Vrijheid door inzicht in jezelf

ZKM en zelfonderzoek: de vrijheid om te veranderen.

In het zelfonderzoek met behulp van de Zelfkonfrontatiemethode, ontwikkeld vanaf 1974 door H. Hermans, E. Hermans-Jansen, R. van Geel en anderen staat een model centraal waarmee de ervaringen en gevoelens die hierbij worden opgeroepen in beeld kunnen worden gebracht in de vorm van een cirkel met compartimenten. Grofweg wordt een onderscheid gemaakt in twee grondmotieven: het streven naar zelfbevestiging (Z) en het zoeken naar verbondenheid met de ander of met iets (het zelf overstijgende – bijvoorbeeld de natuur) (A). In de concrete uitvoering van een van deze motieven kunnen er obstakels optreden en kan men weerstand ondervinden. Als deze obstakels worden overwonnen leidt dat tot positieve gevoelens en als dat niet lukt tot negatieve gevoelens. Op deze wijze kunnen er vier groepen van gevoelens worden onderscheiden: Z (zelfbevestiging), A (verbondenheid), P (positief) en N (negatief) die in hun combinatie informatie geven over de gevoelsmatige componenten van bepaalde verwoorde ervaringen.

Basisgedachte is dat alle ervaringen een gevoelsmatige neerslag hebben; dat wil zeggen dat gevoelens die optreden bij ervaringen extra informatie kunnen geven over de wijze waarop de persoon deze ervaringen ondergaat en waardeert. De ingang is dus het gevoelsleven van de persoon om deze informatie boven te halen. Op die wijze wordt zichtbaar hoe de persoon via zijn gevoelens uitdrukking geeft aan de betekenis van een situatie of relatie die hij of zij heeft meegemaakt, of met andere woorden hoe de situatie of de ervaring (via zijn gevoel) wordt gewaardeerd.

De persoon wordt in het mondelinge onderzoek uitgenodigd om op basis van ontlokkers (vragen die uitnodigend werken om te vertellen over fases en situaties in zijn leven en zijn relatie met belangrijke anderen) zijn of haar verhaal te vertellen. Alles wat van belang is en dat wordt verteld, wordt vastgelegd (opgeschreven) in zogenaamde waardengebieden. Dit zijn korte omschrijvingen of stukjes tekst die in de woorden van de persoon weergeven wat een bepaalde situatie met hem of haar doet en wat er bij hem of haar bovenkomt aan gevoel. Op die wijze geeft de persoon betekenis aan zijn ervaring door die ervaring te verwoorden in relatie met zijn gevoel.

In een vervolgstap worden al deze waardengebieden in een computerprogramma verzameld en de persoon wordt uitgenodigd om bij elk waardengebied 24 gevoelens (die worden aangeboden) te duiden binnen het scala van niets – heel veel (0-5). In een tweede gesprek wordt dan samen met de persoon per waardengebied bekeken, wat deze heeft ingevuld en hoe de samenhang is tussen deze verschillende ervaringen en gevoelens. Op basis van deze gevoelsscore ontstaat een beeld van de persoon en zijn of haar ervaringen en waarderingen. Het model van de cirkel met compartimenten is daarbij een hulpmiddel. Alle ervaringen of waardengebieden kunnen binnen (of buiten) de cirkel worden geplaatst en geven op die manier informatie over de gevoelsmatige beleving van de persoon. In veel situaties kunnen deze posities worden geduid en bevraagd.

Deze methode van duiding maakt het mogelijk om een brede waaier van posities en waarderingen op grond van hun affectieve component te herleiden tot een kleiner aantal grondtypen. Deze reductie maakt de focus mogelijk op een aantal posities in het repertoire van de persoon en kan leiden tot een overzichtelijk onderscheid in soorten van psychische problematiek bij de persoon. Ook veranderingen in de tijd kunnen zo beter zichtbaar worden gemaakt als een persoon meerdere onderzoeken ondergaat. Geen situatie blijft hetzelfde, betekenissen van waarderingen kunnen veranderen en die veranderingen kunnen via deze methode goed in beeld worden gebracht.

De persoon kan met behulp van deze methode, die ook als een bril voor zelfreflectie kan werken, de stap zetten naar andere vormen van waardering van situaties en relaties. Bijvoorbeeld in nieuwe situaties meer acht geven op het bewaken van eigen grenzen (opkomen voor zichzelf – Z positief) of investeren in de relatie met anderen (empathie tonen, liefde geven en ontvangen – A positief). Zo is er vanuit elk compartiment iets te melden over de persoon en zijn of haar verhaal en de waarderingen die daarbij zijn gegeven. Kracht van de methode is ook dat deze grondmotieven, die in veel situaties een rol spelen, (en die vaak onbewust werkzaam zijn, die voortdurend aanwezig zijn en die bij iedereen voorkomen), zichtbaar worden gemaakt opdat de persoon zich bewust wordt van de onderliggende gevoelens en waarderingen. Opdat er verandering mogelijk wordt. Zeker als veel situaties en relaties als negatief worden ervaren. Pijnpunten worden zo zichtbaar.

Een uitweg uit de situatie kan worden aangegeven en worden ingezet. Iemand die bijvoorbeeld heel kwaad is en zich afzet tegen bepaalde personen en/of een situatie (Z negatief) kan door meer empathie en begrip van anderen (A positief) ervaren dat zijn positie van verzet ook kan ophouden. Zeker als anderen hem niet meer met dezelfde negatieve contraire energie benaderen. Want kwaadheid en boosheid roept vaak hetzelfde op bij de ander.

