informatietijdperk

Informatietijdperk: lusten en lasten

We leven definitief in een nieuw tijdperk. Informatie is alles en alles is informatie. Wij zijn binnengetreden in het informatietijdperk. Niet plotseling maar glijdend, langzaam en onvoorwaardelijk. We kunnen niet meer terug, we zitten er midden in en vormen zelf een nieuw onderdeel van het grote geheel dat we netwerk van informatie noemen. Onze maatschappij is een informatiemaatschappij. Dat is haar belangrijkste kenmerk: informatie vormt de core-business en informatie zit in elke vezel van het maatschappelijk functioneren. Technisch is dit verwezenlijkt met het intreden van de computer en het netwerk dat deze computers met elkaar verbindt. De machine is de baas, zij stuurt en bepaalt, zij maakt informatie-uitwisseling in het digitale tijdperk mogelijk.

De machine is een metafoor maar meer nog ook een begrip dat staat voor alle machinale aansturing van informatie-uitwisseling. Zonder die machine moeten we het doen met schreeuwen, rooksignalen en de handgeschreven brieven. Maar daarvoor moet je kunnen horen, kijken en lezen. In het digitale tijdperk gaat het niet om lezen, niet om schrijven, maar om rekenen. De gebruiker merkt daar niet zoveel van omdat de machine hem woorden en beelden voorschotelt alsof ze geschreven en gefotografeerd zijn. Maar in feite is alles wat op het scherm verschijnt resultaat van lange en snelle berekeningen. We leven nog in de illusie dat wij aan de knoppen zitten en dat wij als gebruiker en programmeur bepalen wat er gebeurt. Dat is al lang niet meer zo. Sinds we gebruik zijn gaan maken van technische hulpmiddelen is onze wereld meer en meer machinaal geworden en zijn we volslagen afhankelijk geworden van het functioneren van de machine. Het is zelfs zo dat we denken over onze samenleving en onze relaties in machinale termen: functionaliteit, efficiëntie, productiviteit, effectiviteit, en wat al niet meer spelen daarbij een hoofdrol als begrip waarmee wij onze samenleving vorm willen geven. Controle en evaluatie, feed-back en vernieuwing, verbetering en actualisering kleuren onze handelingen en ons denken over ons functioneren als functionaris in de maatschappij. Wij zijn letterlijk “vertechniseerd”.

Informatie is niet onschuldig. Informatie is een containerbegrip met veel ladingen. Informatie kan een gevoel geven van macht hebben over omdat je kennis krijgt over bepaalde zaken of gebeurtenis. Hoe je deze informatie inzet en in moet zetten is weer een hoofdstuk apart. Informatie roep informatie op, vermenigvuldigt zich als het ware bijna van zelf omdat elke vraag weer nieuwe informatie oplevert. Een voorbeeld: als je bijvoorbeeld in het bezit komt van informatie over aspecten in een bedrijf die gevoelig liggen, die de openbaarheid niet kunnen verdragen, wat doe je dan? Trek je aan de bel (een anachronisme net als de klok luiden) of doe je alsof je niets hebt gemerkt. Een scala aan ethische en andere overwegingen komen aan het licht. En stel dat je wel iets met deze informatie wilt gaan doen, wat doet het dan met jou? Hoe zul je er over een tijd voorstaan? Ontslagen, vermoord, aan de kant gezet, gevangen gezet of genegeerd?

De dood van Jezus van Nazareth zou je kunnen lezen als het gevolg van zijn manier van omgaan met informatie in zijn maatschappij. De kennis die hij opdeed door studie van de Tora en de toepassing ervan via strijdgesprekken en andere vormen van communicatie bracht hem in een netelige positie, uiteindelijk aan het kruis. Informatie is niet onschuldig en de toepassing ervan ook niet. Dat laat dit voorbeeld duidelijk zien.

Informatie heeft een dwingend karakter. Informatie leidt tot handelen en tot opties om te handelen. Je kunt erop afgerekend worden als je de juiste informatie niet inzet in je werk en je activiteiten. Dat geldt voor de banksector, de politiek, de wetenschap en voor elk bedrijf. Het systeem van informatieverstrekking en verspreiding is inmiddels zo almachtig dat alles uiteindelijk aan het licht kan komen wat digitaal is opgeslagen. Je kunt je niet meer verstoppen. En niet meedoen is geen optie want als je digitaal niet bestaat besta je ook werkelijk niet in een maatschappij die gegrondvest is op de digitale vertaling van de werkelijkheid.

