2.4 Leegte van het zelf
SOTTO IL GIARDINO (l)
Dove porta questa strada che nessuno più imbocca,
strada appena intuibile, sentiero
d’erbacce?
Qui gente rotolava sua pancia, sghignazzando,
e c’erano molte grida, anche di dolore.
(Esiste, esiste anche senza di noi,
la possibilità di un cammino.
Bisognerà appiattarsi neU’erba, scordare qualcosa,
e te, maledetta paura,
dovremo proprio sconfiggerti.)
Fabio Pusterla(1)
UNTER DEM GARTEN (l)
Wohin führt dieser Weg, den niemand mehr wählt,
ein kaum noch zu ahnender Pfad, überwachsen
von Unkraut?
Menschen wälzten sich hier auf dem Bauch, mit Gelächter
und vielen Schreien, vor Schmerz auch.
(Es gibt ja, auch ohne uns gibt es
die Möglichkeit eines Wegs.
Flach sich ins Gras legen, etwas vergessen,
und dich, du verwünschte Angst,
ja – überwinden.)
Vertaling: Hanno Helbling
Hieronymus Bosch was een schilder van het onheil dat de mens en de wereld treft. De wereld zelf is leeg en vol met ijdelheden. Monsterlijk zelfs in de ogen van de schilder. Hij heeft zich uitgeleefd in het beschrijven van deze afgronden. Beelden van dood en verderf en naderend onheil alom tegenwoordig. Wat op het eerste gezicht totale verdorvenheid en helse lusten en pijnen lijken, zijn in feite gestaltes van de zinloosheid van dit bestaan. De zinloosheid van het streven naar genot en macht. Het invullen van het leven vanuit enkel het principe van het genieten. Als toeschouwer zie je de mens die de ondergang nadert, door hem zelf dichterbij gebracht. De hel wacht en velen zijn op weg daar naar toe. Bosch was ook al in zijn tijd een fenomeen, niet in het minst door zijn rijke fantasie waarmee hij gedetailleerd de werkelijkheid van het kwaad, de absurde verschijningen van de verlokkingen en talloze zonden in beeld bracht. Bosch gebruikt beelden die zijn tijdgenoten moeten wakker schudden. Is hij daarin geslaagd? Heeft het geholpen om een naderende apocalyps zo uit te beelden? Is de weg van het verstand niet een betere keuze om het blinde zelf tot de orde te roepen? Pessoa stelt:
“Auf halbem Wege zwischen Glaube und Kritik liegt die Herberge zur Vernunft. Die Vernunft ist der Glaube an etwas, das man ohne Glauben verstehen kann; doch bleibt es noch immer ein Glaube, denn verstehen setzt voraus, dass es etwas Verstehbares gibt.”(2)
Dat is precies het probleem met het zelf, de leegte in het zelf en de leegte van het zelf. Het verstand is een haast onmogelijk instrument om die leegte te benaderen omdat het de leegte van het zelf en de daden die daaruit voortvloeien vaak alle rede tarten. Hoe kun je met het verstand staan tegenover de verschrikkingen van Auschwitz en de vele andere concentratiekampen en gruwelijkheden die daar plaats vonden? De feitelijkheid ervan berooft je bijna van je verstand.(3)
Tragik
Das ist das Schwerste: sich versenken
und wissen, dass man überflüssig ist,
sich ganz zu geben und zu denken,
dass man wie Rauch ins Nichts verfliesst.