In het model van de cirkel zijn de tegengestelde posities ook een hulpmiddel om persoonlijke gedragingen en de waardering daarvan zichtbaar te maken in een gesprek zodat er voor de persoon ook zicht komt op een mogelijke gedragsverandering en de voordelen die dat oplevert. Een voorbeeld is de persoon die zich machteloos en moedeloos voelt door de gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden en die dan besluit niet langer hierin te willen berusten. Door de energie en kracht die door zijn besluit kunnen worden gemobiliseerd en een zekere mate van kwaadheid om niet langer deze negatieve situatie te accepteren kan hij in beweging komen. De beweging kan dan plaats vinden vanuit de als negatief ervaren positie LL (waarin de persoon weinig Z en weinig A ervaart – LL staat voor Low Low) via Z negatief naar Z positief.

In een situatie van rouw en verlies door de dood van een dierbare ervaart de persoon soms een situatie die als A negatief kan worden gekwalificeerd. De relatie met de dierbare is door de dood verbroken. Alle liefde die geschonken wordt aan de overledene wordt niet meer beantwoord. De persoon ervaart bij wijze van spreken een gat in zijn of haar leven. Sommigen reageren hierop door ‘te vluchten’ in de tegenovergestelde positie van Z positief en zij storten zich op activiteiten (werk, presteren etc.) om de ontstane leegte in het leven op te vullen. Maar de ervaring van meer Z (zelfbevestiging) door werk en door presteren kan de leegte door het verlies niet echt opvullen. Dat kan pas mogelijk worden vanuit A positief, als er een nieuwe relatie met een ander iemand ontstaat. Daarom hebben sommige mensen al snel een nieuwe relatie (A positief) na de dood van hun partner.

Dit zijn slechts enkele summiere voorbeelden van hoe met deze cirkel en dit model kan worden gewerkt en hoe het model kan worden ingezet in het zelfonderzoek. In de afbeelding zijn een aantal trefwoorden bij elke positie aangegeven, ook met een verwijzing naar mythologische en literaire dimensies van de grondmotieven. In het model staat de ZA positie voor een aanwezigheid van veel positieve Z en A ervaringen en de LL positie voor een ontbreken daaraan. Als een persoon veel ervaringen heeft die hem of haar in de LL positie brengen kan er vandaar uit niet zomaar worden gesprongen naar een ZA positie. De route verloopt meestal via Z negatief als de persoon leert om zelf het heft in handen te nemen en op zoek te gaan naar zelfbevestiging en verzet tegen de negatieve situatie. Het kwartje moet eerst vallen: de persoon moet tot het inzicht komen dat hij zelf in staat is om hierin verandering aan te brengen en besluiten om niet te berusten bij de status quo. De helper in het zelfonderzoek kan dit mede duidelijk maken aan de hand van concrete voorbeelden.

In deze vorm van waardering van ervaringen en relaties is de wijze waarop betekenis aan die ervaringen en relaties wordt gegeven via de gevoelscomponenten nooit star. Ze ligt nooit voor eens en altijd vast. Waarderingen kunnen veranderen. Alleen al het feit dat ervaringen worden benoemd, beschreven en besproken helpt al en kan de persoon inzicht geven in de wijze waarop betekenissen worden vastgelegd. Als de persoon in staat is vanuit een helikopterview boven zijn ervaringen en ingenomen posities te gaan hangen en zo te reflecteren op zijn gedrag en waarderingen kan er veel aan verandering plaatsvinden. Dan worden oudere keuzes zichtbaar en kan bewust gekozen worden voor een nieuwe strategie of levensinvulling.

Door zo naar zichzelf te leren kijken kan de persoon ervaren dat situaties wel niet kunnen worden teruggedraaid maar dat wel de waardering van de situaties kan veranderen en dat daarmee de betekenissen kunnen verschuiven. Iets wat eerst negatief drukte op de beleving van de persoon kan zo in een ander daglicht komen te staan waardoor de negatieve druk veel minder wordt. De persoon heeft dan door reflectie en door besluitvorming een nieuwe weg ingeslagen, zijn betekenissen zijn veranderd en hij kan weer verder.

Als je eenmaal het inzicht hebt gekregen dat waarderingen aan verandering onderhevig zijn en dat betekenissen relatief zijn kan zich een nieuw veld aan mogelijkheden openen, de ervaring van een concrete vrijheid. Je bent vrij om op je eigen wijze en vanuit een hernieuwd zelfinzicht nieuwe betekenissen te geven aan situaties, ervaringen en relaties. In principe ligt niets vast. Geen enkele vorm van betekenisgeving is absoluut. Er bestaan geen absolute waarheden. Het zijn altijd relatieve waarheden gekoppeld aan verschuivende situaties en verschuivende waarderingen daarvan.

De tijd heelt alle wonden, luidt het spreekwoord. Je kunt ook zeggen: de waarderingen veranderen, de gevoelscomponenten veranderen in  de tijd en de ervaringen die hieraan gekoppeld zijn krijgen minder nadruk of worden nu in een ander licht gezien. Dat geeft ruimte. Ruimte om te veranderen en te ontdekken dat niks vastligt en dat de mens een wezen is dat leeft van betekenissen en dat zijn fundamentele houvast vindt in betekenissen. Ook al kunnen die voortdurend veranderen. Dat is het kenmerk van de menselijke vrijheid. Je betekenissen veranderen maar ze geven ook houvast omdat ze je waardering uitdrukken voor gebeurtenissen, ervaringen en relaties. Positief gezien is hier veel winst te halen als er in de positieve ervaringen en relaties wordt geïnvesteerd. Dat geldt ook in de relatie tot jezelf. Positieve zelfbevestiging en positieve relaties met anderen gaan hand in hand. Ze hebben elkaar nodig en ze versterken elkaar. Een win-win situatie.

John Hacking – 15 november 2021

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.