Troostende kunst?

 

Troostende kunst?

 

“Is kunst niet meer dan het maken van mooie dingen? En zijn mooie dingen alleen maar een troost? Het heeft er de schijn van of de kunst steeds minder met schoonheid te maken heeft. De kunstenaar is eerder degene geworden die verontrust dan degene die troost. Dit kan waar zijn voor de moderne kunst. Want zij is juist modem, in zoverre zij zich afwendt van de oude schoonheidsidealen. Met deze afwending gaat gepaard een metafysische pretentie. De kunst wil in toenemende mate het bestaan van de mens duiden. Het is waar, van deze kunst weet ik niet, of zij vertroosting is. Maar ik weet ook niet, of zij kunst is en niet een vergissing. En juist een van de dingen, die ik in de moderne kunst zo dikwijls mis, is het element van de vertroosting. De verontrusting, die zij geacht wordt te wekken, raakt gewoonlijk niet het niveau, waarop de melancholie gesolliciteerd kan worden. Tot op grote hoogte kan men, geloof ik, toch wel volhouden, dat melancholie een kenmerk van menselijke authenticiteit is, ook in de kunst. En ook de oude, esthetische kunst wekt de melancholie op. Anders zou zij geen vertroosting kunnen zijn. De kunst, die alleen maar verontrust, breekt het proces van de vertroosting halverwege af en bewerkt geen katharsis.

 Dan nog blijft de vraag, of kunst alleen maar troost is. Zij is, hoe dan ook, troost, wat zij verder ook moge zijn. Maar dat wil niet zeggen, dat zij identiek is met haar consolatorische functie. Maar wat zij is, is zij op vertroostende wijze. Zij is weliswaar niet de vertroosting, die zij geeft, maar men kan ook niet zeggen, dat zij de mens alleen maar geeft wat deze er zelf in deponeert. De mens kan niet op deze wijze zichzelf troosten. Troosten kan alleen het andere, het zelfstandige. Als dus de kunst vertroosting is, is zij autonoom, een openbaring van bestaanbaarheid. De consolatorische betekenis van de kunst staat of valt met haar autonomie.”

bron: Cornelis Verhoeven, Filosofie van de troost, in: Verhoeven, Cornelis, Rondom de leegte, Utrecht z.j. (Ambo) p. 57-81

 

 

IMG_8826

‘Dokumenta 14’ in Kassel, die dit jaar ook plaatsvond in Athene, is in de pers uitgebreid beschreven en veelal niet positief. Te activistisch, te politiek, te weinig vernieuwend – nauwelijks avant-garde kunst, vooral veel statements in een ‘kunstzinnig’ jasje. Soms lange rijen voor veel ‘slechte kunst’, was mijn indruk bij het bezoeken van deze expo. In de ochtend hadden wij deze ‘highlights’ al bezocht toen er nog geen rijen stonden. Toch was de reis naar Kassel de moeite waard. Je maakt niet elke dag mee dat er werk van zoveel kunstenaars in een plaats te bekijken is. Maar overdaad is ook vermoeiend, vooral als het veel van hetzelfde is, kunstenaars uit Griekenland die werk laten zien van decennia geleden. Niks nieuws onder de zon dus. Als een werk géén indruk achterlaat, maar eerder onverschilligheid oproept dan schiet het eigenlijk aan zijn doel voorbij. Als een kunstenaar met zijn werk iets wil bewerkstelligen – ‘de wereld verbeteren’ – (zo stond het in diverse publicaties) – dan is dat meestal tot mislukken gedoemd. De wereld is te groot en de uitstraling of het effect van het kunstwerk te gering. Dus dat werkt niet.

Als een werk afschuw oproept kan dat zijn om esthetische redenen, vanwege de smaak of omdat het een snaar raakt waar men liever niet aan denkt of over praat. Dat is dan afhankelijk van de situatie of het thema dat wordt verbeeld, de kunstenaar zelf, de inzet van het werk, de perceptie en oordelen van de toeschouwer etc. Krachtige kunstwerken die tot nadenken aanzetten, die controversieel zijn, die de discussie stimuleren verdienen het om getoond te worden, ook al roepen ze verzet op. In die zin vervult het kunstwerk een functie omdat het als autonoom object iets zichtbaar maakt van de werkelijkheid die tekenkarakter heeft. Het kunstwerk als teken, of verzameling van tekens, betekent zo. De andere kant – de receptie van het werk bij de toeschouwers – krijgt zo input, een impuls – om het kunstwerk op eigen wijze betekenis te verlenen. Dit proces van betekenisgeving is nooit klaar. Het is nooit af. Een goed kunstwerk blijft betekenen. Een kunstwerk dat onverschilligheid oproept, betekent dus eigenlijk niet, tenminste niet zoals het zou moeten kunnen betekenen.