23.12.1941
Mit rotem Stift hinzugefügt:
Ich habe keine Zeit gehabt zu ende zu schreiben…
Selma Meerbaum-Eisinger(4)
Als het zelf ook in de geschiedenis van de mens de leegte uitstraalt, door daden van geweld, die opvulling zijn van de innerlijke leegte, dan is het de vraag hoe wij die leegte het hoofd kunnen bieden. Heeft het met ons vergeten te maken, de zwakke kracht van de herinnering, de afleiding die we zoeken en vinden en die ons verdooft? Gaan we niet genoeg in op onze innerlijke leegte, duwen we haar teveel weg, miskennen we haar door haar op te vullen met allerlei waanzinnige daden? Waar komt onze onrust vandaan, ons jachten en trachten terwijl we nauwelijks weten wat we doen en wat we hopen te bereiken. Pessoa is somber als hij schrijft:
“Wir wissen nicht einmal, ob was mit dem Tag endet, nicht in uns sein Ende nimmt als unnützer Schmerz oder ob wir nun ein Trugbild sind zwischen Schatten und die Wirklichkeit nicht nur die grosse Stille ohne Wildenten ist, die sich über die Seen senkt, an denen Schilfrohr steht, bevor es bricht. Nichts wissen wir, nicht einmal die Erinnerung an die Geschichten unserer Kindheit bleibt, nur Algen, und schon naht die Liebkosung künftiger Himmel, und Lufthauch, in dem Unbestimmtheit sich langsam zu Sternen öffnet. (…) Und durch alle dies hindurch werde ich hinter meinem Tagtraum wie ein Zischen nackter Angst meine Seele spüren – ein klares, tiefes Heulen, vergeblich im Dunkel der Welt.”(5)
De angst, de diep doorvoelde angst is een bode van de afgrond in het zelf. Hij is de heraut van de leegte die als een wolf klaarligt om ons te verscheuren, om ons van ons verstand en onze hoop te beroven. De angst kent vele vermommingen. Geweld is er een van. Geweld is het overschreeuwen, het overstelpen van de eigen angst met een vlucht naar voren, alsof je uit de loopgraaf moet stormen op weg naar de vijand. Misschien lijkt dit overdreven maar de Eerste Wereldoorlog heeft dit principe vier jaar lang gedemonstreerd. Pas toen de levenden op raakten ging men beseffen hoe hoog de prijs was die men heeft betaald voor een onzinnig project: heersen over de ander, de vernietiging van de ander, de vermeende vijand.(6)
EIN FLÜCHTLING
am punkt wo unsere kartographen die grenzlinien
dreier länder schnitten ragt eine klippe auf · unter ihrem fuss
lag ein frisches grab – eine schicht sand
von felsplatten bedeckt · daneben die plastiksohle eines schuhs
eine reisetasche ohne jegliches gewand
vertrockneter thunfisch in zwei auf gehackten konservendosen
vielleicht wurde er krank zurückgelassen
oder vom lastwagen gestossen
er hatte die lake getrunken · im schatten gesessen
der handbreit von der wand fiel
keine kraft mehr um zu bassen
dünenkämme gleissend · unerträglich weiss
der himmel nun vor einem ziel
das kaum je mehr war als die aussicht auf anderes als almosen
in der tasche gesicht und name auf einem ausweis
aus eritrea – vormals italienisch abessinien –
und eine telefonnummer in mannheim · er wurde 17 jahre alt
das leben ein ruder · ein leckgeschlagener nachen
inmitten einer verlandeten see
der wind murmelnd in so vielen unverständlichen sprachen
die zunge geschwollen · ihm brennendkalt
vor diesem alles nun vereinnahmenden vergessen
staub auf den wimpern · die sonne in den weiten unserer lee
gilf kebir 12 II 10
Raoul Schrott(7)
Rüdiger Safranski wijst op de rol en de positie van het ‘Men’ in het denken van Heidegger – een vorm van bestaan waaraan wij allen lijden en die ons vasthoudt in het alledaagse leven, onze gebruiken, onze tradities, de manieren waarop wij met ons zelf en met anderen omgaan in de wereld.(8) In deze vorm van bestaan zijn we voortdurend bezig, afgeleid, niet bij de dingen zelf, niet bij de vragen waar het in het leven om draait en de confrontatie met de leegte van ons bestaan. Een situatie die echter ook kansen biedt, als we deze vorm van afleiding tegemoet durven treden als vorm van leegte die niks oplevert. Dan kunnen we andere en meer fundamentele keuzes maken. Zoals bijvoorbeeld een beantwoording van de vraag ‘waarom ik leef, waarvoor ik leef, waartoe ik leef’. Voor Heidegger is het ‘Men’ de oorspronkelijke gestalte van ons bestaan, als een vorm van onvrijheid omdat wij de vrijheid niet aandurven om ons zelf op een dieper niveau te verstaan, dwars door de angst heen. In het ‘Men’ ben ik eigenlijk een niemand, een nobody, een niets. Safranski schrijft:
“Heideggers Men is ook zo’n ledenpop: Het Men, waarmee de vraag naar het wie van het alledaagse bestaan is beantwoord, is het niemand, waaraan elk bestaan zich in het onder-elkaar-zijn telkens al heeft uitgeleverd (SuZ, 128).
Heideggers beschrijvingen van de moderne tijd in de Weimarrepubliek maken juist indruk vanwege de omgeving waarin ze worden neergezet. Daardoor doet zich het effect voor dat het triviale en alledaagse een grote rol op het fundamenteel-ontologisch ingerichte toneel krijgt toebedeeld. Het speelt de hoofdrol in het drama van onze existentie. En daarom wil Heidegger ook niet als een tijdscriticus worden gezien, want kritiek zou iets ontisch zijn, terwijl het bij hem om het ontologische gaat.
