Leren sterven, sterven leren…

Sterven leren

Hoe je kunt leren sterven en hoe je jezelf voorbereidt op de eigen dood vind je niet alleen in de teksten van bijvoorbeeld de Stoïci (en andere wijsgeren) en literaten die hun romans soms prachtige voorbeelden geven van deze kunst. Ook in films komt het thema ter sprake en dat op veel manieren. De film De ballade van Narayama (Japans: 楢山節考, Narayama-bushi kō) speelt zich af in een klein dorpje ver van de steden in het noorden van Japan. De mensen leven van de schamele opbrengst van hun land. Al honderden jaren moeten ouderen naar de berg Nara trekken om er te sterven, als ze de leeftijd van 70 hebben bereikt. Zo zorgen ze ervoor dat er genoeg eten is voor de rest van de gemeenschap vooral in de winter als het dorp onder een dik pak sneeuw verdwijnt. De 69-jarige Orin, moeder van twee zonen, besteedt één jaar aan de voorbereiding op haar levenseinde. In die periode tracht ze haar kinderen en kleinkinderen klaar te maken op hun leven na haar dood. De film werd in 1983 uitgebracht onder regie van Shohei Imamura. De film is gebaseerd op de gelijknamige roman van de Japanse auteur Shichiro Fukazawa. 

Wat deze film in mijn ogen bijzonder maakt is de weergave van de dagelijkse gang van zaken in het dorp waarbij de strijd om het naakte bestaan onder de oppervlakte sluimert. De zoutman, een soort handelsreiziger, koopt af en toe kleine kinderen van de ouders, zodat deze wat minder monden hoeven te voeden. Deze kinderen worden doorverkocht in de stad. Hoe zwaar de bewoners het hebben blijkt ook uit de vondst van een dode baby die gevonden wordt op de akker als de sneeuw is gedooid. Een gezin dat zichzelf in leven houdt door van de andere gezinnen te stelen wordt genadeloos afgestraft: het hele gezin wordt levend in een kuil begraven. Hard, maar in de ogen van de bewoners van het kleine dorp, noodzaak om zelf te overleven. 

Orin, die nog taai, gezond en sterk is, ondanks haar leeftijd, en met een goed stel tanden, weet dat haar tijd is gekomen en zij maakt graag plaats voor haar nageslacht. Zij beschouwt het niet alleen als haar plicht maar stelt ook eer erin om volgens de regels van de traditie alle voorbereidingen te treffen die nodig zijn. Zo is er een afscheidsceremonie met de belangrijkste mannen uit de gemeenschap waarbij een kruik met uitstekende saké rondgaat. Telkens als een van de mannen een slok heeft genomen wordt een deel van de route en de regels voor de reis naar de berg onthuld. 

De oudste zoon van Orin heeft veel moeite met het plan van zijn moeder. Orin slaat op de stenen rand van een put met haar gebit, zodat twee voortanden afbreken. Zo ziet ze ouder uit. Dat maakt het misschien makkelijker om vrede te hebben met haar vertrek. Het is de taak van de oudste zoon om zijn moeder weg te brengen naar de plek op de heilige berg om daar te sterven. Op zijn rug draagt hij haar naar boven, een zware en moeilijke tocht langs en door ravijnen.  Niet elke zoon pakt het zo aan en ook niet elke ouder wil naar de berg om te sterven. Dat wordt duidelijk uit het gedrag van de buren waar de oude vader zich met hand en tand verzet ook al lijkt hij dement te zijn. Hij zal dan ook niet de uitgekozen plek om te sterven bereiken maar wordt al veel eerder door de zoon in het ravijn gegooid. 

De oude Orin komt wel goed aan. Er is geen gesprek meer, want op de heilige berg moet men zwijgen. Ze legt haar matje neer en gaat in meditatie houding zitten en zwaait naar haar zoon met een hand, opdat hij vertrekt. Als zij daar zit zie je haar zoon weggaan, vol verdriet en vol emotie. Het begint te sneeuwen. Een bijzonder en heilig teken volgens de ouderen, als het moment van sterven is aangebroken. Het is een teken dat de berg instemt met wat gebeurt. De plaats zelf is bezaaid met skeletten en beenderen van ouderen die hier zijn gestorven. Kraaien krassen en vliegen heen en weer. Zij leven van de doden. Na een tocht door de sneeuw komt de oudste zoon weer thuis. De plek van Orin is inmiddels ingenomen door een nieuwe bruid van zijn oudste zoon. Daarmee eindigt de film. Een kringloop van leven en dood is hiermee op een uiterst vakkundige en kunstzinnige wijze zichtbaar gemaakt. En sneeuw als begeleider van het sterven en de dood.

