Leven zonder zin?

IMG_7153

Leven zonder zin?

“Onze rusteloosheid ligt dieper, in de begrijpelijke angst dat we zelf geen betekenis kunnen geven aan ons leven – en dat is een probleem van de moderniteit. De zestiende-eeuwse denker Coornhert schrijft het al in een van zijn dialogen: ‘Als je nergens meer naar verlangt, kijk je uit op de dood.’ Anders gezegd, als je even niets doet ‘valt het leven op je, je wordt ófwel geconfronteerd met de eindstreep of met het gevoel dat de gang daarheen een heel zinloze aangelegenheid is. Als religie ons niet meer beschermt tegen het verlies aan zin, raken mensen begrijpelijkerwijs in paniek. We houden onszelf aan de gang, omdat we bang zijn te ontdekken dat het leven geen zin heeft – tenminste niet een zin die van buiten komt.” Uit een interview met Ignaas Devisch, met de titel: Hoe gaat het? Nou, druk, druk druk! Door Leonie Breebaart, in Trouw 15 februari 2016 De Verdieping, pag. 7

Rusteloosheid en constant in actie zijn komt volgens de Belgische filosoof Devisch voort uit het feit dat we niet echt weten wat we met ons leven aanmoeten en omdat het perspectief op een zinvol verband en op een zinnig doel ontbreekt in ons leven. Daarom rommelen we maar wat aan en hebben we het voortdurend druk. We zijn niet meer in staat om te focussen op een taak en worden steeds afgeleid. Beter gezegd, we laten ons afleiden, want veel vraagt onze aandacht. Tenminste dat denken we, of dat veronderstellen we, als we van het ene naar het andere hollen. Augustinus schreef al heel wat eeuwen geleden een overweging met de titel: hollen of stilstaan. Een thema dat dus al duizenden jaren oud is en dat nog niets aan actualiteit heeft ingeboet. Ook Coornhert die door Devisch wordt geciteerd schrijft in een brief als hij teveel uitweidt en probeert de pen te bezweren: ‘Ik weid uit. Sta stil, pen! Maar wanneer moet ik dan de beide brieven van mijn vriend beantwoorden? Ik neem het overigens mijn pen niet kwalijk dat ze zo voortdraaft, want die wil bij jou de plaatsvervanger zijn voor mijn stem, die jij niet kunt horen.’ Het gevoel veel te willen mededelen aan een vriend maakt onrustig en een gevoel van haast drukt als het ware op de tekst die onder de pen tevoorschijn vloeit. Met een toetsenbord kun je al heel wat sneller schrijven dan met een pen met inkt maar dan moet je ook nog wat sneller denken, vermoed ik zo, om het tempo van je toetsaanslagen bij te houden. De natuurlijke pauzes van het inkt pakken ontbreken dan en ook de pauzes waarin de pen gescherpt moet worden (als het een veer betreft). Maar ik weid uit en het gaat niet over techniek en over pauzes onder het schrijven. Thema is hier vooral het vinden van zin in je leven of het ontdekken dat een zinvol leven niet uit de lucht valt.

Als zinvolheid niet meer wordt ervaren omdat we ons niet meer door een religie laten gezeggen en het zinperspectief dat daar wordt ontwikkeld, omdat we onze autonomie niet willen opgeven en zelf verantwoordelijk willen zijn voor ons leven en de invulling daarvan, dan heb je een probleem. Niet dat de religies een antwoord hebben op álle vragen maar ze bieden wel (velerlei) antwoorden aan. Het accepteren of volgen van een dergelijk antwoord, beter is te spreken over een zinproject, een af te leggen weg of proces, veronderstelt dat je een deel van je autonomie inlevert of opgeeft want het doel ligt buiten jou: bijvoorbeeld het Rijk van God. Meewerken aan dit Rijk van God veronderstelt jouw (tomeloze) inzet maar jij bepaalt niet de spelregels en ook niet de route. Het gaat via jou, wel met je hulp en door je inzet, maar je bent slechts deel van het geheel. Autonomie is in deze een vorm van illusie want  het doel is groter dan jezelf en de werkelijkheid die dit doel viseert gaat jouw leven en je mogelijkheden ver te boven.