Cornelis Verhoeven hecht aan de autonomie van het kunstwerk en het kunstprocedé. Deze autonomie maakt het mogelijk dat het kunstwerk kan betekenen. En omdat het kan betekenen kan het ook zo mogelijk troosten, troost bieden. Maar deze troost is wel een typische vorm van troost. Typisch omdat het over het spoor van de schoonheid gaat, of over het spoor van een melancholieke schoonheid – wat niet hetzelfde is. Want niet alle schoonheid is melancholiek. Verontrustende kunst die geen troost biedt, volgens Verhoeven, brengt ook geen katharsis tot stand. Er gebeurt verder niks, het proces van betekenisgeving is tot stilstand gekomen. We praten en niet meer over. Het is alsof je niks hebt gezien en niks hebt meegemaakt. Einde oefening. Dat hebben we dan ook weer gehad.

Was de ervaring in Kassel tijdens deze Dokumenta 14 van die aard? Toch niet. Er waren werken die vragen opriepen, verontrusting, een vorm van geraakt worden, aangedaan zelfs. Maar voor mij persoonlijk waren dat soms ook werken die zijdelings tentoon werden gesteld en die niet in het kader van de Dokumenta waren opgenomen, zoals in een van de kerken in Kassel: de Karlskirche aan de Karelsplatz waar werk van Shilpa Gulpa en Massimo Ricciardo und Thomas Kilpper werd getoond. Gulpa toonde naast twee andere werken een (geluids)installatie die een gedicht ten gehore bracht in een verdere bijna donkere kerk. Een beschrijving van haar werkt zegt, ik citeer: “ Ihre Sound-Installation I Keep Falling at You thematisiert die Macht der Sprache im digitalen Zeitalter.  Tausende Mikrofone hängen wie ein riesiger Bienenschwarm von der Decke, flüstern und singen durcheinander. Der Besucher ist der Übermacht dieser Wort-Wolke ausgesetzt, die bedrohlich und anziehend zugleich ist. Gupta bringt das Verführungspotential des gesprochenen und gehörten Wortes auf den Punkt, das nicht nur für den Glauben von zentraler Bedeutung ist.“ (http://luther-avantgarde.de/r2017/ausstellungsorte/#kassel%20)

Over de andere kunstenaars zegt de site: „Thomas Kilpper widmet sich, gemeinsam mit Massimo Ricciardo, dem aktuellen Flüchtlings-Thema: Seine Rauminstallation Ein Leuchtturm für Lampedusa! ist autonomes Kunstwerk, visionäre Projekt-Skizze und politischer Appell in einem. Seit 2008 arbeitet der Künstler an der Idee eines kombinierten Leuchtturms und Kulturzentrums auf der italienischen Insel Lampedusa, die für viele Flüchtlinge der erste Kontakt mit Europa ist. Ein Ort der Kommunikation und Würde inmitten von Unmenschlichkeit.” Maar nog indrukwekkender dan deze lichttoren boven op de kerk vond ik de verzameling objecten die op het oksaal tentoon werden gesteld. Geen kunstwerken, maar allemaal spullen die waren achtergebleven in de boten van de vluchtelingen die de oversteek naar Italië hadden gemaakt. Velen zijn niet aangekomen en deze objecten zijn een stil getuigenis van hun bestaan. Als geheel heeft deze verzameling betekenis en betekenen ze. Ze maken je bewust van het feit dat het mensen zijn die deze spullen hebben bezeten, mensen die nu misschien rusten op de bodem van de Middellandse Zee omdat West Europa ze niet op een normale wijze wilde toelaten en zij hun toevlucht zochten via de illegale weg. Het thema humaniteit, menselijkheid, gerechtigheid wordt hier zonder veel toelichting actueel en gepresenteerd. Hoeveel beschaving hebben we nog in Europa dat wij dit laten gebeuren? (Zie ook de video met beelden uit de kerk: https://vimeo.com/226411350).

Dood en verderf en de onderdrukking van een bevolkingsgroep in Europa (Noorwegen) komt op een andere wijze aan het licht via het werk van Máret Ánne Sara, in de Neue Neue Galerie. Een verzameling schedels van rendieren vergezeld van documentatie over een procesgang tegen de Noorse overheid. Vooral de schedels vond ik indrukwekkend: met een motief in het geheel, de vlag van deze bevolkingsgroep. (zie de video met beelden: https://vimeo.com/227376047)
Lijden, dood, existentiële bestaansvragen die aanzetten tot kunst en tot betekenisgeving via kunst kunnen krachtig zijn omdat ze raken aan het persoonlijke leven, omdat ieder van ons te maken krijgt met lijden en dood. Ze roepen eigenlijk al op een bijna ‘natuurlijke’ wijze iets op bij ons, omdat ze ook aan onze eigen existentie raken. Ik vermoed dat hier het raakpunt ligt, het effect dat ze op ons kunnen hebben. Is dat vertroostend? Niet misschien in de zin zoals Verhoeven dat bedoelt, maar wel op een manier die je niet loslaat. Een vorm van katharsis is mogelijk of is in gang gezet door de confrontatie met deze werken.

