Werkelijkheid en Waarheid

Ware Werkelijkheid en Waarheid

Wat is echt en wat is nep, wie en wat kunnen we nog vertrouwen en vooral wie houdt ons een illusie voor en wie bedriegt ons? De vragen worden steeds pregnanter en urgenter. Zeker nu wij meer en meer verankerd zijn in de digitale wereld, de wereld van de virtualiteit. We leven misschien met onze geest nog in de wereld van het papier en het beeld op celluloid, maar in werkelijkheid is elk gevuld stukje papier en elk beeld een verzameling nullen en enen. Ook de media en persorganen doen daar in mee en alle dragers van (nieuws)berichten zijn zo goed als digitaal. De digitale wereld is niet dezelfde als de wereld van het gedrukte boek, het bedrukte papier. Woord en beeld verliezen daarom de oude schijn van onpartijdigheid. “Dat wat gedrukt staat” of dat “wat is afgebeeld” is een gevolg van een keuze en een resultaat van een bepaald handelen met een doel en vanuit een perspectief. Objectieve berichtgeving? Bestaat dat nog en heeft het ooit bestaan? Want ook voor de digitale wereld was er leugen en bedrog in het spel.
Redacties uit de wereld van de media zetten ons voor wat zij belangrijk vinden en waarmee ook geld te verdienen valt omdat ze nu eenmaal moeten leven en ze willen het liefst ook nog wat groeien in belangstelling en in het aandeel van lezers of kijkers. Elk bericht is dus niet zo maar een bericht. Politici volgen mediatrainingen om hun boodschap goed voor het voetlicht te brengen en vooral, want daar gaat het eigelijk om, om potentiële kiezers over de streep te halen om op hen te stemmen. Dat lukt alleen maar als zij met uiterlijk, hun voorkomen en optreden positief worden ontvangen. Anders kunnen ze roepen wat ze willen, het zal hen niet helpen.
De verkiezingen in de VS zijn nu weer goede test-case. Waarom wint de een en verliest de ander? Het heeft schijnbaar alles met uitstraling en met performance te maken. De inhoud van het aangeboden programma is vaak niet meer dan een verzameling van populistisch sentiment en vooral onvrede die de afgelopen jaren is gegroeid bij veel burgers. Dit bundelen en je hebt schijnbaar al een geloofwaardig verhaal. Afgeven op de tegenstander, de vijand en het ophemelen van de eigen capaciteiten horen daar schijnbaar bij, ook al is het meeste gelogen. Het volk (wie zijn dat trouwens) trapt erin, de burgers vinden het prachtig en voelen zich erkend en herkend in hun grieven. Maar is daarmee de weg naar een wereld getekend die echte oplossingen gaat bieden? Ik vermoed van niet. Veel kan worden geroepen maar de wereld is complex en de problemen zijn groot en gedifferentieerd en hangen met veel andere dingen samen. Dat wordt in de naaste toekomst alleen maar erger. Wie zijn wij bijvoorbeeld in het Westen van Europa om te denken dat wat wij tot nu toe verworven hebben (ook door oneerlijke regels in de handel (tolmuren) en in de politieke besluitvorming en gedragingen, een imperialisme van eeuwen) alleen maar van ons is en dat niemand anders daar recht op zou mogen hebben? Alsof wij alleen maar mogen spelen met het speelgoed uit onze doos en het buurkind buiten moet blijven staan? In die wereld leven we al lang niet meer en dat zal de werkelijkheid die zich voor onze ogen afspeelt meer en meer duidelijk gaan maken, ook al dringt dat tot ons verstand nog niet helemaal door. De oorlog in het ene land heeft onherroepelijk gevolgen voor het andere land en dat geldt voor armoede, onderdrukking, milieurampen, klimaatbeleid en ook voor de economie, de handel, de onderlinge betrekkingen etc. etc. We leven globaal. De tijd van het dorp heeft definitief afgedaan.
De wereld van het nieuws, de berichtgeving via krant en journaals, via websites en nieuwsagentschappen, speelt nog altijd met de illusie dat we geïnformeerd zijn als we deze teksten en beelden die zij produceren tot ons nemen via de media. Wij trappen daar graag in want we hebben zelf niet altijd mogelijkheden om verder te kijken dan onze neus lang is en veel interesseert ons gewoonweg niet. We leven het liefst nog in ons vertrouwde dorp waar de regels duidelijk zijn en de problemen overzichtelijk en in principe oplosbaar. Grenzen dicht en wij zijn klaar met al die vluchtelingen. Dommer kun je je niet uitdrukken.
