Speelgoed

Speelgoed

Op schilderijen van een paar honderd jaar geleden zie je het soms, het speelgoed uit het dagelijks leven van kinderen: een tol, een pop, iets wat op een bal lijkt. In variatie en techniek tamelijk eenvoudige voorwerpen. Met de komst van de industriële revolutie verandert ook het speelgoed, zeker dat voor jongens. Machines doen hun intrede en na de uitvinding van de auto en het vliegtuig ook navenant speelgoed. In middels leven we in het digitale tijdperk maar de pop heeft nog niet afgedaan net zo min als de (voet)bal of de tol. Alleen de vormgeving is aangepast: de pop is een barbiepop en er zijn tal van figuren ook uit de spelindustrie bijgekomen, zoals de actionhelden, bekend van de comics. Ook de knuffels zijn er nog steeds in de vorm van dierfiguren. Wel volslagen nieuw zijn de computers, de digitale spelletjes en de electronisch bestuurbare voertuigen. Bordspelen zijn er ook al heel lang maar de variatie is nou toch wel heel erg groot geworden. Je hoeft een catalogus met speelgoed maar door te bladeren, wat ik dan ook doe, om te beseffen welke grote rol is weggelegd voor plastic voorwerpen. Zonder onze aardolie-industrie en de verwerking van koolstof was dit nooit mogelijke geweest. Vanaf babyleeftijd tot en met volwassenen is er speelgoed te koop.

De populaire treinstellen met stations, bomen, huizen en wat al niet zijn er ook nog steeds hoewel dit wel een kleine minderheid wordt die dit wil aanschaffen, opbouwen en gebruiken. Er is ook veel speelgoed dat lawaai maakt en muziek. Veel speelgoed is er om alleen mee te spelen, maar er is ook een ruim aanbod voor groepen. Alles wat de moderne techniek heeft opgeleverd is ook in miniatuur en speelgoedvorm verkrijgbaar. Beroepen komen voorbij. Vaak staat bouwen centraal, stapelen, uitbreiden. Alle mogelijke gebouwen zijn in lego nabouwbaar. Dan heb ik het nog niet over de legeronderdelen, de wapens, de high tech apparatuur en star wars en ander speelgoed gebaseerd op populaire series op tv en in de bioscoop. Je kunt geen nieuwe ontwikkeling bedenken of de speelgoedbouwers hobbelen erachter aan. In feite is het speelgoed dus een afspiegeling van onze huidige maatschappij en haar mogelijkheden. Wat wil je worden, waarvan droom je? Dat wordt in speelgoed uitgedrukt.

Een kind uit de middeleeuwen zou niet weten wat het zag als het in onze tijd werd losgelaten maar het omgekeerde geldt misschien ook wel zeker met betrekking tot de inrichting van de maatschappij, de woonsituatie, de geuren, de sociale gebruiken. Ik vraag me daarom af welk effect dit speelgoed heeft op gedrag. Wat doet dit met een kind, is het allemaal vanzelfsprekend omdat het aanwezig is, omdat er mee gespeeld kan worden, of zit er ook nog een gedachte onder, een opvoedkundig patroon dat spelenderwijs aan het kind wordt gebracht? Spelvormen via computer zetten ook in op beïnvloeding met behulp van digitale middelen, nudging is hier en daar al gebruik. Subtiel kinderen begeleiden in hun spel zodat ze de goede keuzes maken zoals de ouders dat graag zien. Hier is nog een hele markt te ontdekken en te ontwikkelen. Dat betekent dat de vrijheid in het spelen aardig wordt ingeperkt. Geen spel is op die wijze vrijblijvend. Spelen als middel om te sturen, leren van een spel om burgers te krijgen die perfect in het maatschappelijk plaatje passen.

Maar klopt dit wel? Is het echt mogelijk om zover te gaan door het spel in te zetten en het speelgoed om kinderen opvoedkundig te sturen? Wat dan te doen met radicale groeperingen in de maatschappij die hun vijanden naar de hel wensen? Maken die gebruik van kleine galgjes, guillotines en ander moordtuig om hun kinderen de dood aan te leren? Oorlogstuig als speelgoed is tenslotte ook overal verkrijgbaar en wordt door veel kinderen met hartelust gebruikt. Maar misschien is dit allemaal nog te simpel gedacht en levert de digitale werkelijkheid wel heel andere mogelijkheden. Wat te denken over speelgoed dat je bespioneert? Speelgoed dat ook de omgeving in de gaten houdt of de kust veilig is voor het kind? Drones vliegen al rond, ook al valt er soms eentje naar beneden. En wat te denken over doden op afstand wat nu al op grotere schaal plaatsvindt via drones. Volwassenen blijven kinderen en hun spelbrein moet dan wel wennen aan de vele ook onschuldige slachtoffers die bij zo’n aanslag kunnen vallen. Een aantal soldaten heeft het daar ethisch gezien behoorlijk kwaad mee. Dat wat in eerste instantie nog leek op een soort van spel wordt nu bittere ernst, een oorlogsspel net zo gruwelijk als alle andere vormen van oorlog en geweld.

Welke kant gaat het op? Welke richting gaan we uit als maatschappij en wat willen we bereiken, welke doelen stellen we? Je moet op grotere schaal denken, in het groot als het ware, over meer tijdsdimensies heen om te gaan beseffen welke kant het uitgaat en wat we eigenlijk willen. Korte termijn denken lost onze grote problemen niet op met ons milieu, de grondstoffen, de verdeling van de welvaart. In de informatica ontwikkelt men modellen, een vorm van speltherapie om voorspellingen te kunnen doen. Misschien moeten we dat onze kinderen ook al vroegtijdig aanleren: modellen laten uitvoeren, testen, ondergaan om te ervaren waartoe dingen kunnen leiden. Dat is ook een vorm van nudging, maar is er nog een andere weg? Een meer vrijere? Ik vermoed van niet. Vrijheid an sich levert niet zoveel op, vrijheid binnen kaders kan pas ergens toe leiden maar in het algemeen is het vaak nietszeggend, zonder gevolgen en daarom verantwoordingsloos. De vrijheid om te spelen is een vrijheid ook binnen de regels van het spel, binnen de kaders van het speelgoed. Dat eens goed onderzoeken, waartoe dit leidt, zou geen overbodige luxe zijn, om op die wijze te ontdekken hoe begrenzing en vrijheid elkaar stimuleren en motiveren om nieuwe inzichten op te doen. Want als het waar is wat de theoloog Tillich zei dat de grens een vruchtbare plek van inzicht kan zijn, dan kunnen we nog veel (hopelijk positieve) verassingen verwachten als we eenmaal die grenzen durven te verkennen.

John Hacking

14 april 2015