Kun je ook deelnemen aan een zinvol religieus project zonder je autonomie op te geven? Tot op zekere hoogte zal dat moeten kunnen maar dat is niet absoluut. Een radicale afwijzing van een religieus zingevings-concept op basis van je aanspraak op absolute autonomie zal daarom verzanden in een constatering dat we zelf geen zin of betekenis kunnen geven aan ons leven, zo de conclusie van Devisch. We staan met lege handen als we niet een heteronoom, dus van buiten aangeboden zin-concept accepteren en eraan meedoen. We zijn niet de makers van onze eigen betekenis. Maar klopt dat? Zijn we niet in staat zin en betekenis te geven aan ons leven op een autonome wijze los van elke bevoogding van een religie of een ideologie?

Ik durf daar niet meteen volmondig ja of nee op te zeggen want het is van belang in deze wat we onder betekenis en wat we onder zin en zinvolheid willen verstaan. Devisch stelt in het interview dat als je even niets doet, het leven op je valt. Je wordt dan geconfronteerd met je einde of met het gevoel dat de weg daarnaar toe zinloos is. We gaan dood en wat maakt het allemaal nou uit? Of ik me druk maak of niet, binnenkort ben ik er niet meer. En dan houdt voor mij alles op. Maar dat voor mij alles ophoudt als ik niet in een leven na de dood geloof, in een voortzetting op de een of andere wijze, wil niet zeggen dat de wereld niet verder gaat en dat het voor anderen dan ook op zou moeten houden. Denken, leven alsof er na jou niets meer komt is de hoogste vorm van egoïsme, en absolute hoogmoed. Dan loop je behoorlijk naast je schoenen. Met andere woorden, als je gaat beseffen dat je deel bent van een groter geheel, en of je dat nu wil of niet, en of dat nu je autonomie aantast of niet, kom je pas een stuk verder. Ook in de beleving van de zinvolheid van je eigen stukje leven en de bijdrage die je levert aan het geheel waarin we samen met elkaar de wereld, de samenleving, vorm geven.

Als je niets bijdraagt omdat elke vorm van bijdrage eigenlijk als zinloos wordt ervaren, kun je beter niet geboren worden, maar je bent geboren, en nu moet je er iets van maken. Het feit dat je er bent zet anderen er toe aan om voor je te zorgen en je aandacht te geven. Was dat in de eerste periode van je leven niet gebeurd, dan was je nu waarschijnlijk een zielig hoopje mens zonder enige vorm van zelfvertrouwen. Je leeft dus op krediet: je leeft omdat je ouders en degenen die om je geven je aandacht en liefde hebben geschonken opdat je überhaupt iets van autonomie kon ontwikkelen en ervaren. Onze autonomie is dus opgebouwd op ervaringen van heteronomie. Dat ontkennen is een vorm van blindheid net zo zeer als denken zelf zin te moeten geven aan je leven los van alles en van iedereen.

Een mens leeft niet van brood alleen, luidt een gezegde uit de bijbel. Het materiële is noodzakelijk maar het geeft geen fundament aan je leven. Een autonomie puur gebaseerd op materie is een vorm van armzaligheid. Dit geldt voor het individuele leven maar nog meer voor gemeenschappen, landen en volken. We delen samen een wereld en we moeten er samen wat van maken. Geloven in de maakbaarheid en manipulatie van de wereld ten eigen faveure is een vorm van kortzichtigheid en bekrompenheid die ons steeds verder naar de valkuil van de zelf gekozen ondergang zal voeren. Après nous le déluge?

De zondvloed leert ons dat velen verdronken maar niet iedereen. Bij wie wil je horen? Wiens woord, wiens wet wil je volgen in de hoop op redding? Als je bent vastgeroest in je eigen gelijk dat je zelf en jij helemaal alleen, de baas bent over je leven, zul je al heel snel ervaren wat deze opvatting met je doet. Bijvoorbeeld: je wordt ziek en je hebt geen macht hierover. Je krijgt allerlei negatieve ervaringen te verwerken en je kunt er niets aan veranderen. Wat koop je dan voor je autonomie? Zal die je er doorheen slepen? Ik geloof er niets van. Zin geven aan je leven door niet alleen om jezelf te draaien alsof jij de enige zon bent in dit heelal, maar je toewijden aan het geluk en het welzijn van anderen zal je bevrijden uit je gevangenis. Het zal je een boost geven, een kracht, een stuwing om wat van je leven te maken door er voor anderen te zijn en niet enkel voor jezelf. Zin valt je dan als het ware toe, een geschenk uit de hemel, een vorm van genade. Geloof je dat niet? Ik zou het eens proberen – begin maar in het klein – mensen genoeg om je heen waar je voor van betekenis kunt zijn.

John Hacking

15 februari 2015 Een dag ná Valentijn!

IMG_7150