het zelf als heterotopie

Het zelf dat het lichaam bewoont maakt in zijn ontwikkeling mee dat het op verschillende plaatsen in verschillende situaties beland. Het gaat hier doorheen, het wordt erdoor gevormd, het wordt als het ware gekneed als een blok klei. School, kazerne, opleidingsinstituut, ontgroening, etc. het zijn fases die het zelf doormaakt op andere plaatsen, in heterotopiën (Michel Foucault).

Wat betekent dat nou voor het zelf en het zelfbewustzijn? Het krijgt en ontdekt een beeld van zichzelf, meerdere beelden, meerdere kanten. Het leert zich te verhouden in verschillende situaties, het leert rollen spelen, het leert zich ermee te identificeren. Maar dat is niet het enige, het gaat dieper, verder. Het zelf gaat voor een deel samenvallen met die ervaringen van aanpassing en verzet. Beiden is mogelijk: op school presteren, of zich afzetten en een eigen weg kiezen buiten het schoolse patroon. Maar hoe dan ook, het zelf wordt er door gevormd, gekneed. Het zelf verandert, het is niet meer zichzelf zoals het zich aantrof in eerdere fases.

Het zelfbewustzijn van het zelf groeit mee, evolueert mee, wordt een nieuw zelf, een ander zelf, het draagt de sporen van deze ervaringen. Dat is de buitenkant, niet zonder effect voor de binnenkant van het zelf. Het lichaam is in feite ook een plaats die als andere plaats kan gaan functioneren. Als het autonome van het lichaam, het autotopische karakter, het zelf dat zijn lichaam is en erin woont als het ware, een knauw krijgt. Dat kan als het zelf ziek wordt, als het lichaam een eigen route volgt en bijvoorbeeld kanker krijgt zonder dat het zelf hierop invloed heeft. Het zelf kan vervreemden van zijn lichaam, het lichaam kan het zelf in de steek laten.

Dan is het lichaam in feite een nieuwe heterotopie. Het is van autotopie heterotopie, andere, vreemde plaats geworden waarin het zelf zich niet meer hoeft thuis te voelen. Het oude vertrouwde van het lichaam, dat wat jij bent, wat jij voorstelt, wat jij verwacht, beantwoordt opeens niet meer aan je zelfbeeld.

Ook ouder worden kan dit gevoel opleveren, zeker als je inzet op “eeuwige jeugd” omdat je van mening bent dat het leven alleen maar de moeite waard is als je er jeugdig uitziet. Als je gelooft in een sprookje, en daardoor het verval van je lichaam ontkent. Plaats en tijd laten in het lichaam hun sporen achter. Daarom zou het ook eens goed zijn om het lichaam zelf als plaats en als tijdelijke grootheid te bestuderen vanuit dit perspectief van heterotopie en autotopie. Een filosofie van het lichaam zou hierbij gebaat zijn.

John Hacking

25-2-2013

Een gedachte over “het zelf als heterotopie

Reacties zijn gesloten.