Aarde – viering 6 september Studentenkerk

Thema: Aarde

XIV

Este mi cuerpo todo

quebrantado,

andado

por pedregal y monte

y llano seco,

ahora

se levanta y corre

como niño incendiado

en la mañana, salta

los fuertes y fronteras, este

cuerpo mío de sombras

en la súbita luz.

XIV

Dit mijn lichaam  helemaal

gebroken,

dat gelopen heeft over

steenvlakte en berg

en droge vlakte,

nu

staat op en rent

als een kind ontvlamd

in de ochtend, springend over

de forten en grenzen heen, dit

lichaam van mij van schaduwen

in het plotselinge licht.

José Angel Valente  – uit: El Fulgor

LEZING:

Genesis 2,4-7

Dit is de geschiedenis van de hemel en de aarde. Zo ontstonden ze, zo werden ze geschapen. In de tijd dat God, de HEER, aarde en hemel maakte, groeide er op de aarde nog geen enkele struik en was er geen enkele plant opgeschoten, want God, de HEER, had het nog niet laten regenen op de aarde, en er waren geen mensen om het land te bewerken; wel was er water dat uit de aarde opwelde en de aardbodem overal bevloeide.

Toen maakte God, de HEER, de mens. Hij vormde hem uit stof, uit aarde, en blies hem levensadem in de neus. Zo werd de mens een levend wezen.

Prediker 9,13-18

Ik heb onder de zon iets gezien dat voor wijsheid doorging. Het was verbijsterend. Er was een kleine stad met weinig inwoners. Een machtig koning trok tegen het stadje op, omsingelde het en bouwde grote belegeringswerken. Er woonde daar een man van lage afkomst, die wijs was en met zijn wijsheid de stad had kunnen redden. Maar niemand schonk aandacht aan die onbeduidende persoon. Ik zei daarom tegen mezelf: Wijsheid is beter dan macht, maar de wijsheid van een mens van lage afkomst wordt geminacht en zijn woorden vinden geen gehoor. Het is beter dat je luistert naar de kalme woorden van de wijzen dan naar het geschreeuw van een heerser onder dwazen. Wijsheid is beter dan het wapengekletter van zo’n dwaas; hij alleen richt al veel goeds te gronde.

Prediker 11,7-12,8

Het licht is een genot. Wat een weldaad voor de ogen om de zon te zien! Wanneer een mens lang leeft, laat hij dan van elke dag genieten en bedenken dat de dagen van de duisternis ontelbaar zullen zijn. De toekomst is niets dan leegte. Geniet dus, beste vriend, van je jonge jaren, haal je hart op aan de dagen van je jeugd. Volg de wegen die je hart wil gaan, gun je ogen wat ze wensen. En onthoud bij alles wat je doet dat God je aan zijn oordeel onderwerpt. Belast je hart niet met verdriet en houd je lichaam vrij van kwalen, want je jeugd en jonge jaren zijn al snel voorbij.

Gedenk daarom je schepper in de dagen van je jeugd – voordat de slechte dagen komen en de jaren naderen waarvan je zegt: In deze jaren vind ik weinig vreugde meer.

Voordat de zon verduistert,

de sterren en de maan niet langer stralen,

de lucht ook na de regen grauw van wolken wordt.

De dag waarop de wachter trillend voor het huis staat,

de soldaten kromgebogen voortgaan,

de maalsters langzaamaan verdwijnen,

de vrouwen uit het venster staren en een schaduw lijken.

Wanneer de deuren naar de straat worden gesloten,

de molen geen geluid meer maakt,

het fluiten van de vogels ijl van toon wordt,

wanneer hun lied versterft.

Je durft geen heuvel te beklimmen,

de weg is vol gevaar.

De amandelboom behoudt zijn wintertooi,

de sprinkhaan sleept zich voort,

de kapperbes droogt uit.

Een mens gaat naar zijn eeuwig huis,

een klaagzang vult de straat.

