4.5.3 God, gestalte van een dode God
Auch wen wir nicht wollen:
Gott Reift.
Rainer Maria Rilke(1)
Sprache ist der Tatbestand, dass ein einziges Wort ständig vortgebracht wird: Gott.
Emmanuel Levinas(2)
No se trata de hablar,
ni tampoco de callar:
se trata de abrir algo
entre la palabra y el silencio.
Quizá cuando transcurra todo,
también la palabra y el silencio,
quede esa zona abierta
como una esperanza hacia atrás.
Y tal vez ese signo invertido
constituya un toque de atención
para este mutismo ilimitado
donde palpablemente nos hundimos.
Roberto Juarroz(3)
Het gaat er niet om te praten
noch om te zwijgen:
het gaat erom iets te openen
tussen het woord en de stilte.
Misschien als alles vervalt,
vervalt ook het woord en de stilte,
blijft die ruimte open
zoals een rugwaartse hoop.
En misschien betekent dat omgekeerd
teken een waarschuwing
voor die eindeloze stilte
waarin wij voelbaar wegzinken.
Vertaling: Germain Droogenbroodt
Wat hebben we tot nu toe verzameld rond God, welke ingangen gevonden om over God te spreken en welke status quo hebben we bereikt?
We ontdekten God in de hypothese als een ‘verdwenen God’ in de geschriften van de Kabbalah, een God die ruimte maakt voor zijn schepping. Daarna zagen we een God in de openbaring van zijn naam in Exodus 3,14 en God als toekomst die in zijn naam als de Oneindige en transcendente naar de mens toekomt en de toekomst voor de mens opent. We kwamen God in verdunde vorm tegen als ‘der letzte Gott’ die eerder samenvalt met de ‘Götter’ van de dichter Hölderlin en die van het zijn afhankelijk is (Heidegger). We hebben gezien hoe God beschreven werd als een proces (Whitehead) of op een andere wijze als niet samenvallend met het zijn (Marion). Daarnaast hebben we de beeldspraak van Levinas (God als de Oneindige) en Kiyozawa (Oneindigheid als innerlijke kracht) naast elkaar gezet. Tenslotte hebben we via Meister Eckhart de werkzaamheid van God in de menselijke ziel gezien als geboorte van God en vanuit het Zen-Boeddhisme de pure immanentie leren kennen.
Telkens ook cirkelend rond de begrippen leegte, niets, nietsheid, en de begrippen zijn, substantie, existentie, Dasein, angst en vrijheid die als een belofte op ons wacht. De vrijheid zelf hebben we niet gethematiseerd net zomin als tot nu toe de liefde. Maar de vrijheid zat wel verborgen onder de zich opstapelende verwachtingen van een wereld zonder God. Nietzsche is daar bij uitstek het voorbeeld van. De liefde kwam hier en daar aarzelend aan het licht in de zorg voor de naaste en de verantwoordelijkheid voor deze naaste zoals expliciet bij Marion en Levinas. Maar er is nog een heel andere stem die wij tot nu toe nog niet expliciet hebben gehoord en die spreekt over de dood van God, nl. de stem die spreekt in: Edmond Jabès, The book of questions Yaël, Elya, Aely. Die stem van Jabès wil ik nu aan het woord laten.
Maar eerst dit ter inleiding.
