Het zieke zelf

Afbeelding

Het ‘zieke’ zelf

Ziekte hoort bij het leven. Ook de psychische ziekten. Maar niet elke psychische ziekte is te behandeld of te genezen. Sommige mensen hebben een vorm van ziekte die “levenslange opsluiting” in de ogen van velen in de maatschappij nodig maakt. Deze conclusie zou je kunnen trekken als je het terrein bezoekt van wat in 1912 geopend werd onder de naam: “Rheinische Provinzial- Heil- und Pflegeanstalt Bedburg”, tegenwoordig “LVR-Klinik Bedburg-Hau” of “Rheinische Kliniken”. In 1912 stonden er 36 gebouwen op dit terrein met een capaciteit van 2200 bedden. De gebouwen zijn prachtig aan de buitenkant. Kosten noch moeite lijken gespaard om elk gebouw een eigen karakteristiek te geven. Tegenwoordig hebben veel gebouwen een andere functie gekregen en een van hen, (het vervallen) gebouw 6 herbergt exposities van Artoll Kunstlabor (http://www.artoll.de). Kunstenaars exposeren hier hun werk in relatie tot een thema dat wordt vastgesteld.  Gebouw 6 ligt tegenover een ander bijzonder gebouw, een TBS-kliniek voor vrouwen. Dit gebouw bevat aan voor- en achterkant hoge hekwerken zodat het lijkt alsof het één grote kooi is. Binnen die kooi is een klein tuintje waarop de vrouwen vanuit hun raam aan de voorkant zicht hebben; in dat tuintje twee vogelhuisjes en wat planten. Ik vind dat een vorm van (lichte) ironie, (ondanks de goede bedoelingen), het “opleuken” van hun situatie door dit tuintje in de kooi.

Afbeelding

Het “Kunstlabor” bevat vaker bijzonder werk van kunstenaars die zich door deze ruimtes in de klinieken en de situaties die zich daar afspelen en hebben afgespeeld laten inspireren. Daardoor krijgt veel werk (met deze kennis in het achterhoofd) ook iets “unheimisches”. Dat gevoel is ook ervaarbaar in het museum van het centrum. Dat gebouw geeft een indruk van de diverse ruimtes zoals slaapzaal, badkamer, keuken, behandelkamers, activiteitenruimtes etc. In dit museum is ook een kleine ruimte ingericht ter herdenking van de patiënten die tijdens de 2e Wereldoorlog door de nazi’s werden weggevoerd om gedood te worden als “unwertes Leben”. Zo krijgt dit bezoek aan de kunst in de klinieken iets van dubbelzinnigheid. De natuur om de gebouwen is prachtig maar de sfeer in de gebouwen kan rillingen veroorzaken als je stilstaat bij het feit dat hier mensen levenslang werden opgesloten, behandeld en waarschijnlijk ook soms mishandeld. Patiënten die onhandelbaar bleken werden in een dwangbuis gestopt, gekalmeerd met baden of met medicijnen. Arbeidstherapie en bezigheidstherapie werd toegepast op hen die dat aankonden. Onhandelbare patiënten bleven een groot probleem. Het zal je familielid maar zijn die daar een leven lang door moet brengen. Het zal je dierbare maar zijn die omwille psychische “afwijkingen”  (van de norm) levenslang TBS krijgt opgelegd.

Afbeelding

Eigenlijk is vanuit het perspectief van het (gezonde en ideale) zelf ziekte een vreemde eend in de bijt, psychische ziekte die de beleving van het zelf kleurt en bepaalt en die het zelf aanzet tot daden die in de maatschappij leiden tot afkeuring en de roep om straf en opsluiting. Maar wat is dat, als je zo geboren bent, als je geen besef hebt van normen en waarden, van mijn en dijn, van goed en kwaad? Wat is dat als je lichamelijke en geestelijke vermogens ingeperkt zijn door de natuur, het lot, of hoe dan ook zodat je niet zo in de maatschappij kunt functioneren als er van je verwacht wordt? Michel Foucault heeft in een uitgebreide studie dit verschijnsel van straf en opsluiting bestudeerd. Onze gevangenissen en onze verpleeginstellingen (die in dit opzicht overeenkomen want de gevangenen/patiënten worden geïsoleerd van de maatschappij) zijn niet verdwenen, hoever we ook gekomen zijn in de medische wetenschap en de sociale wetenschappen. Het feit dat we nog steeds kooien bouwen (ook in Nijmegen – de Pompekliniek) spreekt in mijn ogen boekdelen. Wat is dat in een mens wat onbeheersbaar blijft zonder al te grove middelen in te zetten zoals drugs, de doodstraf, totale afzondering (of dwangarbeid) die dan de dood tot gevolg kan hebben. Als je ervoor kiest om de persoon in leven te laten zul je voor hem moeten zorgen. Als die zorg niet al te onmenselijk moet worden moet je nadenken over het hoe en wat. En welke prijs je bereid bent om te betalen voor die zorg. En wat is in deze menselijk en onmenselijk? Waar ligt de grens.

