Zelftranscendentie en zinvinding

Hoe je in het leven staat, wat je (ervan) verwacht en hoeveel kijk je erop hebt met betrekking tot jouw aandeel, dat wil zeggen, datgene dat je zelf wilt investeren, wilt toevoegen, wilt ondernemen om dit leven, jouw leven, glans te geven, is niet meteen duidelijk als je opgroeit in deze maatschappij. Er is een veelheid aan modellen, ouders en scholen kijken verschillend naar de ontwikkeling van een kind, naar de vormen van zelfontplooiing en zelfverwerkelijking. En er zijn tal van maatschappelijk voorbeelden die de opgroeiende mens een spiegel voorhouden. Cultuur waaronder muziek, mode, kunst drukken hun stempel hierop. In de politiek en in het onderwijsdebat worden beleidsplannen en visies ontwikkeld. Maar niet alles levert resultaat op. Als er veel moet worden gestuurd en gecontroleerd duidt dat meestal niet op succes. Het beeld dat voor ogen staat is dan niet gehaald.

Maar waar gaat het om als je opgroeit? Wat is relevant en wat is overbodige ballast?  Wat doet er toe in je leven? Wat geeft er kwaliteit aan en wat is ‘humbug’? Welke doelen stel je jezelf om in je leven te bereiken? Door welke idealen word je gedragen, voort gestuwd? En op welke termijn, wanneer wil je jouw doelen hebben verwezenlijkt? Een mooi voorbeeld van een houding in het leven ten aanzien van groei en ontwikkeling is het volgende gedicht van Thomas Rosenlöcher: Gartenarbeit.

Gartenarbeit

Dem Birnbaum Mut zureden.

Gras wachsen lassen, wo es wächst.

Misschien is dit veel tuinmensen een doorn in het oog: gras laten groeien waar het groeit en wachten bij de perenboom totdat er een keer peren komen past niet in hun wereldbeeld, tuinbeeld. De tuin, zeker een groentetuin, moet wat opbrengen. Aan onkruid hebben we niks. Maar wat onkruid is en wat niet is een discussie die zo oud is als de mensheid – namelijk de vraag wat er wel en wat er niet toe doet in het leven. Heeft het zin om je hele kast vol te stouwen met kleren die je nooit draagt, 100 paar schoenen die je nauwelijks kunt aantrekken omdat de weersomstandigheden er niet naar zijn? Of omdat je stemming een andere is? Er is veel in ons leven dat in de ogen van de tuinmens ‘onkruid’ genoemd kan worden. Van de reclames die over ons worden uitgestort via de media, in het straatbeeld en via papier is 99,9% nutteloos omdat we er niet door worden geraakt, omdat het ons niet aangaat, omdat het niet binnen ons budget valt, omdat we er geen zin in hebben of omdat het niet in ons patroon past. Zo vergaat het mij tenminste. Het is verspilde moeite en verspilde energie. Het is een vorm van visuele vervuiling en verspilling. Het is ook een kenmerk van de kapitalistische maatschappij die alleen maar kan groeien en groeien en groeien want anders dreigt de instorting van dit economische systeem. Groei en winst zijn de doelen. Alles wordt daaraan ondergeschikt gemaakt. De arbeiders en hun inzet zijn slechts een klein onderdeel in dit systeem en eigenlijk niet echt van belang want ze zijn vervangbaar. Als wij als consumenten en als arbeiders helemaal opgaan in dit neoliberale kapitalistische systeem en de doelen die ons daarin worden voorgehouden zijn we hard op weg op slaven te worden.

Een goed voorbeeld zijn de boeren. Boeren klagen dat ze niet verder kunnen groeien en dat milieuregels een strop zijn om hun nek. Maar wie sluit leningen af met de banken en zet in op de groei van het bedrijf zonder echt na te denken over de gevolgen zoals het probleem van de mest, de stikstofuitstoot, de druk die zij zichzelf opleggen om de leningen terug te betalen, de slapeloze nachten als de arbeidsinzet niet oplevert wat ervan verwacht werd en als de prijs van de geleverde producten onder de maat blijft omdat grote concerns (en winkelketens) de lakens uitdelen? Een boerenbedrijf bestieren kan op veel manieren maar als je niet nadenkt over de waarden die je met je werk wilt hooghouden, als het alleen maar om efficiëntie, productievermeerdering en winst gaat krijg je vroeg of laat de rekening gepresenteerd. Je weilanden worden een poel van verderf voor andere planten dan gras, insecten verdwijnen uit het landschap door de toepassing van gif (ook al wordt er bij hoog en laag beweerd door de producenten dat er geen verband bestaat tussen onkruidverdelging en insectensterfte), biodiversiteit staat op het spel want alles wat niet in het plaatje past moet eruit. Meer en groter. De landbouwmachines laten dit in al hun uitstraling zien. Maar waar is de mens hierachter? Waar is de zin van dit alles? Is er een toekomst voor de kinderen als we zo doorgaan? Groeien en groeien, meer en meer? Als het klimaat echt grondig verandert is er over 50 jaar geen bedrijf meer want dan staat het onder water. Zo simpel is het. Haal nu maar je gelijk, maar morgen lig je in de kist en is er niks meer over van al je werken. Hoe kortzichtig kun je zijn als je denkt dat alles om jou moet draaien? Als economie het enige gezichtspunt is en je waardeoordeel kleurt?