Beth Hawkins heeft in Reluctant Theologians. Franz Kafka, Paul Celan, Edmond Jabès, deze drie auteurs bestudeerd vanuit de gedachte van ‘Nietzsches dood van God’ als een doorgangsplaats: een doorgang naar een nieuwe situatie gekenmerkt door een nieuwe situatie. Maar welke God is dood verklaard? De metafysische?(4) Na Auschwitz is het spreken over God ingrijpend veranderd. Paul Celan en Edmond Jabès leggen daar beiden op een indringende wijze getuigenis van af. Ook het verbond met God (berit) is niet vanzelfsprekend meer zoals dat in de bijbel wordt geformuleerd als een basis voor een relatie. Hawkins schrijft:
“The God of the covenant, in all its variations, is a speaking God; the logic of the covenant begins as a basic quid pro quo and develops into an uneven, though thoroughly binding, relation of subservience, worship, punishment, and promise. If this God has died, or, more precisely, has been deemed the figurehead of an unhealthy self-deception — namely, that we can fix and know the world — what remains? What can be salvaged of a faith ultimately grounded in dialogue? Is it possible to maintain a relationship with a God that does not speak, that does not act, that is impersonal? That, perhaps does not exist?”(5)
Kafka, Celan en Jabès geven alle drie op een heel eigen wijze antwoord op deze vragen. Ze voelen allen, zo Hawkins, ook de wanhoop die Nietzsche uitdrukte met zijn gedachten, ook ten aanzien van de vraag waar God gelokaliseerd moet worden, welke topos hij ‘bewoont’. Duidelijk is ook dat er op geen enkele vorm van absolutisme teruggevallen kan worden. We kunnen ook de verantwoordelijkheid voor ons handelen in deze wereld niet meer op God terugleiden. Hawkins stelt dat deze auteurs ondanks dat toch een vorm van ‘illusie’ als verbond met Hem en als God die gezocht kan worden in stand houden, alleen al om zo de radicaliteit van Nietzsche te weerspreken, die alle waarden op zijn kop stelt.(6) Ik kan op deze plaats niet verder ingaan op deze analyse van Hawkins omdat deze te ver voert en te gedetailleerd ingaat op het werk van deze auteurs. Kafka wordt bestudeerd onder de kop “Creating a Theology of the Void” waarin ook het verbond dat God sluit met Abraham aan het licht komt. Celan wordt bestudeerd onder de kop “The Silence of Relation” waarin diverse manieren aan het licht komen waarin die relatie met God in zijn poëzie wordt gethematiseerd. Jabès tenslotte wordt geanalyseerd onder de kop “The Death of God and the Emerging Law of the Other” waarin het verhaal van drie denkbeeldige personages van Jabès, Yaël, Elya, Aely, wordt besproken, hun onderlinge relaties, hun wederwaardigheden en de reflecties van Jabès op ‘het doden van God’ en de plek van de ‘ander’ als nieuwe invulling van een universele wet.Hierin klinkt ook sterk de invloed van Emmanuel Levinas door. In het boek met de titel El wordt tenslotte de positie van God in het niets geschetst.
Jabès speelt met de namen Yaël, Elya, Aely. Hij de verteller, speelt diverse rollen, hij doet mee in het verhaal. De namen bevatten allen EL de naam van en voor God. Ya, is eveneens een aanduiding die ook in de bijbel verwijst naar JHWJ (Jahweh) de onuitsprekelijke naam. In dit taalspel gaat Jabès een eigen route.(7) Hawkins schrijft:
Yaël explores the violent death of the speaking God, serving perhaps as a flashback to the events that led to the murder of God in the previous volumes. After reenacting this death, in the parallel murder of Yaël, the remaining volumes begin to carve open a space of renewal. Time doubles back on itself, and we are reminded that it is the vacillation between doubling back and reaching toward that characterizes the temporal model on which the new mode of ‘living the death of God” takes place. Death becomes both an event, as the one-time death of God, and the continued description of this death in the retelling.”(8)
God is dood, de mens vult de lege plaats op. Hij/zij moet het nu alleen doen en leven. Geen God meer om zich aan te spiegelen, geen stem uit de hemel die de weg wijst. De oude Torah wordt een nieuwe Torah waarin de mens zelf zijn passen zet. Hawkins zegt:
“The death of God becomes both inscribed and the source of commentary. In a radical reworking of Sinai, the event that produced the oral and written Torah here a new “Torah” is written, chronicling the death of God and compelling further commentary .
The death of God, seemingly the “subject” of Yaël can be divided then, into two parts: the event and the commentary ‘on the event. In a metatextual explanation of the book’s structure, Jabès indicates how we are to be reading this volume:
This work (which could have had a more complete title: Yaël or the death of God) has two parts: The Time before the Story which is its portion of dark, its prophetic part, and the Time of the Story which is the journal of the death of a being in the ambiguous other, that is, in the alternating of All and Nothing which appearance tries to mask. Denouncing appearance, the bait where God waits to die, means going to the truth of the void, straight into the heart of absence. For God died of looking. The eyes record the lie of images. Mirror of a mirror, the universe lives by reflections. Trees proudly on their guard are the blossoming time of shadows, and the glass reflects the dreams of gardens. Yaël embodies the principle of life. In her, the world dies with man wherever the book is written. (Y 41)”(9)
Hawkins vat het verhaal van Yaël kort samen. Yaël leeft het leven in het moment, zij is het verzinsel van een auteur die de dood van God hoe dan ook een plaats wil geven en de gevolgen niet uit de weg wil gaan. Hawkins schrijft:
“What is this Story? In its simplest reduction, Yaël is the account of a love-traingel—Yaël, the narrator, and the other with whom the narrator competes for Yaël’s affection. The story ends in Yaël’ s violent murder by the narrator.
But we are provided, as well, with a subtext to this seemingly simple plot. A entitled “The Story” gives an account of the dying out of particular elements of God’s character and the substitution of these elements with absence and pain.
