Vluchtigheid en vastigheid

…selon notre angle de vue, car la mort peut se révéler la dimension la plus intime, la plus secrète, la plus personelle de notre existence. (p. 21)

l’homme réalise et se réalise pour se signifier; se signifiant, il donne sens à sa vie, tant il est vrai qu’il ne peut jouir de la vie de façon plus totale que par une jouissance qui soit un joui-sens. (p. 58)

… vérité n’est pas dans le nivellement et l’effacement, elle est dans la transmutation et la transfiguration. (p. 122)

Uit: Cheng, Francois, Cinq méditations sur la mort autrement dit sur la vie, Paris 2013 (Albin Michel)

Het leven is vluchtig en het lijkt alsof het steeds meer vluchtiger wordt. De dood is niet alleen een grens aan het leven maar doet ook vergeten. Zij die lang geleden hebben geleefd, wie kent hen nog? Verhalen en annalen vertellen slechts een deelwaarheid, een verzameling aspecten. Maar wie ze waren, wat ze voelden en wat ze dachten, wie zal het zeggen.

Telkens als ik weilanden en akkerland zie denk ik aan de vele handen die dit stukje aarde tot akker en tot weiland hebben gemaakt. Zij zijn al lang heengegaan, hun werk is blijven bestaan. En als de nieuwe generatie er geen werk van maakt pakt de natuur het terug en staat het binnen korte tijd vol opschietende struiken en bomen. Het bos is nooit ver weg. Het wacht en heeft geduld.

François Cheng een Franse filosoof van Chinees origine, die veel over poëzie, (oosterse) kunst, het Taoïsme en over filosofie heeft geschreven stelt dat de dood ons uitdaagt om onze menselijke conditie te overstijgen door de passie. Passie leidt tot liefde, tot inzet, overgave en tot opoffering om een doel te bereiken, de passie van de liefde sterk als de dood, zoals het Hooglied zegt.

Het besef van het bestaan van de dood doet bij ons mensen drie soorten van verlangens ontvlammen, zo schrijft hij: het verlangen naar realisatie, verwerkelijking (van onze ambities en onze verlangens); het verlangen naar iets nalaten aan het nageslachten, een blijvende prestatie en het verlangen naar het transcendente. Met Simone Weil is hij van mening dat dit laatste verlangen, ook vertaald in het nadenken over God en het goddelijke, niet zou zijn ontstaan als er geen lijden en geen werkelijkheid van de dood zou zijn. Het bewustzijn van de dood doet in ons het idee opstaan dat het leven heilig is en waardevol is. Een wereld zonder heiligheid, zonder God is ook een wereld zonder humaniteit omdat als het heilige ontbreekt de wereld verzandt in chaos. Het heilige is in diepste wezen ordenend. Het dwingt respect af en stelt grenzen. Het heilige, bijvoorbeeld een heilige dag in de week, is een dag die apart is gezet en die daarom bijzonder is. Zonder ‘dat apart gezet zijnde ervan’ is alles gelijk. Een pot nat en als alles gelijk is, is niets bijzonders en verdient niets respect.

De wereld van het sacrale en het goddelijke rust dus op het besef van onze sterfelijkheid en onze letterlijke dood. In het verhaal van Genesis komt de existentie van de dood aan het licht als de eerste mens het gebod overtreedt om niet van de vrucht in het midden van de tuin te eten. Dan zal hij sterven sterven, staat er twee keer in het Hebreeuws. Hij sterft een dubbele dood: zijn lichaam en zijn voortbestaan als aards wezen op deze aarde is eindig. Als mens werd hij al apart gezet van de dieren en woonde hij in de tuin. Hij was bevoorrecht. Het overtreden van het gebod levert dus straf op maar misschien moet je het omgekeerd lezen: omdat we sterven worden we eraan herinnerd dat wij in relatie stonden met God die ons een gebod heeft opgelegd dat niet overtreden mocht worden. Dat is inmiddels wel gebeurd en is daarom ook niet meer terug te draaien. We moeten dus het beste ervan maken. Zoals God aan Adam en Eva kleding geeft om hen te kleden en de opdracht om de aarde te bewerken buiten de tuin waar de vier stromen stromen.

