In-formatie

Informatie is het nieuwe kapitaal. Het kapitalisme heeft afgedaan, het geld en de standaard het goud hebben hun langste tijd gehad. Middeleeuws is het eigenlijk om waarde en bezit te koppelen aan een metaal, ook al noemen we dat edel. Ook zeldzame metalen als vervanging blijven metalen. Nee, informatie wordt het nieuwe medium dat waarde gaat bemiddelen. Maar informatie en kapitalisme zijn eigenlijk begrippen die lijden aan een hevige inflatie. Ze worden te pas en te onpas gebruikt zonder veel kritische reflectie. Wat is kapitaal? Is dat geld, het ruilmiddel dat het bezit vervangt en vertegenwoordigt? Zijn het aandelen, obligaties, of zijn het concrete zaken zoals productiemiddelen en de producten die worden geleverd. Valt de mens als arbeider nog onder het kapitaal of is dat een verouderd beeld?

Hetzelfde geldt voor informatie. Wat is een informatiemaatschappij, wat wordt er doorgegeven als informatie en wat is informatie? Is het een verzameling wetenswaardigheden? Een vorm van kennis of voorkennis als er gehandeld moet worden? Wie informeert, wat informeert en met welk doel? Wat is het wezen van informatie om het maar eens op een (Duits – idealistische) filosofische wijze te stellen?

Nu informatie grotendeels via elektronische wegen wordt verspreid in de vorm van digitale bestanden krijgt, zo vermoed ik, ook het begrip informatie een andere lading. Anders dan de verspreiding via leesbare met behulp van alfabet en tekens geordende vormen van informatie zoals krant en boek. Ook beelden die informatie verspreiden worden digitaal opgebouwd en verspreid. Niet meer is zeker of het beeld een weerspiegeling is van de echte werkelijkheid of dat het fictief is, een animatie op basis van techniek. Het beeld is altijd al verwijzing maar de zekerheid die vroeger aan een foto werd toegekend met betrekking tot het afgebeelde gaat ontbreken. We weten het niet meer. We hopen dat het klopt, dat de afbeelding overeen komt maar we weten het niet zeker als we het niet direct kunnen controleren.

Als we worden opgeven, als we als het ware worden opgebouwd uit informatie in de virtuele digitale wereld zijn er dan ook informatiecrisissen mogelijk zoals bij het kapitaal? Kan er een crash plaatsvinden, vindt er een informatiewedloop plaats die draait om snelheid en hoeveelheid? Hoe zal deze ontwikkeling onze samenleving gaan veranderen en wat doet ze ten aanzien van ons lichaam en de waarneming van ons lichaam? Als we eenmaal gekoppeld zijn aan de machines die alles kunnen aflezen omtrent ons lichaam leven we in een andere wereld. Wie behoort de informatie, wie komt haar toe, wie heeft er recht op, hoe verhoudt zich informatie met macht en politiek? Teveel vragen om te beantwoorden, maar we staan aan de vooravond van een omwenteling met ongekende gevolgen en perspectieven.

Informatie, wat is dat? Digitaal gezien is het een voortdurende stroom van keuzes tussen 0 en 1. Dat klinkt simpel maar is het niet. De ongekende mogelijkheden van opvolging zijn niet te bevatten. Als daar nog eens een nieuw perspectief bijkomt dat ze het ook beiden kunnen zijn, afhankelijk van de situatie, wordt het helemaal onoverzichtelijk voor ons verstand. Informatie zijn verzamelingen patronen. Patronen die zich uitstrekken over immense ruimtes, virtuele ruimtes wel te verstaan. Patroonherkenning is dan ook bij uitstek waar de deskundigen op uit zijn om informatie te vinden, te verzamelen en te duiden en daarna voor eigen doeleinden in te zetten. Als je patronen in het gedrag van beursspeculanten kunt vinden, als je patronen in het snelle verhandelen van bezit op de beurs kunt ontdekken, dan lonkt de rijkdom. Dat is een verleiding die velen aanspreekt. Dat blijkt uit de talloze analisten en slimme mensen die zich hiermee bezig houden: informatie die tot rijkdom leidt. Maar ze kan net zo goed zich tegen je keren zoals de  flash crash van 6 mei 2010 liet zien op de Amerikaanse beurzen. In 20 minuten tijd, zo de reportage Tegenlicht van de VPRO (4-11-2013) ging meer dan 800 miljard dollar verloren. Niemand weet wat er gebeurde, niemand kon het tegenhouden. Het systeem heeft dus zo zijn nadelen die niet meer in de hand zijn te houden. Wat is informatie in dit licht?

Ook wij, ons lichaam, bestaat uit patronen en alle materie vertoont patronen en wel op elk niveau. Als we vanuit de hemel neerkijken op de aarde is het een en al patroon in het landschap dat we zien. Kijken we naar onze huidcellen: patronen. Naar de vleugels van een insect: patronen. Kijken we naar hologrammen: patronen. Er is niets op aarde dat niet een vorm van patroon heeft. En de studie daarvan levert informatie, levert kennis op. En informatie is zelf een vorm van patroon. Daarom noem ik informatie voor het gemak maar in-formatie. Het is een formatie van vormen, het gevormd zijn van de werkelijkheid in elke gestalte. Misschien is het wel in wezen de aristoteliaanse vorm waarin de kwaliteiten en de  eigenschappen zich kunnen manifesteren. Maar zou deze Aristoteles daar al weet van hebben gehad?

In-formatie zijn onze gedragingen, onze opvattingen, onze digitale vertalingen van alles wat we doen en ondernemen. Ook onze gedachten nemen die vorm aan want we delen ze mede en dat gaat via taal. Zouden onze gedachten patroonloos zijn dan zouden we ze niet herkennen als de onze. Dus in het begrip patroon zit het geheim om informatie te duiden en te gebruiken. Patronen zijn structuren. Ze kunnen veranderen, ze passen zich aan en ze gaan met de eisen van de omgeving. In de biologie heet dat evolutie, aanpassen, transitie, kijken hoever je er mee komt of uitsterven en het loodje leggen. In de cybernetica heet dat zelfdenkende computers die door trail and error ontdekken hoe ze verder kunnen. Hier zijn de opgaven en omstandigheden anders, zeker de tijdschaal waarop dingen plaatsvinden, maar het principe is hetzelfde. Wanneer zal de zelfdenkende computer opstaan en zich vrijmaken van de menselijke willekeur? Wanneer neemt in-formatie de macht over informatie? Een slang die zichzelf in de staart bijt?

We zullen zien. Informatie verdient een eerlijke kans om eens goed onder de filosofische loep genomen te worden.

John Hacking

5 november 2013