5. Epilogos
Das Gedicht ist einsam. Es ist einsam und unterwegs. Wer es schreibt, bleibt ihm mitgegeben. Aber steht das Gedicht nicht gerade dadurch, also schon hier, in der Begegnung – im Geheimnis der Begegnung. Das Gedicht will zu einem Andern, es braucht dieses Andere, es braucht ein Gegenüber. Es sucht es auf, es spricht sich ihm zu. Jedes Ding, jeder Mensch ist dem Gedicht, das auf das Andere zuhält, eine Gestalt dieses Anderen. Die Aufmerksamkeit, die das Gedicht allem ihm Begegnenden zu widmen versucht, sein schärferer Sinn für das Detail, für Umriß, für Struktur, für Farbe, aber auch für die “Zuckungen” und die “Andeutungen”, das alles ist, glaube ich, keine Errungenschaft des mit den täglich perfekteren Apparaten wetteifernden (oder miteifernden) Auges, es ist vielmehr eine aller unserer Daten eingedenk bleibende Konzentration. ”Aufmerksamkeit” – erlauben Sie mir hier, nach dem Kafka-Essay Walter Benjamins, ein Wort von Malebranche zu zitieren -, “Aufmerksamkeit ist das natürliche Gebet der Seele.”
Paul Celan(1)
Tot slot, geen echte afsluiting, maar nieuwe openingen. God in de leegte, de leegte als zijn topos, zijn oude en zijn telkens nieuwe topos, is een uitnodiging. Een aankondiging om die leegte niet naar eigen goeddunken op te vullen met een idool. Maar het is ook een leegte die altoos wordt opgevuld door de mens die zijn weg zoekt in de chaos, de woestijn, de samenleving die gevuld met andere wegwijzers een bos vormt van verwijzingen. Sommigen hoopvol, andere vals. Sommige zinvol, andere zinloos. Wie heeft de graadmeter in huis om vooraf en zonder kleerscheuren al de goede keuzes te maken? Aan wiens hand wil je wandelen zoekend naar antwoorden en begaanbare wegen? Keny Hara vraagt wat creativiteit is, in 100 Whites, in het hoofdstuk dat handelt over voetstappen, over in elkaars voetstap treden:
“What is creativity? What is originality? There is a Japanese word —jinseki-mitō—that could be translated as “untrodden” ,which describes a place where humans have yet to set foot. It is boot an achievement and an honor to leave one’s footprints in a place so difficult to get to. One unexplored place after another has been trodden by explorers.”(2)
Onbetreden paden zijn in dit essay niet echt gegaan. Veel stemmen van anderen zijn opgenomen en verbonden met elkaar. Zowel over de leegte, als over God. Dichters zijn samengebracht met filosofen en een enkele theoloog. Dat is het mooie aan de leegte: ze kan worden opgevuld en ze wordt opgevuld, ook al loopt de route door een woestijn van verwijzingen en stemmen.
De leegte beschouw ik als een belofte, ‘het’ hoeft niet vol en vervuld te zijn. De leegte is een kans, een telkens weer opnieuw mogen beginnen, een geboren worden in de trant van Hannah Arendt. En er zijn anderen die de nieuwe boreling moeten voeden en in hun armen houden opdat deze niet teveel afkoelt. Daarom houd ik God open, leeg, als een niets, dat alles belooft. Is dit samen te denken en moet het wel via de weg van het denken? Ik denk van niet! Het pleidooi voor een poëtische benadering galmt door dit hele essay. Aan die wens wil ik hier in dit slot voldoen in harmonie met al dat andere dat mij bezielt: de kunst om het landschap te schilderen, de opdracht om het sacrale in het landschap bloot te leggen en te tonen. Als je niet verder komt met woorden, zijn daar altijd nog andere stemmen, andere gedachten, waartoe je jezelf kunt verhouden en die kunnen inspireren. En daarnaast is er de verf, de inkt, sumi-e en het papier. Poëzie en schilderen horen in mijn ogen bij elkaar zoals de haiku en het Japanse (lege) landschap. Vandaar die drie slotitems: sneeuw – bergen – horizon.
Das Buch ist Herausforderung jeden Glaubens.
Edmond Jabes(3)
Und der Weise sagte:
»O Dämmerung. Das also war der Tag?
Ein fehlgeschlagener Versuch des Lichts, auf ewig das Universum zu erleuchten? Der Tod ist da. Und das ist schon das Nichts.«
Und jeder erfuhr, dass an einem gewissen Morgen ein Mensch auf Zehenspitzen dem Schweigen des Buches entstiegen war, der, ohne auf seinem Wege von einer Vokabel oder einem Buchstaben aufgehalten worden zu sein und ohne sich sonderlich zu beeilen, auf der letzten Seite anlangte, wo er sich in sein Schicksal fügte und wieder verschwand.
»Es gibt, im unerforschten All, ein Buch mit tausend zeichenübersäten Bahnen, das, angesogen von der Leere, bis ans Ende der Zeiten anarchisch weiter umherirren wird«, sagte der Weise noch. Und Gott fand Sein BUCH auf der Seite, da Er Sich Selbst gelöscht hatte, wieder geöffnet.
Abwesend im Buche befragst du keuchend das überraschende Buch deiner Abwesenheit.
Alle Anwesenheit ist im Wort.
»Wer kennt mich?« fragte der Meister seine Schüler. »Wahrscheinlich das Buch. Und das Buch schweigt.«
»Gott ist die unendliche Abwesenheit, die allein durch sich selbst ist« sagte er.
Edmond Jabes(4)
Dit is een deel uit mijn essay: God in de leegte. Het hele essay is te lezen (eventueel te koop) (en te downloaden) op:
Noten:
1 bron: Internet – geraadpleegd 7 februari 2022: https://web.archive.org/web/20020225223144/http://www.geocities.com/Athens/Chariot/3474/prose/inhalt.htm#page1 – zie ook Paul Celan, Verzameld werk. Vertaald en toegelicht door Ton Naaijkens, Amsterdam 2021, (Athenaeum-Pola& Van Gennep) (nieuwe vertaling) pp. 256-258
2 Ibid., 060 Footprints, p. 122
3 Edmond Jabès, Ein Fremder mit einem kleinen Buch unterm Arm, München 1993 (Carl Hanser Verlag), p. 140
4 Ibid., p. 145
betekenisgeving & levenshorizon 