Pinksteren 2016

gelezen Joël 2,28-32 en Johannes 20, 19-23 Studentenkerk Nijmegen

Daar zit hij dan, Johannes op Patmos, op de voorkant van onze liturgie. Een klein paneeltje over een grote visionair geschilderd door een andere visionair wiens 500e sterfdag we hebben herdacht in Den Bosch: Jheronimus van Aken, alias Jheronimus Bosch. Er is een theorie die stelt dat Bosch zichzelf ook heeft afgebeeld op dit paneeltje, en wel rechts onder, dat kleine monstertje met een menselijk gezicht. Als dat waar is vind ik dat heel komisch,getuigend van heel veel humor.

Visioenen en geestzending in de profeet Joël en later bij de Apocalyps van Johannes (de andere Johannes dan de evangelist) : het einde der tijden; ze lijken onlosmakelijk samen te gaan. François Cheng, een Franse filosoof en dichter stelt dat elke kunst à la de grote Dante hel en hemel moeten verkennen: de heftigheid van het leven, het lijden en de verdorvenheid (de hel), én de virtuele en werkelijke schoonheid openbaren die in ons levende heelal verborgen zit. (de Hemel) Ik vermoed dat Jheronimus Bosch daarin is geslaagd. Ik weet niet of u de kans hebt gehad om zijn werk te bewonderen. Maar als 421.000 bezoekers in een paar weken deze visioenen aanschouwen betekent dit dat het visionaire in de kunst nog niets van zijn kracht heeft verloren.

Bosch’werk vind ik persoonlijk van een verbijsterende schoonheid en kracht. Omdat hij hel en hemel op meesterlijke wijze ten tonele voert en ons zo een spiegel voorhoudt. 1500 jaar na het ontstaan van het christendom lijkt de wereld er niet veel beter op geworden. Als ik zijn hellepanelen zie, en ook de hooiwagen waar iedereen achter aan loopt en waar iedereen waardeloos stro, waardeloos hooi tracht te bemachtigen, denk ik meteen aan onze wereld: aan Syrië, de bombardementen met chemicaliën, de moordpartijen van IS, de slachtingen in Midden Afrika, en de oorlogen die wij achter de rug hebben in de vorige, de 20e eeuw.

Misschien trekken daarom deze schilderijen zoveel aandacht omdat we hoe dan ook herkennen en erkennen dat ze nog niets van hun actualiteit hebben verloren. Het klinkt dan in mijn oren ook ietwat wrang om het feest van Pinksteren te vieren als een gebeurtenis die de wereld heeft veranderd: Want hel en hemel zijn nog steeds beiden aanwezig in onze wereld.

Misschien moeten we het zo zien: Pinksteren, geestzending, behoedt ons uiteindelijk voor het definitieve mislukken van het project mens. Zonder Geest, Heilige Geest, hadden we allang het loodje gelegd en elkaar uitgemoord en “rücksichtlos” vernietigd. Daar zullen atheïsten en humanisten het misschien niet mee eens zijn omdat God in hun verhaal niet meedoet; maar voor mij geldt persoonlijk, zonder God, zonder Geest vervliegt alle hoop, alle houvast, want de mens is een te wankel gebouw. De bijbel lees ik dan ook allereerst als een boek dat tracht hoop te bieden in een ellendige wereld. Lees het hele boek Joël er thuis maar eens op na. Het zwenkt tussen Apocalyps, vernietiging en hoop, tussen hel en hemel.

Ook ons verhaal van Johannes waar we uit hebben gelezen is een verwoording van de hoop, de duiding van kleine stukjes hemel op aarde én in ons hart. Vlak na de dood van Jezus staat hij opeens in hun midden: de leerlingen, bang voor de joden, de Judeërs, ze hebben zich opgesloten, zijn blij als ze Jezus zien die hen zijn wonden toont: Hij is het! De dode leeft. Het lijden heeft niet het laatste woord, de dood niet de laatste stem.

Dan treedt Jezus op als een sjamaan en blaast over hen. De Naardense vertaling van de bijbel zegt dan: “Neemt in u op aanblazing van de Heilige” of zoals we lazen: ontvangt de Heilige Geest. En als gevolg: de macht om zonden te vergeven of niet. Geest is hier meteen verbonden met het geven van een nieuwe kans. Nieuw leven, nieuwe mogelijkheden. Als je de Geest wilt ontvangen! Als je jezelf door die Geest wilt laten voeren, leiden, bepalen!

Maar waarom werkt die Geest die wij in feite ook allemaal met onze doop hebben ontvangen dan niet altijd door in ons verdere leven, in ons hele leven? Werkt de kracht van de sjamaan Jezus dan niet genoeg door? Of ligt het op ons bordje? Staan we er niet genoeg open voor? Broeder Malachias stelde in zijn preek op Hemelvaart dat de Geest van Pinksteren onze levensruimte kan vullen en als we bidden om de Geest is dat reeds werking van de Geest. De Geest werkt dan al in ons!

Werkt de Geest daarom niet altijd genoeg in ons omdat we geen ruimte in onszelf maken, in onszelf en in onze relaties met elkaar; géén ruimte voor die Geest? Zitten we vast, zitten we zo vol met andere zaken in onszelf, en in onze relaties dat de Geest daar niet meer bij past? Zijn we misschien te autonoom en te eigenwijs geworden en houden we de boot af? Of met andere woorden zetten wij in op zelfbepaling, baas in eigen huis willen zijn maar vergeten dat als je wilt bepalen je ook je moet laten bepalen? Het probleem van de menselijke vrijheid is hier in het geding en het morele handelen.

Het probleem van het morele handelen in onze tijd is niet het feit dat we zelf willen bepalen wat goed voor ons is. Want elk individu heeft ruimte om te kiezen. Wij zijn niet onvrij, niet onvrij om te kiezen. Het echte probleem waar we voor staan is het overaanbod aan alternatieven. Vaak weten we niet wat we willen! En alles wat we ondernemen is in feite een keuze. We hebben nooit de keuze om geen keuze te hebben! Zo liggen we vast! Zelfs als we iets niet bepaalds kiezen, kiezen we toch. Handelen is daarom eigenlijk je uit zelfbepaling te laten bepalen, stelt de filosoof Seel in een tijdschrift dat handelt over het goede en de keuze voor het goede.

Dat is hetzelfde bij roeping: je laten bepalen door je roeping. Heb je eenmaal die roepstem in je horen klinken dan hoef je alleen maar te antwoorden met je leven. Je roeping volgen is haar leven, haar voor leven. Als Jezus over zijn leerlingen blaast ontdekken ze hun roeping. Wat volgt is bekend, wij zijn het levende bewijs van dit proces, deze weg. Mensen van de weg, werden ze genoemd helemaal aan het begin. Een weg die nog steeds doorgaat, een weg waarop wij allen staan en lopen. Ook vandaag worden wij geroepen om onze roeping als christen, als leerling stem te geven, om te kiezen voor het leven tegen de dood! Hemel vestigen waar hel is op onze aarde, liefde waar dood heerst.

Duidelijker dan Jheronimus Bosch kan ik deze keuze niet verbeelden. Moge Geest in ons ontvlammen, telkens opnieuw, telkens tegen alle verdrukking in. Zo moge het zijn, alle dagen van ons leven om samen een stukje hemel op aarde zichtbaar te maken, met en voor elkaar, zonder dat mensen buiten de boot vallen. Dat wens ik ons van harte op deze dag van Pinksteren, Amen.

John Hacking

15 mei 2016