Leren sterven, kun je dat wel? Kun je leren om te sterven? Het moment dat je zult sterven komt sowieso, maar de tijd die eraan vooraf gaat is voor iedereen anders en ook de beleving van die tijd. Nu covid-19 een wereldwijde pandemie heeft veroorzaakt met velen op de Intensive Care afdelingen in het ziekenhuis (in Nederland ook velen met overgewicht en ouder dan 50) is een discussie ontstaan over wie wel en over wie niet een kans moet krijgen om gered te worden. Het “dorre hout” zoals onlangs werd geopperd moet zich maar opofferen voor de jongere generatie die veel meer levenskansen en veel meer toekomstperspectief heeft. 

Sommige internisten pleiten voor een duidelijke selectie en het afwijzen van opnames van mensen die nauwelijks kans maken om er goed uit te komen. Kortom we zitten volgens deze woordvoerders in een noodsituatie die dergelijk ingrijpen noodzakelijk maakt opdat de jongeren niet hoeven te lijden onder de ouderen (inclusief de economie die dan weer wat meer kansen zou krijgen). Als we nu in een samenleving zouden leven waarin gemeenschapszin, regels en traditie, het belang van het geheel, het gezin, de groep, zouden prevaleren boven het belang van het (autonome) individu, zoals in de film De ballade van Narayama, zou die keuze misschien makkelijker zijn en zouden mensen zelfs kunnen worden verplicht om hun plek in het ziekenhuis niet in te nemen ten behoeve van hen met meer kansen. 

Wie overleeft en wie sterft is vaak ook een kwestie van geluk en niet alleen afhankelijk van de lichamelijke conditie. Zeker waar het de medische voorzieningen en de mate van zorg betreft in een ziekenhuis of verpleegtehuis. Je zo geneigd zijn om te stellen dat hoe ouder hoe minder kans. Maar vooraf is dat toch niet altijd even helder. Ouderen van honderd overleven sporadisch het virus, en dat betekent dat je van geval tot geval zou moeten kijken en eigenlijk niet moet generaliseren. Daar is onze ethiek ook opgebouwd: elk mens tot zijn recht laten komen ongeacht afkomst, omstandigheden, voorkeuren etc. Medici en anderen gaan echter echter van statistiek, van gemiddelden, van uitkomsten uit onderzoek en daarop baseren zij hun behandelingsstrategie. Dat is per definitie generaliserend. 

De moraal in de film is er een van overleven tegen de prijs van het gedwongen afscheid nemen van je ouders als ze op leeftijd zijn. Orin, de moeder laat in de film duidelijk zien dat ze graag dit offer op zich neemt ten behoeve van haar kinderen. Een verschil echter met onze samenleving en de dorpsgemeenschap in de film is het feit dat wij in een groter verband leven en met veel meer anonimiteit. De samenleving is grotendeels een verzameling vreemden, waarmee je niet persé een band hoeft te voelen. 

Toch klinken in Nederland stemmen van ouderen die graag hun plaats op de IC zullen afstaan als het zover zou komen. Maar dat zijn sporadische stemmen, niet iedereen van 70 jaar en ouder staat hier achter. De autonomie waarmee wij zijn opgegroeid en de wijze waarop wij ons leven gestalte geven in deze consumptiemaatschappij maakt ons niet direct geschikt om in het kader van bijvoorbeeld Ubuntu het belang van de gemeenschap te laten prevaleren boven het eigen individuele belang. 