We worden door de machines voortdurend uitgenodigd en aangespoord om mee te doen, om mede informatie te verspreiden en te ontwikkelen. Alles wat we publiceren is daar onderdeel van. We leven in de illusie mede-schepper te zijn maar in feite zin we slechts object van machines die alles wat we doen opslaan om te analyseren opdat andere machines ons weer kunnen aanmoedigen om producten te kopen. We leven en handelen in de illusie dat we zo goed met elkaar communiceren en dat we elkaar zo pas echt leren kennen omdat we veel meer van onszelf weten: “gossip” is nog op dit moment de norm bij Facebook en andere “sociale” media. Buitenkant, oppervlakkigheid, halve waarheden die wij zelf mede naar buiten brengen en waarmee wij ons profileren. Ik wordt profiel. Ik ben profiel geworden en pas het gewoon elke keer weer aan. Mijn identiteit is een profielidentiteit, een avatar, een mogelijkheid. Maar val ik nog samen met mezelf? Of ben ik slechts kopie van mijn zelfbeeld dat ik digitaal optuig met verhalen en beelden?

Machines analyseren ons om ons in de greep te krijgen en te houden. We dreigen in een samenleving van “one-liners”  te verzeilen als iedereen met elkaar bijvoorbeeld via Twitter gaat communiceren. Dat maakt meteen het leugenkarakter ervan zichtbaar want 140 tekens volstaan niet om de gedifferentieerde en complexe situaties te beschrijven. Kretologie vervangt analyse, politieke stellingname wordt wel heel erg simpel als het via Twitter moet. En politieke partijen die spreken over het teruggeven van de macht aan het volk, het terugtrekken op het eigen erf van de natie, hebben er helemaal niets van begrepen. Zij leven in een sprookje en houden hun kiezers een bundel leugens voor. Democratie bestaat niet omdat het volk niet bestaat en omdat het volk, al zou het bestaan, niet regeert en niet bepaalt. Democratie is de emotionele verpakking van een een cadeautje dat er heel anders uitziet van binnen. Die binnenkant is machinaal, is informatie vastgelegd in software-programma’s van vele algoritmen waarmee wij onze samenleving aansturen via het scheppen en verspreiden en toepassen van informatie.

Misschien komt de tijd nog dat machines ons gedrag afrekenen op het feit dat wij niet genoeg hebben gedaan om de juiste informatie te verkrijgen en op basis daarvan te handelen. Als informatie overal en altijd verkrijgbaar is, als je zelf deel bent van dit grote netwerk, is er geen excuus meer om je te verschuilen achter “ik wist het niet, of ik had niet de juiste gegevens”.

Informatie regeert de wereld en de baas over de informatie is de informatie zelf. Zij die nog denken dat zij de bezitters zijn van de machines die informatie verspreiden en scheppen hebben niet in de gaten dat zij slechts onderdeel zijn van het systeem. De banken-sector heeft heel helder duidelijk gemaakt toen de financiële crisis uitbrak dat in het ondermaanse de werkelijke macht ligt: in deep-down internet – waar schimmige transacties en grote bedragen heen en weer worden geschoven, allemaal digitaal geld, allemaal spookgeld, een spookeconomie waar niemand echt zicht op heeft en niemand echt macht over heeft. En die economische macht is grotendeels virtueel want een vertrouwensbreuk en het bezit verdampt als sneeuw voor de zon. Aandelen zijn in feite de moderne vertaling van de aflaten. En nu maar hopen dat ze waarmaken wat ze tijdens het leven beloven. Wat is een aflaat anders dan een stukje informatie om de baas van het vuur om de tuin te leiden? Maar hoe dan ook, branden zul je. Nu nog van genot, van begeerte en van verlangen naar meer en beter, dan, als het zover is, om dat alles te vergeten. Zuivering, purgatorium, dat was het idee. Je dagelijkse zonden afwassen, uitboeten, verwerpen. Typisch toch deze wijze van informatie opslaan in het lichaam: zonden die lichamelijk moeten worden uitgeboet. Maar dat gelooft in het digitale tijdperk echt niemand meer want ook de zonde is inmiddels helemaal digitaal. Zonde is informatie net als de zuivering ervan. En de wereld draait verder alsof het allemaal niks uitmaakt.

John Hacking

14 september 2013