Zwaartekracht

Het leven op aarde is gevormd door en afhankelijk van de krachten van de aarde. Zwaartekracht is er een van. Ik vermoed dat onze werkelijkheid er heel anders zou uitzien als we zouden zijn opgegroeid in een gewichtsloze wereld. We zouden geen botten- en spierstelsel hebben zoals nu en ook onze ruimtelijke omgeving zou totaal anders zijn ingericht. Maar dit is speculatie en iets voor science fiction. Op onze aarde geldt misschien dit principe: de materie eerst, de geest volgt en als de geest eenmaal in staat is de materie naar zijn hand te zetten maken we een nieuwe aarde. Dat we, dat zijn we allen, wij die gebruik maken van onze kennis en inzichten om via techniek en wetenschap de wereld aan te passen aan onze wensen en behoeftes. Als materie het uitgangspunt is en de geest aansluit, zich aanpast en uiteindelijk de materie verandert, dan is ons ethisch handelen waarschijnlijk ook gekleurd door dit patroon. Ethiek volgt op de feiten maar ethiek wil ook de feiten kleuren en inkaderen opdat zich geen situaties voordoen die ethisch onverantwoord zijn. Hier wringt echter de schoen: de praktijk is weerbarstiger dan de werkelijkheid van het ethisch verlangen en ethisch handelen. Ethiek komt meestal achteraan. Vooraf kun je regels instellen, normen en waarden opstellen, maar in de dagelijkse gang van zaken er naar leven is wat anders. Vaak gaapt er een kloof. Zo kunnen we als menselijke gemeenschap formuleren dat iedereen rechten heeft, eerst en vooral mensenrechten, maar de nieuwsberichten logenstraffen dat elke dag weer. Oorlogen woeden voort, slachtoffers blijven in grote getallen vallen. Ook de toestand van ons leefmilieu, het klimaat kunnen we niet enkel beheersen met regels en voorschriften. Daarvoor is inzicht nodig en vooral gedrag dat ergens toe leidt. Een mens die zich als heerser waant over de wereld en alles wat hij aantreft, is daarvoor geen goed voorbeeld.

Sommige vraagstukken zijn echter zo groot dat we er niet komen met afspraken en het naleven van regels. De verhouding arm-rijk op deze aarde en het onrecht dat daaruit voortvloeit is een voorbeeld hiervan. Dan praat ik heel abstract. In werkelijkheid is deze relatie niet zo eenvoudig te schetsen, is ze erg complex en gedifferentieerd en kunnen gedragingen telkens anders uitpakken. Ons leefmilieu, ons klimaat is een ander groot vraagstuk, te groot voor een generatie of een bepaalde groep mensen. Staten, landen, naties, het zijn allemaal constructen die op het gebied van regelgeving en het naleven ervan, het opstellen van gedragsregels en het uitvoeren ervan, vaak hindernissen opwerpen omdat de eigen nationale belangen in de vorm van economie geschaad zouden kunnen worden. De effecten van de globalisering zijn nog geen letterlijk inzicht geworden, men handelt nog alsof men als land alleen op de wereld is. Dat is tragisch en niet alleen voor de inwoners van dat land, maar vooral voor alle mensen, alle nakomelingen van deze generatie. Het lijkt wel alsof we geen band meer hebben met onze omringende natuur.