Die niemanden voeren op het Heideggeriaanse toneel een spookstuk op. Het zijn maskers, maar er zit niets achter. Geen zelf. Waar is het zelf gebleven? Is de oneigenlijkheid een toestand van afwending, van afvalligheid of vervreemding van het eigenlijke zelf? Wacht het ware zelf er in ons of in de coulissen op eindelijk weer verwerkelijkt te worden? Nee, zegt Heidegger. De oneigenlijkheid is de oorspronkelijke gestalte van ons bestaan, en dan niet alleen in de zin van het (ontisch) gangbare, maar ook ontologisch. Want de oneigenlijkheid is net zo’n existentiaal als het in-zijn. We bevinden ons altijd al in een situatie waarin we in onze bezigheden opgaan. Dat werd al met het voorbeeld van de omringende wereld toegelicht, maar dat geldt natuurlijk ook voor de medewereld en de zelfwereld. Dat betekent dat in het bestaan in eerste instantie en doorgaans niet bij zichzelf, maar buiten zichzelf is, bij zijn bezigheden en bij de anderen. In eerste instantie ‘ben’ niet ‘ik’ in de zin van het eigen zelf, maar zijn de anderen op de wijze van het Men [ … ] In eerste instantie is het bestaan Men, en doorgaans blijft dat zo. Als het bestaan de wereld uitdrukkelijk ontdekt en leert kennen, als het zijn eigenlijke zijn voor zichzelf ontsluit, geschiedt die ontdekking van ‘wereld’ en die ontsluiting van het bestaan altijd als het uit de weg ruimen van de toedekkingen en verduisteringen, als het doorbreken van de versperringen waarmee het bestaan zich voor zichzelf afsluit (SuZ 129)”(9)
In de confrontatie met de leegte in en van ons bestaan, (ook door de ervaring van de angst) kunnen we dus ontdekken dat we scheppende wezens zijn, wezens die ondanks de afgronden die kunnen oplichten toch in staat zijn om zin te geven aan ons leven en aan ons streven om er iets van te maken in het licht van onze contingentie.
Ook hier geldt weer dat het proces van betekenis-geven fundamenteel is in de ervaring van het zelf in de wereld. Zinloosheid en de ervaren leegte in en van het zelf betekenis toekennen, die niet echt het menselijk verlangen naar betekenis bevredigt, laat het zelf achter met een kater. Betekenissen najagen die de leegte moeten opvullen zullen hierin niet slagen, want de leegte is onmetelijk en oneindig.
Daarom is de beweging verkeerd om de leegte op te vullen. Pas vanuit de acceptatie ervan komt er vaste bodem in zicht en kan het zelf zich bevrijden van de onzichtbaarheidsmantel die de leegte erover heen legt. Het zelf dat zich manifesteert als een leeg zelf is ook voor zichzelf bijna onbenaderbaar. Het zelf verliest zijn greep op zichzelf, het kent zichzelf niet meer en verzinkt in zijn eigen opgeworpen leegte. Daden die het zelf zouden moeten ondersteunen brengen het verder weg van zichzelf. Dat alles omdat het uitgangspunt niet deugt, omdat het zelf zichzelf een rad voor ogen draait. Het komt overeen met een ernstige vorm van verslaving.
KRANICHE gehen
nicht verloren
auf ihrem ersten
Flug erinnern
sie sich im Voraus
könnten mich
geleiten auch
durch diese Stadt
zur Yorckstrasse
diesem Unort
dahinter aber
St. Matthäus
Grabstätte vieler
Unerwünschter
meine Liebsten eben
dann liegt
Berlin plötzlich
am Meer San Michele
Ezra Pounds Ruhestätte
von Venedig gleich
wieder zurück nach
Rheinsberg Tucholskys
Spuren unsichtbar
die Wegzeichen
erblindet wir
schicken indes
Dronen gen Himmel
erspähen keine
Wege aus
dem Nichts
Christoph Klimke(10)
Op de verklaarde dood van God door de profeet Zarathustra volgt in het kielzog hiervan de dood van de auteur Nietzsche zelf. Al heeft hij het niet voorzien, al was hij hier niet op uit, het ene brengt het andere met zich mee. Als het fundament wegvalt stort het individu in de zelf geschapen leegte, het niets grijpt hem bij de keel. Stel dat Nietzsche de ervaren leegte, de afgrond, had kunnen accepteren, dan had zijn leven misschien een andere wending genomen. Precies daarin zit het probleem:
“Aber dass ich euch ganz mein Herz offenbare, ihr Freunde: wenn es Götter gäbe, wie hielte ich’s aus, kein Gott zu sein! Also giebt es keine Götter,”(11) aldus Nietzsche in zijn overmoed.
