Self-EXPOSURE

Self-exposure ten tijde van covid-19

Wij leven een in tijd waarin wij onszelf meer en meer blootstellen via virtuele middelen. We noemen het zelf-expressie, we laten onszelf zien, we tonen onszelf, we nemen houdingen en we nemen standpunten in. Maar omdat in de virtuele wereld bijna alles bewaard kan blijven en dus niet verandert, is dat ook een gevaar. We zitten voorgoed vastgebonden aan eerdere uitingen en aan opvattingen die wij hebben gedeeld. Exposure is daarom het goede woord om dit zichzelf blootstellen aan te duiden. Ontbloten, onthullen, ontmaskeren, tentoonstellen, dat is wat we eigenlijk doen als we op sociale media voortdurend beelden en teksten posten van wie we zijn en wat we willen en doen.

De mode is bij uitstek al eeuwen een vorm van exposure waarin de accenten voortdurend wisselen. Een kleine (bevoorrechte) groep begint, krijgt aandacht en velen volgen. In de Middeleeuwen was het bijvoorbeeld de adel die de toon zette in het dragen van kleding. Burgers in de steden, rijk geworden volgden hen hierin. Zo kent elk eeuw in de geschiedenis groepen mensen die de toon zetten in het maatschappelijk leven en de dagelijkse gang van zaken. Zij vormen voor hun volgers een voorbeeld. Influencers zijn dus van alle tijden. Vandaag de dag echter hebben deze influencers door de middelen die ze inzetten via internet ongekende mogelijkheden en soms onvoorstelbaar veel volgers. Een droom voor machtsbeluste politici die zo aanhangers aan zich willen binden. Het liefst dan in de vorm die George Orwell al bedacht in 1948 in zijn roman 1984 die zich afspeelt in het fictieve Oceanië: via Newspeak. 

Newspeak is het tegengestelde van Oldspeak, de taal van de media, de literatuur, de taal waarin allerlei dubbelzinnigheden mogelijk zijn en waarin betekenis gelaagd is. Newspeak is zogenaamd helder en duidelijk: één betekenislaag, betekenis die meteen begrijpelijk is, waar geen twijfel over mogelijk is. Kortom een vorm van (zogenaamde) waarheid zonder bijbedoelingen, zonder verborgen eindjes, zonder verborgen agenda. Zoiets wat een would-be politicus als Baudet, Bolsonaro, Orban, Salvini, Le Penn of Trump pretendeert in pacht te hebben. Alsof wij deze machtsbeluste narcisten op hun blauwe ogen moeten geloven.

Orwell geeft prachtige (satirische) voorbeelden die in feite alles op hun kop zetten. “Alternatieve feiten” zijn er niks bij. Orwell zou voor deze machtsbeluste politici (die zichzelf ook nog een keer willen verrijken) een goede inspiratiebron kunnen zijn om hun leugens te verpakken. Maar dit terzijde.

We leven nu misschien meer dan ons lief is al langer in deze wereld van Newspeak die naast Oldspeak steeds meer opgang maakt. “Fake-news” is onderdeel van een oude/nieuwe “Fake-world” die door veel complotdenkers moet worden onthuld want achter deze façade verschuilen zich volgens hen duistere krachten. (Of een zogenaamd (partij)kartel van influencers – zoals Baudet beweert, alsof zijn partij de enige schone en ware is die niet aan deze leugenachtige werkelijkheid deelneemt – terwijl het een broedmachine is van democratie-ondermijning). Ook hier dus weer een vorm van exposure, het blootleggen van wat er werkelijk aan de hand is. 

Omdat het begrip exposure zoveel betekenissen heeft leent het zich uitstekend om onze tijd en de handelingen van het individu als zelf te beschrijven en te duiden. Een vorm van Oldspeak dus, gezien de betekenislagen. Maar die ook laat zien dat het zelf in werkelijkheid koketteert met Newspeak, waarvan het zelf gebruik wil maken om zichzelf zonder voorbehoud te willen laten zien aan de wereld. En wel in verschillende rollen. De modester, de politicus, de muzikant, de kunstenaar, de jongere, de bekende Nederlander, de aanhanger en volger van…

De vraag blijft staan of dit kunstmatige Orwelliaanse onderscheid tussen Newspeak en Oldspeak wel zo handig is om (echt) grip te krijgen op wat er gaande is in dit exposure gedrag van het zelf. Het onderscheid laat mijns inziens eerder zien dat de gelaagdheid van de werkelijkheid en de vele overlappende betekenissen in ons taalgebruik niet in een simpel dualistisch schema zijn te vangen dat deze werkelijkheid beschrijft alsof het een computergame is waarin digitaliteit overheerst. 