Lars von Trier verkent in de film “De antichrist” deze grens tussen goed en kwaad. Een gruwelijke film die handelt over het eeuwenoude onrecht dat vrouwen is aangedaan omdat men hen van hekserij verdacht. Gruwelijk ook omdat de hoofdrolspeelster zich gaat identificeren met een van die vrouwelijke slachtoffers en het zicht verliest op de werkelijkheid – en haar partner en daarna zichzelf gruwelijk mishandelt. Mensen zijn misselijk weggelopen uit de bioscoop bij het zien van deze beelden en dat kan ik mij goed voorstellen. Von Trier deinst er niet voor terug om in zijn beelden een probleem van ongekende grootte terug te verplaatsen in de micro-situatie van het gezin en daar het geweld manifest te   maken zodat de kracht van de beelden je de adem doet stokken. Aanleiding voor deze persoonsverandering lijkt de dood van hun zoontje te zijn maar verder in de film blijkt er al eerder een vorm van transformatie te hebben plaatsgevonden. De natuur met zijn verspillende en gruwelijke krachten wordt de keuken van de Satan genoemd en de vrouwen gaan daar (seksueel) onderdeel van uitmaken. De hoofdrolspeelster beseft het misschien nog niet maar langzaam wordt duidelijk dat zij deel is van die geschiedenis waarin vrouwen gruwelijk mishandeld werden en gedood. Haar uiteindelijke dood en verbranding maken dit zichtbaar. En dan blijkt het hele bos vol te liggen met dode naakte vrouwenlichamen. Een opbrengst van eeuwen gruwelijkheid en vervolging. In het laatste fragment van die film staan deze vrouwen op en gaan ze gekleed de berg op: een metafoor voor verrijzenis.

 

Von Trier laat met deze film ook zien hoe ‘zwartgallig’ en verdorven de realiteit kan zijn: er zijn geen garanties, het zelf kan ‘ziek’ worden, behekst, door Satan bezeten om in deze werkelijkheid te blijven spreken. Satan is een religieus concept. Goed en kwaad krijgen een andere lading als er een ‘macht’ van buiten à la Satan bijgehaald wordt. Voor ons modernen misschien een zijweg, maar het probleem is in mijn ogen niet Satan maar het feit dat het zelf alle greep op de realiteit kan verliezen zoals wij die vanuit een gezonde mensopvatting misschien graag zouden willen zien (namelijk zonder ‘afwijkingen’). De bezeten patiënten in de kliniek, de ‘gekken’ en ‘dwazen’, de would-be Napoleons en Cesars, de mensen met grootheidswaan en andere waandenkbeelden, de mensen met onaangepast gedrag, de ontoerekeningsvatbaren, en ga zo maar door, ze zijn een feit en we moeten er wat mee. De grens tussen ‘normaal’ en ‘gek’ is slechts een dunne lijn. Als ervaringen zo een diepe indruk op je leven en je zelfverstaan maken dat normen en waarden verschuiven, dat goed en kwaad niet meer helder zijn dan is dat niet door behandeling even weg te masseren. Von Trier getuigt van zijn ‘negatieve’ kijk op de mens in de film Melancholia, als een blauwe planeet uiteindelijk leidt tot de vernietiging van de aarde. Ook hier weer een onmetelijk drama teruggebracht op microniveau, in een gezin, op een plek met uiteindelijk drie/vier mensen. De mens is toch slecht, de mensheid en het leven op aarde is een afwijking in de kosmos, daarom is het goed dat er een einde aan komt, zo een van de verklaringen uit de film. Von Trier geeft op die wijze een antwoord. Het kwaad zit in de mens, het is een weeffout van het leven, het zelf is ziek, slecht, verdorven, onvolmaakt. Waarom dan nog hopen op verbetering. De ondergang zou beter zijn.

Afbeelding

Het is geen optimistische kijk op het menselijk leven, de samenleving en de ziekte. Het is ook geen antwoord op al die vragen die dit oproept. Maar ik kan me wel voorstellen dat sommigen dit antwoord acceptabel vinden voor hun eigen situatie omdat zij zelf het licht niet meer kunnen zien en daarom alle hoop hebben verloren. Ook dat zou je een vorm van een ziek zelf kunnen noemen: een teleurgesteld, gekwetst, misacht, misbruikt, gemarteld zelf dat het uit zichzelf niet meer aankan. Waarom de een wel en de ander niet? Waarom houdt een zelf de moed erin en een ander gooit het bijltje er bij neer? De sociale wetenschappen zullen hier nog een hele kluif aan krijgen om deze vragen afdoende te onderzoeken.

John Hacking

29 augustus 2012

Afbeelding