“Umwertung aller Werten , so nannte Nietzsche das Unternehmen. Und es war klar, dass ihm vorschwebte, die Jesus-Schwäche, die Christus-Blässe des Abendlandes, die der jüdische Gott über die Menschen gebracht hatte, abzulösen durch ein Evangelium der Lebensbejahung kraft Daseinsstärke, die sich ganz aus dem hier und Jetzt nährte.“(12)
Later in de tweede verkenning rond God in de leegte zal ik hierop nog een keer terugkomen.
Gedichtzu, Gedichtauf:
hier fahren die Farben
zum schutzfremden
freistirnigen
Juden.
Hier levitiert
der Schwerste.
Hier bin ich.
Paul Celan(13)
Peter Strasser, een andere Duitse filosoof, legt een verband tussen deze verwerping van alle waarden, deze ‘kardinaaldeugd’ van de subversie zoals hij dat noemt, met de heiligverklaring van het radicaal boze. Nietzsche klaagde de christenen en hun moraal aan: ze hebben de kaarten op de verkeerde gezet en zijn daarom veroordeeld tot een slavenbestaan.(14) We weten uit de geschiedenis hoe het beeld van de ‘Übermensch’ door kwaadwillende aanhangers van de fascistische groeperingen misbruikt is en ingezet voor hun eigen propaganda. Met als gevolg een wereldoorlog, en als uitkomst daarvan een nooit vertoonde genocide op iedereen die niet in het plaatje paste van de ‘volmaakte’ mens. In mijn essay Wereldbeeld en zelfbeeld heb ik hier uitgebreid bij stilgestaan.(15)
De leegte van het zelf zoals het zelf zich manifesteert in de wereld heeft de schijn van betekenisvolheid. Het zet in op de schijn, op de uitstraling, op de verwachte waardering, een soort van schittering die eigen is aan de commercie. Het is het licht aan de buitenkant, glinsterend en stralend, maar als je doorvraagt is er geen binnenkant, geen hart. Het is het vermeende succes, de geslaagde carrière waarbij niemand weet hoeveel offers er zijn gebracht en hoeveel betekenisvolle relaties hieronder hebben geleden.(16)
“Nun ist es dunkel.
Ich war in worten und hatte keinen bestand.”
Franz Baermann Steiner(17)
De leegte van het zelf zit als het ware onder een dunne laklaag die bij het geringste krasje zichtbaar wordt. De bezigheden van het zelf op het carrière pad zijn als het zoeken naar een ‘El Dorado’, een goudland, alsof daarmee alle problemen zijn opgelost en de toekomst is veilig gesteld. Het is als het zoveel mogelijk verzamelen van hooi, ironisch zichtbaar gemaakt in het schilderij ‘De Hooiwagen’ van Hieronymus Bosch. Mensen “Headpiece filled with straw, allas”, zoals de Engelse dichter T.S. Eliot het uitdrukte in het gedicht ‘The Hollow Men’ uit 1925.(18) Goud in onze handen, ook het echte, blijkt waardeloos te zijn als het gaat om zin en om betekenis. Het versterkt hoogstens de ficties waarin wij zijn verstrikt dat aanzien en status waardevol en daardoor betekenisvol zijn. Maar we vergeten dan dat de dood telkens weer aan onze deuren klopt en dat de lucht van de rottende lijken op het slachtveld voorgoed onze smaak naar het goede en waardevolle heeft bedorven, als we niet radicaal durven omkeren op onze schreden. Dan kunnen we eindigen met deze klacht op de lippen zoals de dichter Eliot schrijft:
“Those who have crossed with direct eyes, to death’s other Kingdom remember us – if at all – not as lost violent souls, but only as the hollow men the stuffed men.”(19)
Fernando Pessoa draait het om: niet de gekken zijn gek maar wij zijn het. Hij schrijft in “Genie und Wahnsinn”:
“Die Verrückten haben ein klares Gehirn; verwirrt und Wahnsinnig ist das Gehirn derer, die nicht verrückt sind.
Das Mysterium des Universums, die Komplexität des Lebens, die Zukunft eines jeden einzelnen (…), all dies sind Probleme, die bei wacher Betrachtung zum Wahnsinn führen werden. Nur wenn man sie auf verwirrte Weise betrachtet, bleibt der Geist heil.
