Monsters

Het is in juni 1944. Karl-Friedrich Höcker maakt foto’s. Hij is sinds mei van dat jaar werkzaam in Auschwitz. Zijn album met 166 foto’s komt na de oorlog in de Verenigde Staten terecht en wordt in 2007 gedoneerd aan het Holocaustmuseum. Daar maakt men bekend dat het om zeldzame foto’s gaat over het leven van de leiding en het personeel van het concentratiekamp dat mede verantwoordelijk was voor de vernietiging van de mensen die dagelijks met treinen werden aangevoerd om vergast te worden. De foto’s tonen lachende, zingende, drinkende mensen. Getuigen die het kamp hebben overleefd kunnen hun ogen niet geloven: deze vrolijke mensen op de foto waren in feite beesten, monsters, gruwelijke beulen en moordenaars. Ook de vrouwen die zijn afgebeeld waren kampbewakers en anderen regelden de dagelijkse administratie van de dodentransporten. Niemand op de foto’s kan beweren “Wir haben es nicht gewusst”, allen waren handlangers van de dood die voor miljoenen onschuldige slachtoffers kwam.

Dat was 1944. Nu leven we 72 jaar later. Er lopen nog steeds dezelfde mensen rond. Lachend op een foto en tijdens hun dagelijkse werk werkzaam als beul in een Syrische gevangenis, piloot in een  bombarderend vliegtuig dat burgerdoelen aanvalt, moordenaar die in naam van God of wie dan ook massa-executies uitvoert. De wereld is geen spat veranderd, de mens geen haar beter geworden.

Hoe kan dat? Waarom schuilen er dergelijke monsters in mensengestalte? Hoe krijgen mensen het voor elkaar om medemensen beestachtig af te slachten en uit te roeien? Die vraag houdt menig mens en menig wetenschapper al eeuwen bezig. Hoe komen goed en kwaad bij elkaar in een mens en hoe kan het zijn dat het kwade zo machtig boven komt drijven? In de ideologie van de nazi’s was er een onderscheid tussen mensen: Übermenschen en Untermenschen. Als je tot de laatste categorie behoorde was je leven niets waard en telde je niet mee. Als de opdracht luidde om alle ‘Untermenschen aus zu radieren’, letterlijk uit te gummen, te vermoorden, dan gingen velen daarin mee want dat beschouwden zij als een (heilige) taak die ze moesten volbrengen voor volk en vaderland, voor Führer en natie. Anders is niet te verklaren waarom er zovelen hebben meegewerkt aan deze massavernietiging van miljoenen mensen.

Dat is ideologie, dat is een vorm van geloof, een overtuiging. Maar zijn er ook nog andere argumenten? “The 20th-century Canadian-American sociologist Erving Goffman believed that we adapt to roles – lover, customer, worker – based on circumstance, and are constantly concerned with how we’re appearing to others. …Goffman’s view of humanity left no room for a ‘true self’ – an actor behind all the roles we play.” Als Goffman gelijk heeft betekent dat dus dat er geen ware zelf bestaat en dat al onze handelingen voortvloeien uit een rol die we spelen. Ons gedragen als nazi is dus een gevolg van onze opvoeding en de context waarin we opgroeien en de rol die ons wordt opgedrongen en die we misschien met een zekere graagte willen spelen. Dat heet indoctrinatie. Dat is pas mogelijk als je de omstandigheden hiervoor geschikt maakt. Zeker is dat dit inzicht een rol speelt bij de verklaring dat monsters in mensen schuilen en dat mensen zich monsterachtig kunnen gedragen als de algemene cultuur dat van hen vraagt omdat het vanzelfsprekend is in deze context. Net als moorden als soldaat in de rol van soldaat in een oorlog die als rechtvaardig wordt beschouwd. Maar zo makkelijk als ik het hier opschrijf is het natuurlijk niet en er zijn veel uitzonderingen en veel situaties waarin het individu te kampen  krijgt met gewetensnood. Niet voor niets drong Heinrich Himmler aan op andere oplossingen in het vermoorden van mensen omdat de soldaten het niet meer aankonden om elke dag honderden en duizenden te vermoorden door hen dood te schieten.

Nog een andere verklaring voor het feit dat mensen monsterlijk kunnen handelen is het geloof in een droom, een werkelijkheid die zal aanbreken als ze eenmaal dit aardse tranendal hebben gezuiverd van alle ongerechtigheden. Als groepen mensen worden beschouwd als schadelijke insecten en als ongedierte, is de conclusie snel getrokken als er plannen worden gemaakt om hier in te grijpen. Het paradijs moet op aarde worden gevestigd en daar moeten offers voor gebracht worden. Ook al houden die offers in dat je eigen grenzen moeten worden verlegd en dat je daden moet uitvoeren die je niet voor mogelijk had gehouden. Maar de aarde verzet zich hardnekkig tegen het paradijs, zoals Wilhelm Schmid vermeldt in het boekje Unglücklich sein. Eine Ermutigung.(pag 92). Dit niet in de gaten willen hebben leidt alleen maar tot grotere massaslachtingen. Een feit dat we ook dagelijks zien gebeuren in de contreien waar IS regeert in naam van een nieuwe heilsstaat, het kalifaat.

Ideologie, omstandigheden, context, dromen en aanleg zijn dus factoren die het monsterlijk gedrag van een mens kunnen bevorderen en aanwakkeren. Maar is het daarmee voldoende verklaard? Is de macht van het kwade over het goede daarmee voldoende in het licht gezet? Ik denk het niet. Net zo verbijsterend als de macht van het kwade is de overwinning van het goede in onmenselijke omstandigheden. Beiden zijn uitersten. Beiden stemmen tot nadenken. Beiden behoeven reflectie en onderzoek. Over de mens als wezen hoeven we geen illusies te koesteren. Maar we moeten het ook niet overdrijven. Een moordenaar is nog geen bewijs ervoor dat alle mensen moordenaar zijn. Belangrijk is, zo vermoed ik, dat wij onze samenleving inrichten op basis van humane waarden. Alle ontwikkelingen die deze waarden relativeren, die andere ideologieën propageren zoals het recht van de sterkste en eigen volk eerst zijn een gevaar voor het individu en voor de mensheid als geheel. Religieus of seculier gemotiveerd, dat doet daar niets aan af. In die zin dragen wij allen onze individuele verantwoordelijkheid om het mogelijke monster in ons zelf te erkennen en te beheersen, want misschien is elke vorm van monsterlijk gedrag wel een vorm van compensatie. Een gebrek aan ervaren liefde en aandacht. Dat kan dan worden gewroken op onschuldigen, een soort van afrekening. Wie het weet mag het zeggen. Onze verantwoordelijkheid wordt er niet minder door.

John Hacking

16 februari 2016

bronnen en links:

Over Auschwitz:

https://en.wikipedia.org/wiki/Karl-Friedrich_Höcker

https://www.youtube.com/watch?v=X2pT1dbGs2A

https://www.youtube.com/watch?v=amRrFQjer6E

Over het zelf:

https://aeon.co/videos/if-as-shakespeare-suggested-all-the-world-s-a-stage-do-we-have-a-true-self

Een gedachte over “Monsters

Reacties zijn gesloten.