Voordat het zilverkoord wordt weggenomen,

de gouden lamp gebroken,

de waterkruik in stukken valt,

het scheprad bij de put wordt stukgebroken.

Wanneer het stof terugkeert naar de aarde,

weer wordt zoals het was,

wanneer de adem van het leven weer naar God gaat,

die het leven heeft gegeven.

Lucht en leegte, zegt Prediker,

alles is leegte.

Overweging

Alsof er in het donker licht van een spot valt op het lichaam. Mijn hele lijf stralend in de ochtendzon. Mijn lijf, mijn lichaam, stof uit stof, aarde uit aarde…maar vol energie, levenskracht. Zo klinkt ook het gedicht op de voorkant, een fragment uit El Fulgor, De schittering.

Hoe levend een lichaam, een mens, kan zijn, weten jullie misschien wel, als je een keer hebt meegemaakt hoe een dierbare sterft en hoe zijn of haar lichaam achterblijft. Eerst nog warm en stil, dan koud en stijf. Het leven is er uit weggevloeid. Over blijft slechts een lichamelijk overschot.

Vandaag gaat het over die stof, deze aarde waaruit het lichaam is gemaakt. Maar aarde als levende aarde, verlicht door het licht, door de zon, door Gods Licht.

Poëzie is voor mij altijd al een bron van inspiratie, geestkracht geweest, en heb dat al vaak gezegd. Veel verhalen uit de bijbel zijn in mijn ogen vooral poëzie. Een verhaal uit Genesis twee toont dat aan, niet in het minst door de vele lagen in het verhaal, betekenislagen, en de opeenvolging van begrippen.

Het is niet God die hier aan het werk is, maar God, de Heer, dwz JHWH‑Elohim, De dubbele naam van God. Elohim, God schept in Genesis 1 in 7 dagen, maar hier is ook Adonai (JHWH) actief. In Adonai wordt de relatie met de mens benadrukt, zoals later in de verhalen over de aartsvaders en over Mozes.

Die Here God vormt de aardling, de mens uit aarde: wajjiz­er: een werkwoord met een dubbele j in het woord. De rabbijnen zeggen daarover: dat zijn de twee driften in de mens: de aandrift tot het goede en aandrift tot het kwade. De Here God blies (wajipach) in de neusgaten van de mens, adem: nischmat  (levens­adem, levendige adem) en de mens wordt een levend wezen: ne­fesch chaja, een ademend wezen.

Hoe complex en gedifferentieerd dit verhaal eigenlijk wel is komt tot uitdrukking in het begrip ziel. Als je nou zou denken dat je wel weet hoe het zit met het woordje ziel kun je bedrogen uitkomen, want wat is ziel, en hoe komt ziel ter sprake in deze verhalen?

Er zijn vijf namen voor het complex van levend / levensadem / ziel die allen met elkaar samenhangen:

1. nefesj: bloed, adem

2. roeach: ziel , zoals de wind stijgt en daalt (klank van Gods’wind)

3. nesjama: adem, ademhaling, zielen

4. chajja: dat wat in leven blijft, levengevend aan organen en ledematen

5. jechida: de enige, de ziel is zonder partner

U merkt het na deze korte uitweiding, die ik niet kon laten, hoeveel betekenissen er schuil gaan achter de woorden in het Hebreeuws en in onze taal. Er zijn geen simpele waarheden, je kunt wel uit de bijbel citeren en denken het gelijk aan je kant te hebben, maar wat weet je er eigenlijk van? Hoeveel diepte en hoeveel betekenissen spreken er uit de tekst. En elke generatie kent weer zijn eigen verklaarders en interpretaties want met de tijd veranderen ook de contexten.