Jeder Stein auf den Boden ist ein Mysterium, der vom Mysterium unseres mysteriös voranschreitenden Körpers auf mysteriöse Weise erfasst wird. Dies deutlich zu sehen ist bereits ein Symptom des Wahnsinns…”(20)
De leegte in het zelf verwijst niet alleen naar een oneindigheid die het zelf met zich meedraagt, de mogelijkheid tot een oneindige betekenisgeving, een vorm van vrijheid, een nooit stoppend proces van interpretatie en vormgeving, ze verwijst ook naar de mogelijkheid van het goddelijke en naar God als een vorm van betekenisvolheid.
De leegte van het zelf verwijst niet alleen naar het zelf dat zich op een lege wijze manifesteert, dat wil zeggen zonder diepere betekenis, zonder betekenisvolle en zinvolle duurzame relaties (zoals bijvoorbeeld de liefde) maar verwijst ook naar de wereld waarin leegte en volheid beiden in overvloed aanwezig zijn. De leegte in de wereld en de leegte van de wereld is ook het fundament voor het kwaad want dat gedijt in het ontbreken van de zinvolle betekenisvolle relaties tussen mensen.
Pessoa drukt dit in 1931 zo uit – een slotakkoord dat de leegte van het zelf goed omschrijft, daarom dit uitgebreide citaat over deze ervaring:
“Die Gefühle, die am meisten schmerzen, die Emotionen, die am meisten quälen, sind zugleich die absurdesten – das Verlangen nach Unmöglichem, weil genau es unmöglich ist, die Sehnsucht dem was niemals war, der Wunsch nach dem, was hätte sein können, der Kummer, kein anderer zu sein, Unzufriedenheit mit der Existenz der Welt. All diese Halbtöne des seelischen Bewusstseins schaffen in uns eine schmerzliche Landschaft, einen ewigen Sonnenuntergang dessen, was wir sind. Unser Selbstgefühl ist dann ein verlassenes Feld in der Dämmerung, traurig mit Schilf an einem Fluss ohne Boote, der hell zwischen weiten Ufern dunkelt.
Ich weiß nicht, ob diese Gefühle Ausdruck einer allmählich in Wahnsinn umschlagenden Trostlosigkeit sind oder Nachklänge einer anderen Welt, in der wir vielleicht gelebt haben – sich überlappende, vermischende Nachklänge, wie im Traum erlebte Dinge, die uns absurd erscheinen, es aber nicht waren, konnten wir sie uns erklären.
Ich weiß nicht, ob wir nicht andere Wesen waren, deren größere Vollständigkeit wir heute, als ihre Schatten, unvollständig wahrnehmen – sie haben ihre Festigkeit verloren, und wir können sie uns schlecht vorstellen in der Zweidimensionalität des von uns gelebten Schattens.Ich weiß, diese Gedanken der Emotion wüten schmerzlich in unserer Seele. Die Unmöglichkeit, uns etwas vorzustellen, dem sie entsprechen konnten, die Unmöglichkeit, etwas zu finden, mit dem sie in unserer Vorstellung verbunden waren – all das lastet auf uns wie eine Strafe, van der niemand weiß, von wem oder warum sie über uns verhängt wurde.
Hat man all dies gefühlt, bleibt unweigerlich ein Missfallen am Leben und all seinen Äußerungen, ein vorweggenommenes Überdrüssig sein aller Wünsche, ein namenloses Missfallen an allen Gefühlen.
In diesen Stunden subtilen Kummers wird es uns unmöglich, selbst im Traum, Liebhaber, Held oder glücklich zu sein. All das ist leer, sogar in unserer Vorstellung von dem, was es ist. All das wird in einer anderen, für uns unverständlichen Sprache gesagt, uns rätselhaft klingenden Silben. Das Leben ist hohl, die Seele ist hohl, die Welt ist hohl. Alle Götter sterben eines Todes, grösser als der Tod.
Alles ist leerer als die Leere. Alles ist ein Chaos inexistenter Dinge. Wenn ich dies bedenke und mich umblicke, um zu sehen, ob die Wirklichkeit meinen Durst löschen kann, sehe ich ausdruckslose Häuser, ausdruckslose Gesichter und ausdruckslose Gesten. Steine, Körper und Ideen – alles tot. Alle Bewegungen sind Stillstand. Nichts sagt mir etwas. Nichts ist mir vertraut, nicht weil ich es befremdlich fände, sondern weil ich nicht weiß, was es ist. Die Welt ist mir abhandengekommen. Und auf dem Grund meiner Seele liegt – als einzige Wirklichkeit dieses Augenblicks – ein tiefer, unsichtbarer Kummer, traurig wie ein Weinen in einem dunklen Zimmer.”(21)
Ich bin der Welt abhanden gekommen
Ich bin der Welt abhanden gekommen,
Mit der ich sonst viele Zeit verdorben,
Sie hat so lange nichts von mir vernommen,
Sie mag wohl glauben, ich sei gestorben!