 

IMG_8828

Van een geheel andere orde – als je daarvan kunt spreken – was de expositie in Münster – Skulpturprojekte – die eens in de tien jaar in en rond de stad wordt gehouden. Hier niet de pretentie die de Dokumenta vaak vergezelt, de veelal hoge verwachtingen en de internationale uitstraling.  Münster is in mijn ogen bescheidener. En veel kleiner. Het loont zich om een rondgang te maken langs de verschillende kunstwerken (van wisselende kwaliteit). Maar in tegenstelling tot Kassel waar veel oudere werken die werden getoond op de Dokumenta geen indruk maakten, zijn het net de oudere werken in Münster (LWL-Museums für Kunst und Kultur) en in het park of in een privé-collectie (LBS – Himmelreichallee) die van zich doen spreken. En dat terwijl ze niet of slechts terzijde meededen als werk van voorafgaande jaren. Beeldhouwkunst blijft – hoe moderner en hoe multi-medialer – (in mijn ogen) een moeilijk metier. Maar misschien ben ik te traditioneel en hecht ik teveel aan een ‘romantische’ vorm van schoonheid die daarom net voor mij troostend kan werken. Henry Moore – een vakman – laat dat zien met zijn werk de “Bowman” voor de ingang van het LWL-Museums für Kunst und Kultur. Pure materialiteit, net als “Vertebrae”in het park bij de Aasee (LBS). (zie de video: https://www.youtube.com/watch?v=WNHU6431BIo)

IMG_9184

Een ander werk, een zwarte kist op een grote oplader, van Cosima van Bonin en Tom Burr, wel onderdeel van Skulpturprojekte, vormt hiermee een schril contrast en reflecteert, zo vermoed ik, op Moore. Maar het werkt eerder grappig, en ik beschouw het dan ook als een geslaagde grap. Alsof er een kunstwerk in- of uitgeladen moet worden. Een verwijzing naar een aspect van de kunstwereld/museumwereld, maar zonder veel betekenis in een vervolg. Het betekenisproces houdt hier op bij de constatering of de vraag wat de kunstenaars heeft bezield. Geen troost, maar een ‘glimlach’, zo ervaar ik dat. Dat was het dan wel weer. Maar nogmaals, misschien heb ik een teveel romantische inborst om dit werk serieus te nemen en er veel meer waarde dan zonet beschreven, aan toe te kennen.

Verhoeven maakt impliciet duidelijk in zijn citaten dat als kunst verbonden is met troost en troostend kan werken er vaak iets van melancholie in het spel is. Dat zou kunnen betekenen dat jezelf ook een zekere mate van melancholie in je leven zou kunnen ervaren en mag ervaren. Zonder deze grondtoon van melancholie geen troost en geen troostende kunst. Dus ken uzelf – en laat de ziel klinken.

John Hacking

25 augustus 2017

IMG_9183

 

Genoemde Kunstenaars:

Shilpa Gupta
I keep falling at you, 2010/2017
Klangskulptur, Mikrofone, Lautsprecher, Mehrkanalton
Installation
ca. 380×130×200 cm

Massimo Ricciardo und Thomas Kilpper 
“Inventuren der Flucht”, 2015-17 (fortlaufend),
Sammlung von in Sizilien und Lampedusa gefundenen Objekten von angelandeten Flüchtlingsbooten
Courtesy of the artists

 

Máret Ánne Sara
(b. 1983, Hammerfest, Norway)

Pile o’ Sápmi (2017)
Curtain made from reindeer skulls and metal wire, porcelain necklace made from reindeer-bone ash, two photographic lightboxes, and two vitrines containing the Reindeer Husbandry Act and excerpts of the trials of Jovsset Ante Iversen Sara versus the Norwegian Ministry of Agriculture and Food
Curtain: approx. 300 × 450 cm; Necklace: approx. 200 parts, 5 × 2.5 × 2 cm each
Coproduced by Arts Council Norway; Office of Contemporary Art, Norway; and the 
Sami Parliament of Norway. Neue Neue Galerie (Neue Hauptpost), Kassel

 

Cosima van Bonin, Tom Burr

Material: Tieflader, Holzkiste, Sicherungsseite. Standort: Vorplatz des LWL-Museums für Kunst und Kultur – Rothenburg 30,Münster

 

Links:

http://www.documenta14.de/de/

https://www.trouw.nl/cultuur/documenta-14-veel-kritiek-toch-gaan-zien~a3109788/

http://www.documenta14.de/en/artists/13491/maret-anne-sara

http://luther-avantgarde.de/r2017/en/exhibition/artists/

http://luther-avantgarde.de/r2017/en/artist/thomas-kilpper/

http://luther-avantgarde.de/r2017/en/artist/shilpa-gupta/

https://www.skulptur-projekte.de/#/

https://www.nrc.nl/nieuws/2017/06/13/openluchtmuseum-voor-de-beeldhouwkunst-11068630-a1562806

https://www.skulptur-projekte.de/#/De/Projects/2017/818