God
or the thunder that was His voice,
or the lightning that was His gesture,
or the delicate cloud He once was,
or the sky, air, water that together are His absence,
or fire which is pain,
our pain, Yaël, our real and great pain. (Y 65)”(10)
Als God dood is blijft er alleen pijn over. Maar waar blijven wij? Jabès laat Yaël zeggen:
“I am Yaël. I take what I want. I give what rebuffs. All I care for: to live the absence of God. God went into exile and left it to man to unseal the world. I shall be all the lies of God in order to die of His death. For God died of lying. All that exists lies. To be in the truth means wanting Not-To-Be. God is Truth. Thus God is Union, God is Convergence. (Y 90-91)”(11)
In de leegte die God achterlaat (the void) vult de mens zijn leven in. Jabès verwoordt dit op een poëtische wijze vanuit veel verschillende invalshoeken.
Uit het Boek van de vragen met de titel Yaël heb ik twee teksten gedestilleerd. De eerste gaat over de mens en de tweede over de verleiding als mens om God te doden en het boek waarin de mens zich als schepper presenteert. Jabès beschrijft het verlangen van de mens:
“Once formulated, the word breaks open, and we see that it contained a silence of the end of time into which it hurls us. Whereas we had hoped to get to the end of words as well as to the end of ourselves and the world. We had hoped, our souls heavy with wanting to be born and love, heavy with waves thirsting for sky, to say the salt and the undone dream.
Entering into yourself means finding a void. Entering into a word means finding absence. Opalescent doors. We must only consider the passage from sky to sky.
Does man find man in silence? Little by little the way gives up the way, and the world finds itself where it is not.
Man’s fate is heavy because our actions are gratuitous from the start, passing shadows on a surface bathed in light. But the day has its hours and its rhythm. All encounters are gratuitous, and so are, in the lives we consider, the events which break or carry them.
Dawn is more than a hope, it is an elect full of fresh fervor. Straining towards what is to come, his ties cut, man when he is finally free gorges himself on eternity. His gravity lies in being available and great, in the vacancy of a moment which will fuse with his life. Not to expect anything and yet to die daily of infinite expectation.
A serious man is not necessarily a grave man. Some kinds of gravity flower at the heart of euphoria.
In his will to know man condemns innocence and with it all reference to gravity. But the essential part of knowing cuts us off from the tree of knowledge and opens unlimited possibilities for chance.
Man’s chance is his ability to wonder. He gets it from death which annuls and reveals.
Surprise (letting yourself be surprised, becoming passive, reaching by and by a total receptivity) is the sap of creation and its pact. You cannot build on what you have already seen, already thought. But you see and think as you dig, as you build, as you complete. For completion is another beginning.
Death is the gratuitous act par excellence. Creating means imitating death which is God’s daring and imagination. Death is in everything which will be tomorrow, so that man’s quest of the absolute has to go through it.
The letters of the alphabet are contemporaries of death. They are stages of death turned into signs. Death of eternal death. But there are other signs which the letters covet, erased signs reproduced by gestures at the heart of what is named. Thus the bird’s take-off contains all forms of flight. And is it not also the bird which, as it cuts through the sky, writes and repeats the universal “delete” which rules our fate? Ah, the written world dies and is reborn of the bird.
Gravity is therefore a consciousness, outside time, of the time of death which is neither a ruined time nor detours of an undated challenge, but a return to the world of margins and miracles from which man is forever ejected as from a loving womb after he has been molded, a weak foetus, in its dark flesh.
The birth of a star is like that of a child. Space contracts and projects innumerable universes closed within their dazzled death. Do I claim one human being corresponds to a whole starry sky? Eternity is based on an initial explosion of the universe. To a starry sky correspond generations of men, reproducing forever. Perhaps the last man will die with the last star.
Becoming conscious of death means denying any hierarchy of values which does not account for the stages of darkness where man is initiated into the mysteries of night. Death is both the loss and the promise of a hope which day wears itself out courting at every moment. To be or not to be in the absurd agony of a secret glimmer until morning.
All agony is the painful gestation of a world fashioned by the fever and limits of the soul, unveiled by gasps and sighs.
What will our future be made of? Life does not consider itself useless and vain. Through it, death will go to its death.
Creatures in their will to live reconcile their days with the death of the sky. Thus man and the universe have the same future. But neither sky nor man can know for sure the moment (or the thousand moments) of their end, the fatal second when they will forever cease to die. They will be destroyed in the moment they least expect it. Hence becoming conscious of death does not mean going straight towards it, but, on the contrary, plunging into life to take on its ochre renewals.