Iets roepen en denken het gelijk aan je kant te hebben is net zo dom als de fake-news theorieën van de viruswaanzinnigen en al die andere groepen. Hoe ingewikkeld het soms is, en hoe hard ook in de werkelijkheid blijkt telkens weer. Het boek Prediker sluit daar in zijn wijsheid bij aan. Prediker, op naam van koning Salomo, heeft alles al een keer gezien, hij kent de mens en de wereld. Hij kent de goede en de kwade aandriften. De domheid, dwaasheid en de wijsheid. Wat een dwaas aan de macht kan aanrichten zien we in Wit-Rusland maar ook in de VS. Onze eerste tekst uit Prediker is in mijn ogen een illustratie van de  huidige politieke situatie in tal van landen waar macht belangrijker wordt dan menselijkheid, medemenselijkheid, tolerantie en begrip voor elkaars standpunt. Dat is tragisch maar helaas te vaak werkelijkheid.

Hier achter mij ligt het louteringsgraf: een uitnodiging om in de aardse graf eens na te denken over je leven. Memento mori, je bent sterfelijk, dus maak er wat van vooraf! Verspil je leven niet aan zinloze dingen! Het graf vormt voor vandaag de illustratie van het thema aarde.

De tweede tekst uit Prediker schildert dit einde dat ons allen wacht. Prediker schildert dit in donkere beelden, vandaar dat het vaker bij begrafenissen wordt gelezen en gezongen. Maar ik zou vandaag niet de nadruk willen leggen op de leegte, maar op de zin dat de adem van het leven weer terugkeert naar God.  Daarmee is de cirkel rond – en keren wij als het ware terug naar God die ons het leven heeft gegeven. Dat vind ik een troostrijke gedachte.

En met mij de dichters die hierover hebben nagedacht en geschreven. Vandaar dat wij, in deze bijzondere omstandigheden waarin we geen brood delen  met elkaar, wel het woord van de poëzie kunnen delen met elkaar.  Telkens nieuwe perspectieven op God, op de mens, op het leven, op de aarde. Zo blijven we gevoed, ook in deze donkere politieke, economische en corona tijden. Veel inspiratie en veel kracht om het Licht te blijven zien om ons heen en in onszelf.

John Hacking

Droefheid in de hemel

Ook in de hemel is een melancholisch uur.

Moeilijk moment, waarin twijfel de zielen doordringt.

Waarom heb ik de wereld gemaakt? vraagt God zich af

En antwoordt zich: Ik weet het niet.

De engelen kijken hem verwijtend aan,

En veren vallen.

Alle hypothesen: genade, eeuwigheid, liefde

Vallen, zijn veren.

Nog een veer, de hemel valt uiteen.

Zo zachtjes, geen geraas verraadt

Het moment tussen alles en niets,

Ofwel, de droefheid Gods.

Carlos drummond de Andrade

(vert. A. Willemsen)

Nacht – opzienbarend

De aarde voert over de aarde;

maar jij, zee,

voert door de hemel.

Met hoeveel zekerheid het licht van zilver en goud

markeren ons de sterren

de koers! – men zou kunnen zeggen

dat de aarde de weg is

van het lichaam,

en de zee is de weg

van de ziel. –

ja, het schijnt,

alsof de ziel alleen reist

over de zee; en alsof het lichaam, eenzaam

op het strand achterbleef,

zonder haar, afscheid nemend,

bedrukt, koud, als dood.

hoe lijkt

de reis over de zee op de reis van de dood,

reis in het eeuwig leven!

Juan Ramon Jiménez

Laat mij in de geurende tuin alleen

Laat mij in de geurende tuin alleen, want ik wil

de zon zien en in het heldere water van vlinders;

want als deze gouden middag overgaat in kilte en ik sterf,

zal ik mijn hele ziel meenemen vol met rozen…

Nu mijn ogen vol zijn met bloeiend licht,

bij God! laat me alleen; mijn vlees is zwak;

ik wil horen, wat de adem van het leven zegt

zo weinig tuin is tussen leven en dood…

Juan Ramón Jiménez

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.