Zijn we dan zover van de natuur afgegleden die ons heeft voortgebracht? En wat is dat ‘mijn natuur’ , mijn oorspronkelijke ‘natuur’? Kun je daar wel van spreken? Feit is dat we levende lichamen zijn in een levende natuur die ons omgeeft, voedt en in leven houdt. Door de opmars van wetenschap en techniek en de toepassing ervan komen we ook met ons lichaam meer en meer in een kunstmatige omgeving terecht. Voor de geest en voor het lichaam heeft dit gevolgen. De effecten van de virtuele realiteiten waarin we ons dagelijks bevinden zijn nog nauwelijks bekend. We weten niet wat de gevolgen hiervan zijn. Maar als deze er toe zouden kunnen leiden dat we als het ware vergeten hoe verbonden wij in werkelijkheid zijn met de ons omringende natuur, dan heeft dat nare consequenties. Zowel voor die natuur: dieren sterven uit, planten idem dito, het milieu verslechtert en we hebben het niet in de gaten, maar ook voor ons eigen lichaam, de natuur die wij zelf zijn. Als we vergeten hoe wij verbonden zijn, afhankelijk zijn, gevormd zijn door die natuur, hoe abstract dat ook mag klinken, dan raken we los van onze oorsprong. Net zoals we in de ogen van Nietzsche God losgemaakt hebben van de wereld en nu drijven wij in een oneindig koud en vijandig heelal, op weg naar onze ondergang, ons armageddon. Nu zijn er religieuze fanatici die dit prachtig vinden, dit laatste, maar ze vergeten dat er geen God zal zijn die hun op het laatste nippertje aan hun haren uit dit ondergangs-moeras zal trekken. Daar hopen ze natuurlijk wel op. Maar als ze echt in een God zouden geloven en er naar zouden handelen, zouden ze het niet zo ver hebben laten komen. Want bijbelse gesproken, wil de God uit de bijbel niet de ondergang van de mens en wordt er gepleit voor verbondenheid met de natuur. Zorg dragen voor is iets anders dan willekeurig heersen over. Mensen die nadruk leggen op het laatste en zich daar wel bij voelen maken van de samenleving een situatie van heersen en beheerst worden, “Hammer oder Amboss sein” om met Goethe te spreken. Rechten van minderheden, rechten van kinderen, van vrouwen, van alles wat als zwakker wordt gedefineerd gelden dan niet. Typisch een voorbeeld van in mijn ogen een ontaarde maatschappij. Ook vertegenwoordigers van religies die de scheiding tussen staat en religie willen opheffen vallen binnen mijn optiek binnen deze categorie. Ontaard omdat ze van mening zijn dat hun kijk op het leven, hun visie, en hun wijze van leven en geloven de enige ware is en alle anderen deugen niet. Dit streven en dit denken is in mijn ogen een vorm van ultieme domheid. Er is niet één waarheid en al zou die er zijn, geen mens zou die dan kennen.

Maar er is nog een lange weg te gaan voordat de menselijke agressie, de op domheid gebaseerde angsten en op hebzucht gebaseerde verlangens een halt kunnen worden toegeroepen.

Hoe wij verbonden zijn met onze natuur en met de natuur waaruit wij voortkomen is het onderwerp van een project van de kunstenaar Rob Sweere. Hij ontwerpt objecten waarin je plaats kunt nemen om na te denken over het leven en de natuur. Die objecten worden in de loop der tijd overwoekert met planten. Als je dus plaatsneemt erin, wordt je deel van dit natuurlijk proces..Daar kun je dan over nadenken, je ertoe verhouden. Je kunt het aan den lijve ervaren onderdeel te zijn van een groeiproces. In Arnhem, in het park Sonsbeek , ligt een boomstam die is uitgehold. Sweere noemt dit werk ‘ Boomhart’ het hart van de boom. Je kunt erin plaatsnemen, liggend, en zo ervaren wat het wil zeggen deel uit te maken van de boom zelf. Een bijzonder werk want alle betekenissen die je eraan toekent komen voor een groot deel ook van jezelf.

Deze uitnodigingen om stil te staan bij jezelf en waar je uit voort komt, deze bezinning op onze relatie met de ons omringende natuur, de natuur die wij ook zelf zijn, sluiten naadloos aan bij het proces waar wij nu in verkeren: bewustwording van de gevaren die ons bedreigen als we ‘rücksichtslos’ door blijven gaan op de ingeslagen weg. Wat zwaar is heeft gewicht. Wat gewicht heeft is belangrijk. Het wordt tijd dat we weer gaan landen, met beide voeten op de aarde, geen luchtspiegelingen, geen fantasmen, geen te hoog gegrepen idealen, maar leven in het hier en nu, en handelen naar wat nodig is. Zwaartekracht letterlijk in ons leven, in ons denken en in ons handelen. Dat is een kwestie van kiezen en misschien kan het zitten of liggen in een kunstwerk een klein stapje vooruit helpen.

John Hacking

4 augustus 2016

website Rob Sweere: http://robsweere.com