For the universe is first of all a spectrum of colors. They fade, one after another, as a shout weakens in its echos and joins the world’s immense reservoir of silence where the stars riveted to their rays come to slake their thirst.”(12)
De mens verbonden met het universum maar ook geconfronteerd met de dood, met zijn eindigheid en zijn verlangens. De tekst spreekt voor zich. Jabès beschrijft hoe het is om God te doden als een vorm van verleiding, om de leegte en het niets zonder God, de dood alleen te moeten ondergaan, de mens als nieuwe schepper, in de plaats van God. De mens als schrijver, als producent van een nieuwe werkelijkheid die hij niet beheerst en die hem beheerst. Deze mens moet nieuwe wegen zoeken in dit bestaan:
“To kill God in a supreme combat is one of the impossible temptations man falls into.
God is before and after God. God died in creating, in creating Himself, that is to say in multiplying His death.
Creation consecrates God and man and, hence, their void. To be a sea for the unfurling octopus. To be a sky for the miracle of stars. The void is an element favorable to both existence and death.
If I killed, which half of myself would win out over the other? I die for all words, in every vocable.
Absurd gesture which has already taken place in vain, yet necessary gesture for him who set out to die of his own end.
In the book, the words fall like birds struck by lightning for having thought they could wrest a piece of sky from the infinite. Eternity has stolen their breath and made them hard the better to swallow them.
Thus our body, while it lasts, helps us to founder more quickly.
I now believe (and I have come to see this as a truth on which the book’s reality depends), I now believe that narrative in the usual sense is not the business of the book, that it is extraneous to the book.
The writer who declares himself a novelist or storyteller does not serve the book; he does not care about it for one moment and even considers it less than nothing.
A novel is the writer’s triumph over the book, and not the opposite, because the novelist makes a strong entrance with his characters and, with them as go-betweens, gives free rein to his innumerable voices. The book is trampled by them, its voice choked by theirs.
The desert, scorning distance, reveals any presence of man or beast to the ear of the nomad who sleeps on the sand. Thus the book brings the world into view through our hearing. Step by step, and as if coming out of silence.
You cannot go towards the truth, which admits the void, by winning wars. You can only go there by losing them. This is why every great book leaves us empty-handed. Miserable and empty-handed.
The day I shall write a novel I shall have left the book, have lost it. But I shall not be without shame. I shall not boast of my victories, shall not display my muscles in public. I shall ask my voice to stay humble so that, even while cutting itself off from its branches it might, one day, down at the roots, find again the voice of the bruised earth and the page.
Shared death, search of harmony. Writing a book means joining your voice with the virtual voice of the margins. It means listening to the letters swimming in the ink like twenty-six blind fish before they are born for our eyes, that is to say, before they die fixed in their last cry of love. Then I shall have said what I had to say and what every page already knew. This is why the aphorism is the deepest expression of the book: it lets the margins breathe, it bears inside it the breath of the book and expresses the universe at the same time.
This agreement with words, this previous agreement with the book remain my worry and care.
Here in the shady paths of a beginning work which already rejects me, how could I not pay for the failure of a book impossible to write and yet written at the heart of words which soon, at their end and mine, I shall not be able to break or follow.
Man rising up against God is neither victim nor hangman. He is grappling with death in a region where living and dying are synonyms.
The word of the book comes from the white borders which the universe sustains with its mastery of the deep.
A wise man (an adept of Hassidism disowned by the members of his community) taught me to doubt words because-this is my interpretation-syllables are enslaved and only a part of the truth which vainly tries to be true. Elsewhere, this wise man praised as a virtue the song of hope that rises out of the silence of words.
But how come these joyful songs have such a strain of sadness they sound like sobs? It is because they are songs of dead words, eternal words which we humans cannot hear.
The bottom of silence is a bit of cold air which no wind ever moves. But the void makes the world turn.
Yaël, the other and myself, one and the same end … Remains to be seen if it really is possible to make the book.
Letter to Gabriel (fragments)”(13)
Jabès vertegenwoordigt een generatie schrijvers met een Joodse achtergrond. Hij is niet gelovig, maar wel vertrouwd met de tradities in het Jodendom inclusief het kabbalistische corpus. Marc-Alain Ouaknin die wij in hoofdstuk 1 hebben geciteerd beschouwt hem als zijn leermeester en grote inspiratiebron. In de Jardin du Luxembourg in Parijs hebben ze veel gesprekken gevoerd.(14) Vanuit het christendom is er vanuit een ander (christelijk) perspectief nog meer te zeggen over God, op een ander spoor, zo gezegd. Daarom is het nu het moment om een volgende stap te zetten. Eerst om te verkennen hoe de godsgeboorte in de ziel toch niet tot herkenning leidt van God in ons dagelijkse bestaan en waarom God voortdurend afwezig lijkt. Ik vermoed dat Meister Eckhart hier mee geworsteld heeft toen hij trachtte samen te denken hoe het kan dat God mens werd in Jezus van Nazareth, hoe wij hierin als christenen kunnen delen, en hoe wij ondanks de onzichtbaarheid van God in ons dagelijks leven met alle pijn en verdriet, alle dood en lijden moeten omgaan. Tenslotte wil ik ook het werk van de theoloog Eberhard Jüngel bespreken die zich expliciet wil verhouden tot ‘de dood van God’ in de geschiedenis van de filosofie en de letterlijke ervaring daarvan in de dood van Jezus van Nazareth.
EINES NACHTS, nichts
ahnend, hab ich die Nacht
durchschaut: Wohin es
ging ich weiss es
nicht mehr wie weit
es war ich hab es
vergessen. Vergessen die
Stille die anbrandende
Leere, doch dahinter
dahinter
das unendliche
Gespräch
Ulrich Schacht(15)
Dit is een deel uit mijn essay: God in de leegte. Het hele essay is te lezen (eventueel te koop) (en te downloaden) op:
Noten:
1 Das Stunden-buch. Das Buch vom mönchischen Leben, in: Rainer Maria Rilke, Gesammelte Werke, Stuttgart 2015 (Reclam), p. 17
2 Emmanuel Levinas, Eigennamen. Meditationen über Sprache und Literatur, München 1988 (Carl Hanser Verlag), p. 84
3 Germain Droogenbroodt, De stem aan de andere kant. Ibid., pp. 16-17
4 Vgl. Beth Hawkins, Reluctant Theologians. Franz Kafka, Paul Celan, Edmond Jabès, New York 2003, (Fordham University Press), pp. xi-xii
5 Ibid., p. xiii
6 Vgl. Ibid., p. xiv
7 Vgl. Ibid., p. 184: “Although it is EL that stands apart from the second trilogy structurally and thematically, I would like to argue that Yaël is, structurally and thematically a transitional work that serves as a bridge to the remaining three volumes. Chronicling the death of God, and concluding at a point of spiritual and moral void, Yaël paves the way for the reconstruction, gradually and painfully leading through the specter of another death, the stillborn Elya, throughAely a character with no body, to El, God reduced to a “polarized point.” To keep with my somewhat artificial division, then I will be making the argument that the strategies, and methods, and message of Yaël serve Jabès deconstructive project, but are necessary for what will follow in his reconstruction.”
8 Ibid., p. 184
9 Ibid., pp. 184-185 en ook pp. 185-186: “Jabès indicates a sharp break here, a temporal divide that, curiously, speaks of past and present, while disregarding future—the time before, and the time of. Two parts constitute this book: The Story and the journals of commentary on this Story. Appearance, presumably the element by which an icon betrays itself, is the death-knell of the God who presides over the Time Before the Story. Like the “Bild” cast into the eyes of those who implore God to establish a connection through prayer in Celan’s “Tenebrae,” here the image signals the deceptive lie that effectively killed an already weakened God: “for God died of looking. The eyes record the lie of images.” Embodying, as Jabès explains, the “principle of life,” Yaël’s being paradoxically points to, and is equated with (as per the subtitle), the death of God.”
10 Ibid., p. 186 en: “In the same way as Jabès earlier extends the definition of Judaism to its lowest common denominator, the wound of the Jew, here God is reflected not in speech, gesture, or image, but in pain, loss, and absence. The results of his death are overtaken by his nature.”
11 Ibid., p. 187 en Hawkins stelt: “Yaël, representing the lie of God as a living. God, points toward a space that is left paradoxically full and productive in its absence. The Lie is representative of the dead God—anything this God may have represented embroiled Him in necessary death. For God to be truthful, He must cease to exist. The “truth” that He comes to represent is a collapse into a valueless void. Becoming one with this source (a source that, because undifferentiated, contains within itself no possibility for structure of value ), converging with the void, is to find God.”
12 Edmond Jabès, The book of questions: II & III, The Book of Yukel. Return to the Book, translated by Rosmarie Waldrop, Middletown 1965, (Wesleyan). pp. 31-33
13 Ibid., pp. 35-37
14 Ouaknin, ¿God en de kunst van het vissen, Ibid., p. 141
15 Ulrich Schacht, Ibid., p.43
betekenisgeving & levenshorizon 