Luisteren

2019 Luisteren (naar jezelf)

Het perspectief op jezelf kan wisselen: je kunt jezelf beschouwen als persoon, als individu, als ego, als zelf en via nog een aantal andere mogelijkheden afhankelijk van context en uitgangspunt. Wie je bent, waar je voor staat, wat je doet en wat je denkt kleurt je zelf-verstaan en de wijze waarop je jouw eigen identiteit vorm geeft. Waar kom je vandaan, wat is je context, waar houd je je mee bezig, wat heb je in huis aan vaardigheden en kwaliteiten, waar ben je van overtuigd, en wat vind je belangrijk, welke doelen streef je na, heb je een levensdoel, welke rollen speel je, waardoor word je gemotiveerd en geraakt, wat wil je uiteindelijk bereiken in en met je leven, en hoe pak je dit aan? Dit zijn allemaal vragen die met jou te maken hebben en die jouw leven kleur en richting geven.

Voor jezelf is dit interessant om hiermee bezig te zijn want je leven krijgt daardoor inhoud waarop je kunt reflecteren en waardoor je kijk krijgt op jezelf. Je bent voor je zelf misschien wel het meest interessante ‘studieobject’. Maar neem je ook genoeg tijd om naar jezelf te luisteren? Kom je daar wel aan toe tijdens je drukke werkzaamheden en je vaak volle agenda?

Ook anderen zijn in jou geïnteresseerd. Meer misschien dan je wel zou willen. Ze luisteren naar jou en ze leggen vast, ze verzamelen zoveel mogelijk gegevens over jou. Dingen die je allemaal grotendeels vrijwillig prijsgeeft door je activiteiten op en via internet. Je gebruik van sociale media, zoekmachines, je presentaties, je blogs, vlogs, films, “likes”, kortom alles wat je virtueel onderneemt, legt getuigenis van je af en vormt een geheel aan data. Jouw waarde, je bent kostbaar voor bedrijven die iets van je willen, gezien op een heel leven heet in het Engels “Customer-Lifetime-Value”. In dit begrip komt de intentie naar voren om jouw hele leven te bekijken vanuit het perspectief van de commercie. Wat kunnen we aan je kwijt, waarvoor dien je ons, wat kunnen we aan je hebben? En dat ook op het niveau van politiek en andere terreinen waar mensen gestuurd en gemanipuleerd kunnen worden. Niet alleen het economisch belang van je data, ook het politieke en maatschappelijke belang telt mee. De firma Acxiom verdeelt volgens de filosoof Byung-Chul Han de mens in 70 categorieën en via algoritmen wordt alles in kaart gebracht. Groepen van personen die slechts weinig economische waarde vertegenwoordigen worden volgens Han “waste” genoemd, afval. Bij Apple werd Steve Jobs “Big Brother” genoemd, naar de roman van 1984 van George Orwell. Telefoongebruikers heten daar “zombies”.

Byung-Chul Han waarschuwt in diverse publicaties voor het gevaar van totale uitbuiting en totale beheersing van mensen door de inzet van deze moderne technieken. We zijn er niet alleen aan overgeleverd, we doen er achteloos aan mee in naam van onze vrijheid en onze zelfexpressie.

Luisteren naar jezelf en ontdekken wie je werkelijk bent en wat je werkelijk wilt of zou willen is nog niet zo eenvoudig als je voortdurend geleefd wordt door de prikkels op je telefoon, de eisen die aan je worden gesteld door de samenleving, je werk, je studie, je sociale omgeving en de eisen die je aan jezelf stelt om je te presenteren en te laten zien op sociale media en elders. Hoe wil je voor de dag komen en wat wil je dat mensen van je zien? Hoeveel tijd besteed je aan zelf-presentatie en wat levert het je op? Is het al die moeite wel waard?

