Kerk als sacrament

aan het kruis
aan het kruis

Kerk als sacrament

“Twijfel is niet het tegenovergestelde van geloof, het is een onderdeel van geloof.” Paul Tillich

“Als de vragen zwijgen, neemt het geweld het woord over”.

“De narratieve identiteit van de mens is voortdurend in beweging. Door te lezen en te interpreteren bouwt de mens de eigen identiteit op en maakt hij die weer ongedaan, om opnieuw aan het bouwen te slaan.”

Beide citaten uit: Berkvens-Stevelinck, Christiane, Marc-Alain Ouaknin. De joodse gids van deze tijd, Vught 2015 (Skandalon) p. 21, 69

Kerk is een sacrament. Dan heb ik het niet over het gebouw. En ook niet over een begrip. Kerk is een sacramenteel teken. Een teken dat sacramenteel karakter heeft. Maar was is dat sacramenteel, sacrament? Sacra betekent heilig, en sacramentum betekent in het Latijn eed, waarborgsom, claim, militaire dienst en religieus geheim volgens het woordenboek. Het is een van de meest complexe begrippen uit het christendom omdat het zoveel betekenissen heeft gekregen en voortdurend ook van betekenis is veranderd. Kerk als sacramenteel teken wil zeggen dat de kerk tekenkarakter heeft, betekenis krijgt door het feit dat ze verbonden is aan het heilige en volgens de christenen voortkomt uit het heilige, met andere woorden uit God. Dat hoeft niet letterlijk te worden opgevat maar kan ook betekenen dat de kerk voortvloeit uit het Goddelijk handelen in de wereld en voor de christenen is dat het leven en sterven en de opstanding van Jezus van Nazareth als Zoon van God. Christus, dat is de opgestane Jezus van Nazareth op de eerste paasdag, ligt aan de oorsprong van de kerk. En die verbondenheid, die afkomst van de kerk  is heilig, sacraal en daarom is de kerk een sacramenteel teken. Wat je hiervan ook moge vinden, zeker als je niet hierin gelooft, wil ik even terzijde zetten. Want dat is niet het thema van dit stukje tekst.

Kerk als sacrament, en dan veronderstel ik maar even de hele receptiegeschiedenis, de theologische uitwerking ervan en de pragmatiek, het concrete optreden van de kerk in de geschiedenis, wil zeggen dat er bepaalde kenmerken samenhangen met dit sacramentele karakter van de kerk en om die kernmerken is het mij te doen. Omdat de kerk op die wijze namelijk een soort van tegengeluid laat horen in de wereld van vandaag, een soort van contrastgemeenschap, “Kontrastgesellschaft”om het maar eens in het Duits uit te drukken. De kerk is niet van de wereld en de wereld is niet van de kerk. Beiden polen in deze uitdrukking kunnen niet tot elkaar herleid worden. De kerk is wel in de wereld en de wereld is wel in de kerk maar ze zijn niet van elkaar. Komt dat omdat de kerk een heilig teken is gebaseerd op het werk van Jezus van Nazareth en daardoor met God verbonden? Komt het omdat het verhaal van Jezus wel in de wereld plaatsvindt maar niet van de wereld is? En wat is wereld in deze? We moeten natuurlijk niet meteen in de valkuil stappen om wereld gelijk te stellen aan slecht en zondig, aan –niet-heilig en anti-sacraal. De wereld is niet gelijk aan het kwaad en de kerk gelijk aan het goede. Zo eenvoudig en simpel ligt het niet. De kerk is een teken in de wereld en hopelijk een heilig teken. Niet alleen omdat haar oorsprong hiernaar verwijst maar omdat ze heiligend kan werken en werkt in de wereld. In een wereld van nadruk op prestatie, overleven, op het recht van de winnaar, de sterkste etc. wijst de kerk op het feit dat iedereen er toe doet, ongeacht afkomst, prestatie en inzet. Groot en klein, arm en rijk samen horen erbij en de kerk heeft oog voor de zwakke, de verliezer, de mindere. Allen die zijn afgedankt en die niet meedoen in de wereld waar de macht het voor het zeggen heeft. Efficiency is bijvoorbeeld in de kerk geen leidend criterium. Resultaat halen en in de belangstelling staan ook niet. In de kerk gaat het om andere waarden. Oog voor je naaste, respect, meedenken en meevoelen met hen die niet zo snel, niet zo goed en niet zo bekwaam zich presenteren, maar die er wel toe doen. Ze doen ertoe omdat ze mens zijn, kinderen van God. Zoals elk mens dat is. Aanzien en status zijn niet belangrijk. En je hebt er uiteindelijk niets aan als je je invloed niet aanwendt voor het heil van je medemens. Alleen genieten van je bezit zonder te delen, zonder je verantwoordelijk te voelen voor het welzijn van allen op deze aarde is niet alleen in de ogen van de kerk een zonde maar ook spijtig: een verspild leven, een gemiste kans. Dat is het echte probleem dat aan de kaak moet worden gesteld: het egoïsme dat over lijken gaat om het eigen gewin veilig, de eigen macht zeker te stellen.

Maar niets is zo onzeker en zo relatief als bezit, als status, als invloed. Een mens wikt en weegt, God beschikt. Als God het huis niet bouwt, waarom dan werken en zwoegen, vergeefs al die moeite, zegt een psalm. En velen zeggen het na. God geeft het zijn beminden in de slaap, een andere. Dus al je gezwoeg en geploeter, ijdelheid, najagen van wind. De eigen dood zou je dat eigenlijk moeten leren. Maar verblinding, blindheid, wereldse eigenwaan doet velen dwalen. Als blinden in een woestijn, omgeven door schatten die niet worden opgemerkt. Het oog star op de horizon gericht om daar macht en invloed te winnen terwijl het landschap aan je voeten oogverblindend is, de moeite waard om in te verblijven. Zo is het ook met ons leven: schatten en wonderen liggen erin opgestapeld, maar alleen voor hen die durven te zien en die durven de ogen van de wereld te relativeren. Dat is waar de kerk als sacrament naar verwijst: liefde als de grootste schat van mensen, elkaar nabij willen zijn, ondersteunen waar nodig, werken aan het Rijk van God waar het goed toeven is voor iedereen. Het klinkt allemaal verheven maar het is ook een kracht die je in beweging kan zetten en die je kan doen stilstaan bij de machten en dwangmiddelen van de wereld. Relativering en inspiratie zijn het resultaat om dan de goede keuzes te maken. Voor een weg, een route ten leven en niet ten dode. Dat is wat de kerk als sacramenteel teken je kan voorhouden.

John Hacking

30 oktober 2015

voor de graflegging
voor de graflegging