Dit verhaal is een opdrachtsverhaal en een herinneringsverhaal aan onze oorsprong en aan onze bestemming: het leven leven op aarde volgens de regels en geboden die hiervoor gegeven zijn en de sacrale indeling van de tijd en de ruimte. Nu weten we waar we aan toe zijn. Waar we vandaan komen en waar we naar toe gaan. Een aantal bijbelboeken zoals Exodus, Numeri en Deuteronomium geven die ordening van tijd en ruimte uitvoerig aan in hun verhalen. Wat wel en wat niet mag staat beschreven als wet van God. Ook in het aardse bestaan gelden regels, is er een sacrale tijd, heilig omdat hij apart is gezet en een heilige ruimte om God eer te bewijzen: de latere tempel. In het paradijs gold slechts een gebod, een regel, op aarde is het een hele waslijst geworden.

De mens zal zijn werk verrichten op aarde in het zweet zijns aanschijns en de aarde zal distels en doorns voortbrengen. Geen makkelijke taak dus in het vooruitzicht van de eerste mensen. Maar we zijn er gekomen, we zijn op weg om van de aarde vruchtbare akkers te maken ook al zijn we er nog steeds niet in geslaagd om iedereen voldoende te voeden. Dat komt omdat het besef van gerechtigheid ontbreekt. En het gevoel van barmhartigheid. Dat is de andere kant van de zaak: elke passie, elke liefde kan ook ontaarden en perverteren. François Cheng wijst hierop: een dieptepunt in de menselijke geschiedenis is de fabrieksmatige vernietiging van mensen, alsof het insecten zijn. Net als Abel, letterlijk zuchtje, windje, in het Hebreeuws, zijn ze vervlogen in de wind, in de rook van de crematoria.

Als de dood en het besef van de dood aanzet tot egoïsme en tot ongerechtigheid heb je het niet begrepen. Dan heb je niet gesnapt dat het leven heilig is en dat het geheiligd moet worden: letterlijk apart gezet omdat het bijzonder is. Dat geldt voor elk leven, niet alleen dat van jezelf en van je landgenoten. Dat is waar het in de bijbelboeken omdraait als het gaat over weduwen, wezen en vreemdelingen. Zij zijn net zo heilig als de persoon die je zelf bent. Deze regel geeft op een andere wijze vastigheid: een wereld die uit is op heiliging van alle mensen is een wereld op weg naar het Rijk van God. Een wereld die uit is op alleen het eigen heil is een wereld die aan de afgrond staat, de ondergang wacht en de tijd houdt dat niet tegen. Als de ondergang plaatsvindt blijft er niet zoveel meer over. Geen lege handen, want die handen zijn er niet meer. Geen zielen vol passie want die hebben zichzelf uitgeroeid. Jeroen Bosch laat het in gruwelijke beelden zien. Alle passie in de hel is de passie van de duivels die plezier hebben aan hun handwerk. Voor hen is het een feest. Zij komen nu pas echt tot hun recht.

Deze Boschiaanse visioenen zijn misschien wat kort door de bocht, maar vastigheid en vluchtigheid vinden beiden hun basis in het gedrag van de mens: volgens de geboden of op eigen houtje doen waar je zin in hebt omdat het leven toch maar zo kort is. Leren van de dood gaat dus niet vanzelf en er moeten leraren zijn die de moed hebben tegen de schijn van het ongelijk een leven te leiden dat het hoofd durft te bieden aan vergankelijkheid, lijden, zinloosheid en sterven. De mens is een wezen dat zin geeft aan zijn leven. In het Franse woord ‘sense’ zitten drie betekenissen die hiermee samenhangen: zin als sensatie, belevenis, ervaring, zin als richting, intentie, doel van je leven, en zin als betekenis geven aan je leven, zinvolheid van je leven nastreven. Zin in de vorm van sensatie is te weinig, want niets is zo vergankelijk als een kick, een ervaring van tijdelijk genot. Zin zonder richting is doelloos en gaat alle kanten uit. Dan weet je niet meer waar je vandaan komt en waar je heen gaat, waar het goed toeven is. En zin als zinvolheid, en als betekenis geven aan je leven is een manier van leven die je doet ontdekken dat je het niet in je eentje kunt, dat het samen moet, en dat als je het niet goed doet, je ook wordt afgestraft omdat het dan zinloos wordt. Ijdelheid der ijdelheden, veel van ons handelen is in het licht van de dood ijdel, vluchtig, een zuchtje, leven van de wind. Maar de combinatie van de drie betekenissen van ‘sense’ kunnen je leven een basis geven, vastigheid die al die vluchtigheid een halt toeroept. Toch de moeite van het proberen waard lijkt me, zo in het aangezicht van je dood?

John Hacking

9 maart 2016