Zou het misschien zelfs zo kunnen zijn dat de digitale wereld en de digitale structuur van onze virtuele mogelijkheden ons beetje bij beetje ook een digitaal leef- en denkgedrag opleggen waarin dualismen de kern gaan vormen? Waardoor het grote grijze gebied steeds meer verdwijnt omdat dit grijze gebied lastig te manipuleren valt? Het is goed of fout, ja of nee, mooi of lelijk etc. De wereld zou dan zo wel heel simpel worden, maar voor de ambtenaren en techneuten die algoritmes loslaten op het menselijk gedrag wel heel zo makkelijk. Zie de effecten van de toeslagen-affaire in Nederland waar duizenden de dupe van werden en waarin politici en ambtenaren verblind door hun vooroordelen hebben gefaald. 

In het boek Psychopolitics. Neoliberalism and new Technologies of Power van de filosoof Byung-Chul Han worden de gevaren geschetst waarin wij als subjecten blootstaan in deze moderne tijd waarin de opmars van de digitale samenleving niet meer is te stuiten. Wat Han in 2017 schetst met betrekking tot biopolitiek krijgt heden ten dage een extra dimensie door de uitbreking van de pandemie door covid-19. In een actueel interview schetst Han de extreme gevolgen van deze pandemie voor onze vrijheid: niet alleen autoritaire regimes grijpen hun kans om hun greep op het volk te verstevigen, ook de toename van controle op gezondheid en ziekte, de inzet van de mogelijkheden om data te verzamelen om de ziekte te beheersen, het volk te sturen, het geloof in een oplossing door beheersing van de situatie mits er voldoende kennis wordt verzameld, het verloren gaan van privacy, persoonlijke vrijheid die op velerlei terreinen onder druk komt te staan, het zijn evenzovele voorbeelden dat we in een nieuwe samenleving terecht zijn gekomen die niet meer terug kan naar af. 

Het opschrift in Pychopolitics luidt: “Protect me from what I want” Jenny Holzer. Hiermee is meteen een kerngegeven aangeduid met betrekking tot Self-exposure. het zelf wil van alles, het zelf wil veel, het zelf wil momenteel het liefst zo snel en zo veel mogelijk proeven van het geluk. Want dat is voor veel zelven kern van hun bestaan geworden: het verlangen dat in je leeft stem geven en bevredigen. Nu kan het voor velen, nu is de situatie rijp. Als er genoeg geld is om te besteden, er hoeft geen struggle for life worden gevoerd, dan komt in de plaats van deze strijd, het zoeken naar bevrediging op andere terreinen. De productie- en consumptiemaatschappij leeft hiervan. Zo wordt de cirkel in stand gehouden en draaien we als willige subjecten mee in het systeem. En wil je een positie innemen, status veroveren, want ook dat geeft bevrediging, dan moet je jezelf laten zien, je positieve kanten belichten, duidelijk maken dat jij de meest geschikte kandidaat bent. Deelnemen aan de ratrace, vaak ongeacht de kosten. Exposure dus. Met alle gevolgen voor de psychische gezondheid (door de ervaren druk) van dien.

Han stelt in een interview over de effecten van covid-19 dat de dood niet democratisch is. De dood was en is er altijd al. Sterven door covid-19 is dus eigenlijk niet zo vreemd. Maar de effecten op ons gedrag door covid, het bestrijden ervan en daarmee beheersing van onze dood, gaan veel verder dan goed voor ons is op de lange termijn. We stellen ons niet alleen bloot aan alle nieuwe technieken en alle informatieverzamelaars, we geven ook politieke macht uit handen, hopen op een verlosser, op iemand die alles voor ons kan gladstrijken, alle problemen de wereld uit kan helpen. Daarmee verkwanselen we niet alleen onze vrijheid, maar ook ons gezond verstand laten we thuis, en worden we uiteindelijk speelbal in de handen van nietsontziende demagogen en autoritaire heersers. 

Zo heeft Self-exposure dus veel kanten – een (onschuldig) selfie maken en de publicatie ervan – het uiten van je mening, de digitale controle van je prestaties en je voortgang in leren en werk, de gezondheidscheck en de opslag ervan, kan misschien op de middellange termijn een soort van zwaard van Damocles worden voor onze persoonlijke vrijheid en ons persoonlijk welbevinden. De wereld uit 1984 van Orwell zal er kinderspel bij zijn. Self-exposure slaat zo om in Self- oppression. 

John Hacking – 25 feb 2021

Verder lezen:

Han, Byung-chul, Psychopolitics. Neoliberalism and new Technologies of Power, Brooklyn 2017, (Versobooks)

interview met Byung Chul Han over covid-19 en de effecten daarvan op onze samenleving: