Overweging Studentenkerk Nijmegen 1 september 2019

De Homo Digitalis heeft moeite met telefoneren. Dat is te direct. Misschien wel te confronterend want wat moet je antwoorden op vragen waar je je niet op hebt kunnen voorbereiden? Dat voelt negatief, dat maakt onzeker, je hebt geen pasklaar antwoord paraat.
Wij zijn allemaal op weg om een Homo Digitalis te worden, niet alleen de student die ik in bovenstaand voorbeeld aanhaal. Het gebruik van je smartphone maakt je al tot een digitaal ingesteld wezen. Van je smartphone gaat een zekere dwang uit: de piepjes, de geluidjes nodigen je uit om te kijken, dwingen je als het ware om je nieuwsgierigheid te bevredigen. En als je erg actief bent op sociale media en je hebt de geluiden niet uitgezet word je getrakteerd op een aaneenschakeling van signalen. Is dat fijn, maakt dat je blijer? Word je er een beetje meer gelukkiger van? Natuurlijk elk likje dat je ontvangt als blijk van waardering, schijnt een kleine hoeveelheid hormoon in je hersenen vrij te maken waardoor je je goed voelt. Maar als je nu eens niet veel likes krijgt voor je geposte bericht, ben je dan (zwaar) teleurgesteld? Heb je dan een klote uur of een klote dag?
Wat is er aan de hand? Wat zijn de effecten van de digitale werkelijkheid op onze relaties met de ander in real time en life en niet via de telefoon of computer? De maatschappijkritische Koreaanse filosoof Byung-Chul Han is van mening dat de relatie met de ander aan het eroderen is door deze ontwikkelingen en dat het zelf van de mens in toenemende mate meer narcistische trekken krijgt. We zijn meer met ons zelf bezig en de ander verdwijnt langzaam uit beeld. Dit narcisme valt niet direct samen met eigenliefde. In de eigenliefde grenst het subject zich af van de anderen. Het narcistische subject kan zijn eigen grenzen niet meer zo goed bepalen. De wereld lijkt meer op, zo Han, een afschaduwing van jezelf. De narcist is niet in staat de ander in zijn andersheid te herkennen en te erkennen. Betekenissen zijn er alleen daar voor de narcist waar hij zichzelf terug herkent. Hij waadt overal in de schaduw van zichzelf totdat hij erin verdrinkt, zo Han. Er wordt alleen geluisterd en ingestemd met de bijdrage van een ander als die in je zelfbeeld past, als bevestigd wordt wat je over jezelf wilt horen. Meneer Trump is daar een uitstekend voorbeeld van.
In het contact met anderen in de sociale media wordt de andere mens soms als het ware gedegradeerd tot een bijna imaginaire ander, niet life aanwezig, slechts in afgeleide vorm. Denk maar aan de conversaties tussen mensen op whats app of de mail waar men elkaar niet altijd goed begrijpt omdat bv. de grapjes niet aanslaan of de ironie vaak niet meer begrepen wordt. Grapjes maken wordt zo heel gevaarlijk. U weet misschien zelf uit ervaring hoe dit contact kan verschillen met een echte ontmoeting. Een ontmoeting waarin je elkaar in de ogen kijkt en waarin opvalt wat de ander zegt en hoe hij of zij het zegt. Het hele lichaam doet mee en niet alleen maar de tekst die de ander in een whats app berichtje tikt plus bijhorende emoticons. De relatie met de ander, de concrete relaties met andere mensen, en zeker met vreemden, treedt meer en meer op de achtergrond. Een vliegveld of treinstation met wachtende mensen, ziet u het voor zich, allemaal gefascineerd kijkend op hun mobiel. Ieder voor zich. Byung-Chul Han noemt dit de hel van hetzelfde. De ander die afwijkt en die niet in het plaatje past omdat hij exterieur is, die aan ons verschijnt buiten het bekende terrein omdat hij van elders komt, omdat hij vreemd is, ons onbekend, omdat hij niet tot onze sociale klasse behoort of politieke partij, of religie, of wat dan ook wat ons vertrouwd is en waar we niet bang voor zijn, deze ander willen we liever niet ontmoeten. Hij vertegenwoordigt iemand die zich onttrekt aan de taal van hetzelfde, hij is atopos, zonder plaats, ik kan hem niet echt plaatsen. Als ik toch een poging doe om hem te plaatsen, bijvoorbeeld de vluchteling uit Syrië, die in mijn straat is komen te wonen, zonder dat ik hem heb leren kennen, dan is bijna alles wat ik te berde breng volgens Byung-Chul Han misschien wel pijnlijk voor hem of tactloos, omdat ik hem in mijn spreken vergelijk met wat ik ken en dingen roep die ik veronderstel, die ik zelf invul zonder goed te weten.
Omdat we, zo Han, voortdurend aan het vergelijken zijn maken we alles gelijk. We proberen via de digitale media de ander zo dicht mogelijk op de huid te komen, de afstand tot hem te vernietigen. We schaffen de afstand af en denken zo dichterbij te komen. Maar we komen niet nader, er ontstaat alleen een afstandsloosheid. Nabijheid, echte nabijheid is niet alleen positief, het is een vorm van negativiteit, want er staat spanning op, je valt namelijk niet samen met de ander. Er is verschil tussen jou en ander. Verschil waarmee je moet leren leven. En dat verschil willen we vaak het liefst opheffen vanuit de illusie dat we elkaar dan dichterbij komen. We denken dat als we de verschillen opheffen, dat alles dan positief wordt. Zoals de wens dat vreemden zich moeten aanpassen aan onze cultuur. Ze moeten onze normen en waarden onderschrijven anders zijn ze niet welkom. Maar wie zegt dat onze normen en waarden de beste zijn? Waar halen we die zekerheid vandaan als je kijkt naar hoe wij echt leven?
De digitale wereld is een wereld van het positieve, de likes. Alles wat dislike oproept, vormt een probleem, een hindernis, de informatie stroomt dan niet goed door. Dat is ook slecht voor de consumptie en de reclame om goederen aan de mens te brengen. Er moet worden ingegrepen om iets aan deze dislikes te doen. Hoe maken we het voor jou zo aangenaam mogelijk dat je ons liked? De digitale wereld van liken en disliken heeft een parallel in de echte wereld. In levende lijve zijn deze dislikes de gele hesjes die de straat opgaan in Parijs, Of de studenten in Hongkong die protesteren tegen de overheid en tegen de totalitaire aanspraken van China om alles en iedereen te beheersen en te controleren. Of de mensen in Brazilië die opkomen voor de oorspronkelijke bevolking in de Amazonas die plat worden gebrand ter wille van de mijnbouw en landbouw ter wille van de grootgrondbezitters en de corrupte politici die zij in hun zak hebben.
Han schrijft dat de neoliberale economie er vaak toe leidt dat mensen niet meer in staat zijn tot een gemeenschappelijk wij. Een tegengeluid, concrete actie tegen slechte maatregelen van de overheid bijvoorbeeld. Onze samenleving is geatomiseerd, elk individu staat op zichzelf, is een klein afzonderlijk ego en wordt als afzonderlijk ego behandeld. Samenwerking, zich verenigen onder een groter thema, een tegenmacht vormen, is niet meer gemakkelijk in deze samenleving waar het vaak ieder voor zich is. Er zijn uitzonderingen, kijk naar de actievoerders voor de klimaatbeheersing, vooral onder jongeren, zoals Greta Thunberg. Maar veel anderen zijn nog lang niet overtuigd van de noodzaak ervan. Ook in Nederland. Ook gestudeerde partijleiders die prat gaan op hun kennis. Ze zouden beter moeten weten. Zolang velen niet aan den lijve ervaren dat het echt slechter gaat met het klimaat doen ze alsof hun neus bloedt, verkondigen ze dat het allemaal maar nepnieuws is, of negeren ze gewoon de werkelijkheid omdat ze ver weg in Afrika of het Midden-Oosten, waar de gevolgen wel zichtbaar zijn, er zelf maar klaar mee moeten zien te worden. Maar we bewonen een globus! Socius is geweken voor Solus, het sociale is vervangend door het op zich zelf staan. Alle maatschappelijke organisaties die afhankelijk van inzet van vrijwilligers kunnen hierover meepraten.
De Homo digitalis speelt op veilig en op zeker. De confrontatie met het negatieve wil hij liever niet aangaan. Niet in de vorm van andere en vreemde mensen maar ook niet in de vorm van andere afwijkende meningen. De filosoof Han schrijft dat onder de eis van transparantie mensen niet meer voor hun eigen en soms afwijkende ideeën durven uit te komen. Video’s bewaken je voortdurend, teksten op internet worden opgeslagen, politici passen zich aan de heersende opvattingen aan. Het volk spreekt en het heeft gelijk – maar wie is het volk? Wie verheft zijn stem? Onpopulaire thema’s worden gemeden, zoals de steun voor de studenten in Hongkong die voor mensenrechten opkomen of een thema als de menswaardige opvang van vluchtelingen, Ze niet laten verdrinken, creperen in de Middellandse Zee. Of de nieuwe wapenwedloop, de ontwikkeling van killer-robots. Welke politicus durft nog zijn nek uit te steken, welk christen durft openlijk op te komen voor de armen zoals in onze lezing uit Deuteronomium 24, een tekst die zo concreet en duidelijk als wat is?
De Homo Digitalis leeft vaak op internet een ander leven dan in realiteit. Han schrijft dat respect de basis vormt voor elke vorm van publiciteit en openbaar optreden. Afstand houden, respect tonen voor het private is bepalend voor de openbare ruimte. Maar als die afstand niet wordt ingenomen, als elke intiemsfeer openlijk wordt getoond, als een vorm van pornografie, dan is met het afnemen van de afstand ook het einde van het fatsoen aangebroken. Digitale communicatie breekt alle afstanden af. Dit afbreken van afstanden gaat volgens Han samen met de erosie van de mentale afstand. Het private domein wordt meer en meer vermengd met het publieke domein. Han zegt dat de digitale communicatie deze pornografische tentoonstelling van het private en intieme bevordert. Praatprogramma’s leven ervan. Zo wordt ik zelf tot object van anderen, blootgesteld aan hun nieuwsgierige blikken. Het ergste is dat wij het ook vaak nog vrijwillig doen: door alles wat we van ons zelf laten zien op sociale media en in de pers. Digitale communicatie wordt zo een echokamer, waar je allereerst jezelf terug hoort. Han zegt; Likes, Friends, Followers, resoneren niet, ze versterken slechts de echo van je eigen zelf. Er verandert niets bij jou, je leert er niet van, ze vormen géén echte ervaring, géén echte ontmoeting.
Digitale communicatie via sociale media is vaak emotie gestuurd. Ze biedt de mogelijkheid om je emoties direct te uiten, af te voeren als de spanning je te hoog wordt. Twitter is een emotie-medium. De Verenigde Staten laten zichzelf besturen door een president die regeert via Twitter en via emoties. Is dat normaal? Zijn we dat meer en meer normaal gaan vinden? Politiek die van emoties leeft is een gevaarlijke politiek. We zien dat terug in het gedrag: vluchtelingen worden gezien als bedreiging waartegen we hekken moeten bouwen. En als we daar niet meteen intrappen, het sprookje van de dreiging, wordt er gesproken over vervanging van het volk door vreemden, vervanging van eigen waarden en idealen door de import van buitenlanders. De wereld heeft behoefte aan politici met visie, met durf, met verstand. Verstand gebruiken kost tijd, kost afweging, kost het overwinnen van én leren van weerstanden, van negatieve ervaringen, het opnemen van het negatieve en ervan durven leren. Dat is precies wat Jezus zijn toehoorders aanbiedt: negatieve ervaringen, gelijkenissen, zaken waar je jezelf toe moet leren verhouden, om ervan te leren, om ervan beter te worden inclusief de partners waar je mee in gesprek bent. Naast de Homo Digitalis mag en moet de Homo Realis veel meer zijn plek gaan opeisen anders worden we meer en meer slaaf van de machine en worden we zelf meer machine dan ons lief is.
John Hacking
Gelezen: Deut. 24,17-22 en Lucas 14,1-14

Han, Byung-Chul, Lob der Erde. Eine Reise in den Garten, Berlin 2018 (Ullstein)
Han, Byung-Chul, Duft der Zeit. ein philosophischer Essay zur Kunst des Verweilens, Bielefeld 2009, (Transcript Verlag)
Han, Byung-Chul, Müdigkeitsgesellschaft. Um die Essays Burnoutgesellschaft und Hoch-Zeit, Berlin 2018, (Matthes & Seitz)
Han, Byung-Chul, Vom Verschwinden der Rituale. Eine Topologie der Gegenwart, Berlin 2019, (Ullstein)
Han, Byung-Chul, Tranzparenzgesellschaft, Berlin 2017, (Matthes & Seitz)
Han, Byung-Chul, Agonie des Eros, Berlin 2015, (Matthes & Seitz)
Han, Byung-Chul, Im Schwarm. Ansichten des Digitalen, Berlin 2017, (Matthes & Seitz)
Han, Byung-Chul, Gute Unterhaltung. Eine Dekonstruktion der abendländischen Passionsgeschichte, Berlin 2018, (Matthes & Seitz)
Han, Byung-Chul, Philosophie des Zen-Buddhismus, Stuttgart 2002, (Reclam)
Han, Byung-Chul, Psychopolitics. Neoliberalism and new Technologies of Power, Brooklyn 2017, (Versobooks)

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.