Es ist mir auch gar nichts daran gelegen,
Ob sie mich für gestorben hält,
Ich kann auch gar nichts sagen dagegen,
Denn wirklich bin ich gestorben der Welt.
Ich bin gestorben dem Weltgetümmel,
Und ruh’ in einem stillen Gebiet!
Ich leb’ allein in meinem Himmel,
In meinem Lieben, in meinem Lied!
Friedrich Rückert(22)
Het zelf is volgens Pessoa niet (meer) thuis in de wereld, het heeft de wereld achter zich gelaten want de wereld voelt als verloren. De wereld is een niets geworden, een leegte. Het zelf heeft ook de band met zichzelf als deel van de wereld verloren. Het is dus een dubbel verlies. Als deel van de wereld draagt het zelf ook de ervaren leegte van en in de wereld met zich mee.(23) Alle vormen van verlangen zijn uiteindelijk zinloos en leeg want ze kunnen nooit worden bevredigd. De wereld werpt het zelf terug op zichzelf en in de eigen ziel is geen houvast want het verlangen verlangt het onmogelijke. Van de leegte in en van het zelf komen we zo terecht bij de leegte in en van de wereld waarin het zelf geen enkel houvast meer vindt en kennis maakt met de gruwelijke kant van het eigen bestaan.
Paraphrase
Der Welt abhanden kommen –
wie fängt das an, wo und wann?
In den Zeilen vermutlich,
den Körperzellen, in Einzelzellen
fängt es an in den Stunden
der Eigenzeit, den flüchtigen
letzten Tagen der Kindheit.
Schlaf ist das Eingangstor,
Aus-und Eingang der Träume
von einem zum anderen Leben.
Dort wächst es heran,
lebenslang, in einer Welt jenseits
der Tageszwänge, die uns von früh an
bestimmen. Im Labyrinth
des Unbewussten, einem Reich
unbekannter als jedes Afrika,
einem Land, Ubw genannt (Freud),
kommt die Welt sich abhanden.
In solche Urregionen,
das darknet jeder Psyche,
führt keine Route
heroïscher Expeditionen,
keine Nord-Ost-Passage,
kein Weg nach West-Indien.
Niemand sieht über sich dort
die Wolken des Magellan
der sie als erster sah, Nebel,
Haufen von Sternen, ferne Objekte
in der Nähe der Milchstrasse.
Milch, fern der Körperwärme,
die den Säugling zog in die Welt.
Zeitlos geht es dort zu,
während aussen am Arm die Uhr
den Tag einteilt und selbst
den Gedanken den Takt gibt.
*
Was weiss der Körper, das Tier,
das meist stumm umhergeht,
von den Löchern im Luftraum,
den Leerstellen, die jeder Mensch
mit sich füllt, mit nichts
als sich selbst, diesem Niches,
Äquivalent der Welt draussen.
Es sind die Pfade des Eigensinns,
auf denen man geht, als gäbe es
keinen Tod. Sie enden alle
in einem stillen Gebiet.
*
Wie kompakt so ein Körper ist,
zeigt sich im Warten im Bauch
eines Flugzeugs überm Atlantik.
Wer Pech hat, muss umkehren
auf halbem Weg, wenn ein Eissturm
die Landung unmöglich macht.
Er kehrt zurück wie ein Fremder,
aus dem Alltag gestrichen.
Niemand erwartet ihn dort,
wo er aufbrach am Morgen.
Sein Körper ist wie ein Koffer,
ungeöffnet sinnlos befördert.
*
Blick aus dem Fenster: Unterwegs
auf den Strassen sind Menschen,
Tote und Lebende. Warum nicht
die Toten in den Lebenden sehen
und umgekehrt? Warum nicht
sich selbst als postum begreifen,
Teil einer pulsierenden Galaxie, einer
allgemeinen Relativitätstheorie?
Schliesse die Augen: Sieh …
*
“Es war einmal”, wie die Märchen
sagen, die Chroniken,
die Autobiographien,
als Geschichte gesammelt.
Alles war einmal, immer schon:
anders als heute, wenn Heute
der äusserste Punkt ist,
an dem Zufall die Körper hält,
in ihrer Endlichkeit Säugetiere,
unterwegs in einer Welt,
die für jeden gestorben ist,
für die jeder gestorben ist
in den Löchern im Luftraum.
*
Abgegrenzt sind sie, die Körper
in ihrer Aura der Einsamkeit,
Wörter auf einem weissen Blatt,
Wörter so unermesslich wie
Kindheit, Einsamkeit, Welt,
opak wie der eigene Körper,
der einem abhanden kommt.