Deze vragen zouden aan bod kunnen komen als je deelneemt aan een van onze kunstprojecten in de Studentenkerk. Het Louteringsgraf bijvoorbeeld. Je gaat een tijdje in het graf liggen zonder telefoon en staat stil bij je leven, je eindigheid, je plannen, je optredens, je presentaties. Wat wil je met je leven tegen het licht van je eindigheid, het feit dat je een keer zult komen te overlijden. Wat is waardevol en wat niet, waar zet je jezelf voor in en wat is verspilde moeiten. Als je deze vragen als een soort van “memento mori” stelt in het graf, een gedenken dat je sterfelijk bent, en op basis van dit inzicht keuzes maakt, kom je er misschien heel anders uit dan dat je erin ging. Het is een uitnodiging om op een bijzondere plek in een bijzondere context te mediteren over je leven. Je hele lichaam doet mee, je ligt tussen muren van aarde en zand, boven je de hemel en de bomen, alle zintuigen doen mee. Het is het proberen waard. Je bent niet dood, je hoeft je ook niet voor te stellen dat je dood bent, maar je wordt uitgenodigd om hier zonder afleiding na te denken over je leven. Dit in het licht ook van al die filosofen die ook over hebben nagedacht in de loop van de geschiedenis van de filosofie vanaf Aristoteles. Denk ook aan Augustinus, aan Montaigne, Heidegger, Sarte, Camus, Jabès, om er een paar te noemen. De lijst is veel en veel langer en dan heb ik Aziatische filosofen nog niet genoemd zoals Lao-Tze en Dogen.

Een andere manier om stil te staan is het kunstproject Verveel me. Je levert voor een dag telefoon (en studieboeken) in en dan ga je de straat op om je letterlijk te vervelen. Je kunt gaan wandelen, koffie drinken, praatjes maken, maar je doet niks wat in je ogen productief zou kunnen zijn. De Duitse kunstenaar Anselm Kiefer stelt in een film over zijn werk dat de verveling uit zijn jeugd hem heel veel inspiratie heeft gebracht. De filosoof Martin Heidegger gaf een collegereeks over verveling en hij stelt dat deze ervaring je terug kan brengen tot op de kern van je bestaan. Wie weet wat dat met je doet en hoe je daarna tegen je leven aankijkt. Wie weet ook welke nieuwe gedachten bij je boven kunnen komen als je eens tijd neemt voor jezelf zonder dat je iets moet van jezelf. Durf je dat aan, kun je dat wel? Misschien is dat nog moeilijker dan een uur in het Louteringsgraf.

Tenslotte hebben we nog een derde kunstproject waarin je niet luistert naar jezelf maar naar de ander die jou iets vertelt: Luisteroor. Alle luisteren naar jezelf dat op de een of andere manier niet resulteert in luisteren naar de wereld en de mensen die je omgeven, blijft hangen in narcistisch ronddraaien om jezelf. Daar word je niet beter van. De beweging naar buiten is nodig om je leven kwaliteit te geven en kwaliteit vind je in de dialoog, het gesprek met anderen en het luisteren en opnemen van de wereld en de andere mensen. Daarvoor hebben we, om het je makkelijk te maken, een Luisteroor gemaakt dat je kunt lenen. Met dat oor ga je ergens zitten, en wacht of er mensen op je af komen die vragen stellen over wat je aan het doen bent. Je kunt dan uitleggen dat je er zit om naar hen te luisteren. Zij kunnen dan hun verhaal aan je kwijt. Jij geeft geen oordelen en geen adviezen, geen oplossingen en geen goede raad. Je luistert en dat is alles. Je mag wel verdiepende vragen stellen maar je bent geen therapeut of anderszins een hulpverlener of coach. Je bent luisteraar. Mensen kunnen hun verhaal aan je kwijt in 9, 30 of 60 minuten. Drie smaken. 9 minuten à la Lacan, de Franse psycho-analyticus die daarmee mensen aanspoorde om ter zake te komen, 30 minuten als je meer tijd nodig hebt en 60 als je ruim gebruik wil maken van deze mogelijkheid. De luisteraar bewaakt de tijd. Ben je klaar met luisteren of dienen zich geen kandidaten meer aan, kun je het oor weer inleveren.

Drie kunstprojecten die passen in deze tijd. Drie projecten die een uitnodiging vormen om te luisteren naar jezelf en naar de ander. In deze tijd van massacommunicatie en dataverzameling een alternatieve manier om eens stil te staan bij je leven en bij het leven anderen. Een kans om van te leren. Wie weet wat het je oplevert.

John Hacking

21 oktober 2019

Studentenkerk Nijmegen

Bron:

Byung-Chul Han, Kapitalismus und Todestrieb, Berlin 2019 (Matthes & Seitz)

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.