Zijn er alternatieven? Die zijn er altijd. Andere waarden aanhangen dan winst en groei levert al nieuwe inzichten en nieuwe handelswijzen op. Verantwoordelijkheid dragen voor je handelen, kijken naar de gevolgen, kijken naar de prijs van je investeringen, wie wordt er beter van en wie niet, wat gaat voorruit en wat niet. En dan niet alleen in je eigen beurs, niet alleen je eigen bedrijf, op je eigen erf maar ook je omgeving, de mensen waar je het voor doet. Viktor Frankl, een therapeut die door schade en schande wijs geworden is en die zich de harde lessen van het concentratiekamp heeft aangetrokken schrijft:

Wanneer ik stel dat de mens een verantwoordelijk schepsel is, die de potentiële zin van zijn leven moet verwezenlijken, moet ik hier nadrukkelijk aan toevoegen dat de ware zin van het leven eerder moet worden gezocht in de wereld, dan in de mens zelf, of in zijn eigen psyche, als het ware in zijn eigen gesloten circuit. Om dezelfde reden is het wezenlijke doel van het menselijke bestaan niet te vinden in zelfverwezenlijking. Het menselijke bestaan is in wezen zelftranscendentie en niet zelfverwezenlijking. Zelfverwezenlijking is trouwens als doelstelling onmogelijk om de eenvoudige reden dat zelfverwezenlijking steeds onbereikbaarder wordt naarmate de mens er meer naar streeft. Want de mens kan zich slechts tot op dezelfde hoogte verwezenlijken als hij zich gebonden acht de betekenis van zijn leven te verwezenlijken. Met andere woorden als doelstelling kan zelfverwezenlijking niet worden bereikt, het kan evenwel worden bereikt als neveneffect van zelftranscendentie. Men kan de wereld niet beschouwen als een vorm van zelfexpressie, noch als een instrument of middel tot zelfverwezenlijking. In beide gevallen verandert een Weltanschauung (wereldbeschouwing) in een Weltentwertung (wereldminachting).

In: BEGINSELEN VAN DE LOGOTHERAPIE opgenomen in het boek  Folkertsma Stichting voor Talmudica, Adam waar ben je? Hilversum 1983 (Folkertsma) pag, 143

Als wij als arbeiders, als producenten en als consumenten de wereld alleen maar gebruiken om er zelf (financieel) beter van te worden, om ons te manifesteren en te presenteren als bijzondere species, zoals dat zichtbaar in de sociale media en politiek dagelijks gebeurt, kortom als we de wereld naar onze hand proberen te zetten zonder te investeren in het heil van de wereld en de mensen, als we alleen maar willen verdienen zonder iets terug te doen, hebben wij als het ware onze ondergang al onderschreven. Niet alleen corruptie en machtsmisbruik zijn hier symptomen van, ook de zucht naar verdoving, afleiding, genot, pakken wat je pakken kunt, een ‘na mij de zondvloed’ houding, een nihilistisch cynisme en een volslagen egoïstisch narcisme wijzen hierop.

Als wij meegaan in de maalstroom van reclame-uitingen, geloven wat anderen ons voorhouden als een worst, een lokker om gelukkig te worden als we maar dit en dat doen, als we achter populistische politici aanhollen met hun simpele oplossingen die een verzameling zijn van leugens, want ze miskennen de werkelijkheid en denken alleen vanuit eigen belang, hoe mooi ze zichzelf ook presenteren als deskundige, dan lopen wij langzaam richting afgrond. Anderen de schuld geven van onze misère, onze ellende is wel het alle gemakkelijkste wat je kunt bedenken, zonder zelf te willen investeren. Als je alleen maar voor jezelf leeft en wilt leven, heb je het niet begrepen. Dan ben je ten dode gedoemd: een leeg en zinloos leven, een leven zonder inhoud want het levert alleen verdwazing op.

Zin vind je en ontdek je in toewijding aan een hogere zaak waar mensen kwalitatief beter van worden, dat wil zeggen als ze kunnen groeien in menselijkheid. Niet allereerst in economische zin. Dat is bijzaak. Als er alleen maar haat en geweld wordt gepredikt omdat we zogenaamd worden bedreigd door allerlei groepen en stromingen, als onze zogenaamde cultuur (wat dat dan ook moge zijn) bedreigd wordt door de instroom van anderen die uit een andere cultuur komen, dan zitten we op de verkeerde golflengte en op het verkeerde levenspad. Dat is een route rechtstreeks naar racisme, geweld, onderdrukking, oorlog en tenslotte uitroeiing. Als we een les uit het verleden moeten onthouden is het deze wel: een mens groeit niet op basis van hebzucht, op basis van angst en intolerantie, niet op basis van bekrompenheid en kortzichtigheid. Ideologische systemen zoals fascisme en communisme doen alsof de wereld bestaat uit simpele tegenstellingen en scheppen tenslotte concentratiekampen om de niet-volgers op te sluiten en te vernietigen. Ook dat is een weg ten dode, en wel een heel expliciete. Onze recente geschiedenis laat dit overduidelijk zien.

Frankl heeft het in mijn ogen heel duidelijk gezien en geformuleerd. Hij heeft in de situatie van het concentratiekamp nooit de moed verloren om te blijven geloven in menselijkheid, in mededogen en in het vinden van zin in het leven door zelf iets toe te voegen aan de wereld om deze beter te maken voor iedereen. We gaan allen dood, wat voor zin heeft het dan om je leven te verspillen aan zinloze en waardeloze acties? Aan gedachtes en aan handelingen die uiteindelijk niks opleveren, omdat ze de wereld niet beter maken? We hebben allemaal een keuze, we kunnen kiezen, ook om terug te keren op onze schreden, dus wat houd je tegen?

John Hacking

8 november 2019

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.