*
Wie gross so ein Tag ist, wo keiner
dem andern gehört und Kinder nichts
als der Zufall sind, der sie zeugte
und hineinwarf in eine Welt,
in der wir viel Zeit verlieren
auf unseren Routen, bis Einsamkeit
uns dann einholt und wir begreifen,
dass Umkehr unmöglich ist
und wir sind, die wir sind.
Kein nächster Tag lässt sich proben
wie in der Oper die Szenen,
kein Gestern je korrigieren.
*
Unfassbar, dass auch die Toten
einmal Säuglinge waren. Geburt
hat sie ausgelost, Körper
für ein langsames Sterben.
Schliesse die Augen. Sieh:
Bald kommen die Toten
auf dem Umweg der Träume
heimlich ins Leben zurück.
Sie reden mit dir, immerfort.
*
Zeit ist der Zwischenraum, Zeit
tickt in den Körpern der Lebenden,
gibt den Wörtern die Schwerkraft,
das Leuchten erloschener Sterne,
ein Intervall gestundeter Zeit,
und immer ist da der Nachhall
der Kinderstimme im Innern.
*
Der Mensch geht zurück in sich,
ein Leben lang bleibt das Kind
in ihm, spielt zwischen Ruinen
in der frühen Landschaft der ersten
Siedlung, mit Häusern abgegrenzt
wie auf der Strasse die Körper,
sammelt Trauer, sammelt das Gras
der abgebrannten Tage
und lacht über sich selbst.
Die Kindheit ist aus, das Kind
steckt noch drin, geht
durch den Körper
und weiss nicht, wohin.
*
Wer da?
Wer spricht da?
Wer spricht heute,
wer morgen,
wenn ich da spreche?
Wer spricht, wenn ich
für mich spreche
in meinem Himmel,
meinem Lied,
meiner Aura
der Einsamkeit?
Bist du es, Spinne
im Netz meiner Sinne?
Bist du es, Glossar,
Stimme, Stimme, Sonar?
Es gibt das Alphabet,
und dann Verse.
Durs Grünbein(24)
Dit is een deel uit mijn essay: God in de leegte. Het hele essay is te lezen (eventueel te koop) (en te downloaden) op:
Noten:
1 Fabio Pusterla, Solange Zeit bleibt. Dum vacat. Gedichte Italienisch und Deutsch. Ausgewählt, übersetzt und mit einem Vorwort von Hanno Helbling. Postfazione di Massimo Raffaeli, Zürich 2002 (Limmat Verlag), pp. 72-73
2 ibid, p. 182
3 Vgl. de beschrijving van het ontstaan van het vernietigingskamp Sobibor, her personeel dat er werkte en de dagelijkse gang van zaken: het machinaal vernietigen van wagonladingen vol met mensen, in: Bildungswerk Staniław Hantz e.V., Forschungsstelle Ludwigsburg der Universität Stuttgart (Hrsg.), Fotos aus Sobibor. Die Niemann-Sammlung zu Holocaust und Nationalsozialismus, Berlin 2020, (Metropol Verlag)
4 Selma Meerbaum-Eisinger, Ich bin in Sehnsucht eingehüllt. Gedichte eines jüdischen Mädchens an seinen Freund, Frankfurt am Main 1984 (Fischer), p. 93
5 Ibid, p. 207
6 Vgl. ook de passages over de gruwelijkheden in de beide wereldoorlogen in: John Hacking, Wereldbeeld en zelfbeeld, Ibid., Hfst. 3.3
7 Ibid., p. 119
8 Vgl. Ook Der Mann ohne Eigenschaften in: Robert Musil, Gesammelte Werke in neu Bänden herausgegeben von Adolf Frisé, Reinbeck bei Hamburg 1978 (Rowohlt)
9 Rüdiger Safranski, Heidegger en zijn tijd, 2017 (Olympus, Uitgeverij Atlas Contact), pp. 206-207 en ook: “Eén ogenblik waarop de versperringen worden doorbroken en het eigenlijke zijn zich ontsluit, kennen we al, namelijk het ogenblik van de angst. De wereld verliest haar betekenis, ze verschijnt als het naakte ‘dat’ tegen de achtergrond van het niets, en het bestaan ervaart zichzelf als onbehuisd, door geen enkele objectieve zin behoed en geleid. De doorbraak naar het eigenlijke zijn geschiedt dus als een contingentieschok, als de ervaring: er steekt niets achter. In zijn inaugurale rede in Freiburg in 1929 heeft Heidegger die initiatiebeleving voor een filosofie van de eigenlijkheid nog duidelijker dan in Sein und Zeit geformuleerd. Filosofie, zegt hij daar, begint pas als we de moed hebben het niets op ons af te laten komen. Oog in oog met het niets merken we namelijk dat we niet alleen ‘iets’ werkelijks zijn, maar dat we scheppende wezens zijn die uit het niets iets te voorschijn kunnen laten komen. Beslissend is dat de mens zichzelf kan ervaren als de plaats waar uit niets iets en uit iets niets voortkomt. De angst brengt ons naar dat omslagpunt. Angst confronteert ons met het mogelijk-zijn, dat we zelf zijn. Het thema van Heideggers analyse van de angst is uitdrukkelijk niet de doodsangst. Je zou eerder kunnen zeggen dat het thema ervan de angst voor het leven is, voor een leven waarvan iemand plotseling de hele contingentie inziet. De angst maakt duidelijk dat het alledaagse leven voor zijn contingentie op de vlucht is. Dat is de zin van alle pogingen zichzelf vast te leven.”