Nou druk ik het heel negatief uit maar in de wereld van nu waarin nieuws, feiten, gebeurtenissen, ervaringen, meningen en opinies over elkaar heen buitelen is het nauwelijks nog mogelijk om zonder twijfel aanspraak te maken op waarheid en op een eerlijk en onpartijdig verslag over de werkelijkheid zoals die zich aan ons voordoet. We komen om in de berichten en wie heeft het criterium in handen om deze berichten te schiften op waar en onwaar? In feite is alles in een zekere mate waar: het bericht als zodanig is een feit, een waarheid, maar de inhoud en de betekenis die het bezit hebben een eigen vorm van waarheid die niet overeen hoeft te komen met wat wij ervan verwachten. Als we een krant lezen vanuit het idee dat in deze krant een eerlijk en betrouwbaar verslag gedaan wordt over een gebeurtenis komen we vaak bedrogen uit omdat we dan het bericht opzadelen met een onrealistische verwachting. Onze ambitie speelt ons parten om te willen weten wat er echt is gebeurt en, daar gaat het eigenlijk om, wat dit dan betekent. Iets gebeurt of iets gebeurt niet, prima. Maar de echte vraag is: wat betekent dit dan? Wat betekent dit voor mij, voor ons, voor een bepaalde groep, voor een land. Dat laatste, dat met betrekking tot het land, is al erg veel gevraagd. Zoals ook de constatering dat dingen slecht zijn voor de wereld. Wat is dat? Wereld, wiens wereld, waar dan en wanneer, hoe lang en hoeveel? En als we over het land spreken, over wie hebben we het dan? Wie betaalt de rekening bij een negatieve economische groei bijvoorbeeld? Welke concrete groepen worden de dupe? Welke mensen?
Als alles digitaal en virtueel kan worden aangestuurd en als wij onze macht in handen leggen van de computerprogrammeurs zijn we niet verzekerd van veiligheid. Alles kan worden gehackt, kranten waarschuwen al voor de inbraak in essentiële systemen die een land plat kunnen leggen, cyber-warfare is een feit. Heb je nog geld op de bank na zo’n aanval? Doet de kerncentrale het nog na een hack? Dat zijn de echte vragen en problemen die onze aandacht vragen.
Als mens zijn we kwetsbaar omdat we lichamelijk zijn. Als samenleving zijn we kwetsbaar omdat alles maar dan ook bijna alles digitaal aan het worden is. Wat dit werkelijk betekent ontdekken wij misschien pas als het een keer echt goed fout gaat. Omdat je een lichaam hebt vermoed je en denk je waarschijnlijk dat dát van bijzondere betekenis is ook in de digitale wereld, maar dat laatste zou wel eens vies tegen kunnen vallen. Als je digitaal niet meetelt besta je eigenlijk niet. Als je niet bent geregistreerd, niet digitaal vastgelegd in tal van systemen ben je een ‘freischwebende’ entiteit die maar moet zien te bewijzen dat ze bestaansrecht heeft en dat ze ergens vandaan komt. Dat is een lot dat velen nu treft die als vluchteling ons land bereiken. Als er niets en niemand is waar ze zich op kunnen beroepen met betrekking tot hun identiteit en hun land erkent hen niet zit je letterlijk in niemandsland. Je lichamelijk bestaan is dan te weinig waarheid om je te respecteren en een plek te geven in de maatschappij. Je bent ongewenst, onbekend, illegaal, een niemand. Dat moet toch aanvoelen als een vreemd soort werkelijkheid, een vreemd soort waarheid als het jezelf betreft?
Wat werkelijk, wat waar en wat onwaar is, wat ertoe doet en wat niet, en de meerduidigheid van de werkelijkheid, komt ook op een mooie manier aan het licht in een verslag van een reiziger die vanaf 1890 in Japan rondtrekt als journalist, Lafcadio Hearn. In het boek ‘Japanse Geesten’ een soort van dagboek en reisverslag vertelt hij over een bezoek aan een tempel. In het kerngedeelte, het heiligheid zelf staat geen beeld van Boeddha. Maar een kleine ronde spiegel in een roestige lijst. Hij vraagt zich af wat dit dan zou kunnen betekenen. En dat is wat ik graag wil citeren omdat het weergeeft hoe complex en gedifferentieerd onze wereld kan zijn. Hij zegt, ik vertaal: “Alleen een spiegel. Wat betekent dit symbool? De illusie. Of misschien dat het universum voor ons alleen als de weerspiegeling van onze eigen zielen existeert? Of is het misschien de oude Chinese leer, dat wij Boeddha alleen maar in ons eigen hart moeten zoeken? Misschien dat ik eens een keer in staat zal zijn om al deze dingen te ontraadselen” zo besluit hij.
Met de toename van de virtuele mogelijkheden en de virtuele vertaling van onze werkelijkheid zal dit nog heel lang gaan duren vermoed ik, voordat we op het terrein van de betekenis meer houvast gaan krijgen dan we nu hebben. Het is nu vooral zaak ons niets voor te laten spiegelen.

John Hacking
6 maart 2016

 

MINOLTA DIGITAL CAMERA