Misschien zijn we wel in onze (Westerse) maatschappij te ver doorgeslagen in het individualisme, liberalisme, consumentisme, in het ieder voor zich en de overheid (met mate) voor ons allen. Zie de verkiezingsleuzen van de aanhangers van Trump, de zelfbenoemde Amerikaanse Messias, met ook volgelingen in Nederland zoals meneer Baudet die het niet kan nalaten de pandemie te ontkennen. Red jezelf, is de slogan. Red jezelf (eerst en vooral) en kijk dan of je nog tijd, geld, energie overhebt om anderen een beetje te helpen? Een vorm van Trumpisme die door velen wordt aangehangen en die in hun ogen zaligmakend is. En als je het dan niet red (omdat je niet tot de blanke/witte elite hoort), pech gehad, had je maar beter je best moeten doen. O wat zijn we stoere jongens en meisjes als we met onze vaandels zwaaien en vol hangen met wapens waarmee je een oorlog kunt ontketenen, zoals in de VS. Een soort van Armageddon staat te gebeuren in de hoofden van deze complotdenkers en zij zelf zijn ervan overtuigd dat God hen persoonlijk zal redden. “Covid-19 is een hoax, het klimaat is in orde en ons kan niks overkomen als we onszelf maar blijven verdedigen.” Maar helaas, ook voor deze adepten komt de dood, is bijvoorbeeld covid-19 onverbiddelijk, hoe hard ze ook blijven ontkennen. Net zo goed als voor al die potentaten in landen die denken dat ze onsterfelijk zijn en alles in het werk stellen om hun broze macht te versterken door  het arresteren van politieke tegenstanders die als terroristen worden gebrandmerkt: China, Turkije, Syrië, Wit-Rusland, Rusland, Myanmar, Brazilië, Egypte, Iran, Hongarije, Polen, en tal van andere landen. Leren sterven als gedachte en zeker als optie om je leven in te richten is voor hen 50 bruggen te ver.

Wat Covid-19 nu meer dan duidelijk maakt is dat vragen over sterven, je voorbereiden op je dood, leren sterven als levensopdracht, jezelf opofferen voor de gemeenschap, opeens weer op de agenda staat, ook in het rijke Westen. Landen gedragen zich vaak als individuen. Dat zien we ook aan de verdeling van de vaccins over de wereld. De rijke landen kunnen kopen wat ze willen, de arme landen komen achteraan. Maar de praktijk is weerbarstig en het virus trekt aan het langste eind. Wat heb je eraan in bijvoorbeeld Israël als het grootste deel van de bevolking is gevaccineerd (allemaal reclame voor de komende verkiezingen van een corrupte president) terwijl de Palestijnen aan hun lot worden overgelaten. Hoe lang denk je dat het virus nodig heeft om te muteren en daarna alle gevaccineerden opnieuw te besmetten? En dat wereldwijd. Het virus maakt ons meer dan ooit bewust dat ook jouw leven op het spel staat. Niet alleen door je leeftijd als je al wat ouder bent, maar ook door het leven dat je hebt geleid en of je rekening hebt gehouden met je gezondheid en je leefpatroon hebt aangepast aan de eisen van een gezond lichaam. De bijwerkingen, ook voor jongeren, die het virus kan veroorzaken, laat ik gemakshalve maar even buiten beschouwing, want dat maakt het verhaal nog complexer. 

Een manier om met deze situatie om te gaan is allereerst te leren ontdekken dat je niet alleen maar voor jezelf leeft. Als je tijd en moed en inspiratie kunt opbrengen om met en voor anderen iets te betekenen (en dat kan op vele manieren, ook kunstzinnig, ook via teksten, beelden, studie, inzet, concrete acties) dan zul je ontdekken dat je leven een bodem heeft, een basis, een houvast, waardoor je zelfs de ergste stormen zult leren te doorstaan. Samen, niet alleen, met elkaar en niet alleen maar voor jezelf. Als je alleen maar narcistisch om jezelf blijft draaien, als of de wereld en de medemens om jou draait, dan kom je er snel achter dat niets echt bevrediging geeft en dat de dood het allerergste is wat je kan overkomen. Maar de dood houd je niet tegen, wat je er ook tegen in het geweer brengt. Het is allemaal umsonst

De ballade van Narayama houdt ons zo, ook al is het niet meer onze samenleving, een spiegel voor. Leren sterven kun je leren.

John Hacking

8 februari 2021

Sobibor Gleis