zijn geworden. Nu maar hopen dat er genoeg digitale feedback geleverd kan worden als antwoord op aanslagen en ander leed veroorzaakt door hackers, digitale oorlog specialisten waardoor er altijd hoe dan ook een back-up systeem kan worden ingeschakeld. Hoeveel back-up mogelijkheden hebben wij als knooppunt, als auto-nodus nog? Een vraag om je op te bezinnen.

John Hacking

15 oktober 2014