10 Ibid., p. 33
11 Bron: Internet Gutenberg.org., geraadpleegd 17 januari 2022: http://www.gutenberg.org/cache/epub/7205/pg7205-images.html
12 Peter Strasser, Ontologie des Teufels. Mit einem Anhang: Über das Radikalgute, Paderborn 2016 (Wilhelm Fink), p. 38
13 Paul Celan, Die Gedichten aus dem Nachlass, Herausgegeben von Bertrand Badiou, Jean-Claude Rambach und Barbara Wiedemann, Frankfurt am Main 1997, (Suhrkamp), p. 201
14 Vgl. Ibid, pp. 38-39
15 Ibid., vgl. pp. 40-44
16 Vgl. ook de vele publicaties van Byung-Chul Han die een dergelijke ontwikkeling heel kritisch beschrijft in: Byung-Chul Han, Müdigkeitsgesellschaft. Und die Essays Burnoutgesellschaft und Hoch-Zeit, Berlin 2018, (Matthes & Seitz); Vom Verschwinden der Rituale. Eine Topologie der Gegenwart, Berlin 2019, (Ullstein); Tranzparenzgesellschaft, Berlin 2017, (Matthes & Seitz); Agonie des Eros, Berlin 2015, (Matthes & Seitz); Im Schwarm. Ansichten des Digitalen, Berlin 2017, (Matthes & Seitz); Psychopolitics. Neoliberalism and new Technologies of Power, Brooklyn 2017, (Versobooks); Infokratie. Digitalisierung und die Krise der Demokratie, Berlin 2021, (Matthes & Seitz)
17 Uit het gedicht Gebet im Garten am Geburtstag meines Vaters dem ersten Oktober 1947, III, in: Franz Baermann Steiner, Am stürzenden Pfad. Gesammelte Gedichte, Göttingen 2000 (Wallstein Verlag), p. 317
18 Vgl. T.S. Eliot, The Complete Poems and Plays of T.S. Eliot, London 1969 (Faber and Faber), p. 83
19 Ibid., p. 83
20 Pessoa, Fernando, Genie und Wahnsinn. Schriften zu einer intellektuellen Biographie, Zürich 2010 (Ammann Verlag), p. 5
21 Ibid, pp. 198-199
22 Bron Wikipedia geraadpleegd 21 januari 2022: https://de.wikipedia.org/wiki/Ich_bin_der_Welt_abhanden_gekommen
23 Vgl. Strasser in Ontologie des Teufels: “Damit wurde im Reich der Archetypen ein neuer ontologischer Weg eingeschlagen, der geradewegs zur imaginierten Entseelung der Welt fuhren musste. Denn das Böse wurde in der Tradition stets als ein Mangel an Sein begriffen. Schöpfung als Ausdruck eines geistigen Lebendigseins galt seit jeher als Seinsfülle. Von der Schöpfung hieß es, sie sei gut. Dieser Bilderbogen, der das Sein, das Licht, den Geist und das Gute innerlich aufeinander bezog, wurde nun, im postnietzscheanischen Denken der Subversion, abgelöst von einem Komplementärbilderkomplex. Das Nichts begann zu funkeln, als sei es der Inbegriff des Göttlichen; aus ihm schossen die Geysire der Lust empor, die immer nur Ewigkeit wollte, tiefe, tiefe Ewigkeit”. Und mit der Lust kam die Seelenlosigkeit über die Welt.” Ibid., p. 38
24 Durs Grünbein, Aus der Traum (Kartei). Aufsätze und Notate, Berlin 2019 (Suhrkamp), pp. 98-103
betekenisgeving & levenshorizon 