Beschaving
Het is 1 juli 1863: Nederland schaft als een van de laatste landen de slavernij af in de koloniën. De eeuwenlang voor Nederland winstgevende handel in tot slaafgemaakten wordt (al) in 1814 verboden. Het nationaal archief vermeldt mbt de slaven in Suriname: “Nederland loopt niet voorop met de afschaffing. Immers, zo menen velen hier, de ongeschoolde tot slaafgemaakten zouden de vrijheid niet aankunnen. En, erger nog, de eigenaren zouden schade lijden. Als Nederland de slavernij eindelijk afschaft, compenseert de staat dan ook de voormalig eigenaren (niet de tot slaafgemaakten). Bovendien zijn de tot slaafgemaakten in Suriname nog niet vrij. Zij blijven tien jaar verplicht om een jaarcontract met een plantagebaas af te sluiten.”
Het nationaal archief geeft een overzicht van het slavernijverleden waarin ook Nederland een heel belangrijke rol heeft gespeeld in de handel van mensen:
Voordat de eerste tot slaafgemaakten uit West-Afrika werden gevoerd door de Europeanen, maakten Arabieren al gebruik van de Afrikaanse ‘slavenmarkt’. Zij zetten tot slaafgemaakte Afrikanen onder andere in voor de verbouw van suikerriet in het zuiden van Portugal. Deze tot slaafgemaakten werden aangevoerd van de West-Afrikaanse kust. Zo leerden de Portugezen de slavernij kennen. Zij begonnen ook met de handel vanaf de Afrikaanse Westkust en beschermden deze door het bouwen van forten, waaronder het fort São George der Mina, het later Elmina.
Omstreeks 1630 gaan de Hollanders zich met de mensenhandel bezighouden. De West-Indische Compagnie verovert in 1624 een deel van Portugees Brazilië, waar op plantages vooral suiker voor de Europese markt wordt geproduceerd. Voor de verbouw en verwerking van het suikerriet worden zwarte tot slaafgemaakten uit West-Afrika ingezet. Door de militaire strijd tussen de Republiek en Portugal verliezen Nederlanders toegang tot de Portugese mensenhandel. De WIC besluit dan om zelf in West-Afrika mensen te halen. In 1636 worden de eerste duizend tot slaafgemaakten vanaf de Goudkust naar Brazilië vervoerd.
In 1634 verovert de WIC het eiland Curaçao om te dienen als versterking van de Nederlandse handelspositie in de Caribische Zee. De kolonisators bouwen Curaçao al snel om tot markt voor tot slaafgemaakten. Niet alle tot slaafgemaakten worden onmiddellijk verhandeld. Brazilië gaat in 1654 voor Nederland verloren, maar in 1667 verovert Abraham Crijnssen Suriname voor de Republiek. Van de Engelsen mag Nederland Suriname houden in ruil voor Nieuw Amsterdam. De Engelse en Nederlandse kolonisators ontwikkelen Suriname tot een plantagekolonie, die vooral steunt op de gedwongen arbeid van West-Afrikaanse tot slaafgemaakten, op schepen aangevoerd door de WIC.
In de slavernijtijd zijn circa 200.000 tot slaafgemaakten naar Suriname gebracht, deels door de WIC en deels door andere handelaren. Tien jaar voor de afschaffing van de slavernij in 1863 zijn er 38.545 tot slaafgemaakten. In totaal brengen de Nederlanders 550.000 Afrikanen als tot slaafgemaakten naar de ‘Nieuwe Wereld’. Van dat aantal overleven 460.000 mensen de reis. Nederland is een van de laatste koloniale mogendheden die de slavernij afschaft.
De parallelen met het heden liggen voor de hand: de mensenhandel in asielzoekzoekers waarbij er velen in gammele bootjes op zee omkomen doet denken aan de velen die de overtocht van Afrika naar de Nieuwe Wereld niet overleefden. Volgens de cijfers 90.000 mensen. Geketend aan elkaar werden ze als levende koopwaar vervoerd. Gingen er een paar dood, geen ramp, er bleven er nog genoeg over om te worden verkocht en om de tocht winstgevend te maken. Ruwweg 180 jaar van handeldrijven: mensen kopen, opsluiten, vervoeren en verkopen, met als uiteindelijk resultaat een slavenbestaan. Behandeld worden als slaaf – niet als mens. Tot slaaf gemaakt door blanke christelijke kooplieden en plantage-eigenaren onder het toeziend en goedkeurend oog van de overheid en de kerk.
De afschaffing van dit systeem ging niet vanzelf. Terwijl veel landen gehoor hadden gegeven aan dit nieuwe verbod uit 1814 zat men in Nederland te treuzelen en te traineren. Waar zien we dat nu weer? De uitvoering van de asielwetgeving, de spreidingswet, het regelen van fatsoenlijke opvang en het maken van heldere regels etc. etc. De VVD besmet met het rechtse racistische virus wil geen stap teveel zetten terwijl het asielprobleem in Nederland een kunstmatig probleem is: we vangen verhoudingsgewijs de minste mensen op in Europa (buiten de notoire racistische overheden in Oost-Europa die in elke vluchteling een bedreiging zien – wat ook weer een populistische leugen is van jewelste).
Het nationaal archief beschrijft dit proces in de Staten Generaal als volgt:
Op 1 juli 1863 schaft Nederland de slavernij af in zijn koloniën. Naar schatting 45.000 tot slaafgemaakten, waaronder zo’n 34.000 mensen in Suriname, worden op die dag vrij man of vrouw. In 1848 had Nederland al besloten dat de slavernij zou worden afgeschaft. Het parlement kon het echter niet eens worden over de schadevergoeding die de eigenaar zou krijgen voor het verlies van zijn eigendom. Vooral de liberalen en de antirevolutionairen zijn voor afschaffing van de slavernij. In 1851 dient de liberale regering een voorstel in waarbij sprake is van ‘emancipatie’ (afschaffing van de slavernij) zonder schadeloosstelling. Hierop breekt een golf van protest los, vooral onder plantage-eigenaren in Suriname die het meest te verliezen hebben bij de afschaffing van de slavernij. Op Nederlandse wijze wordt in 1853 een commissie ingesteld met als taak `het opsporen der geschiktste middelen om de emancipatie tot stand te brengen’.
De commissie, onder voorzitterschap van voormalig minister van Koloniën J.C. Baud, maakt een sociaal voorstel: `Het is niet voldoende slaven te bevrijden en hun de bevoegdheid te laten om de vrijheid in barbaarschen zin te genieten; zij moeten op den weg geholpen worden om de vrijheid in maatschappelijke zin, in eenen zin die in de slavernij niet bestaat, te leeren kennen, met alle verpligtingen die zij oplegt.’ Liberalen en antirevolutionairen wijzen het voorstel echter af.
In 1861 installeert de liberale minister van Koloniën Cornets de Groot een nieuwe commissie, ditmaal zonder vertegenwoordigers van de Surinaamse planters. Deze commissie bereidt een wetsvoorstel voor, waarin de compensatie voor de eigenaren is verminderd en het staatstoezicht is beperkt tot tien jaar. Ook worden er gelden vrijgemaakt voor het aantrekken van contractarbeiders, die de plantage-economie van Suriname overeind moeten houden.
In 1862 aanvaarden de Staten-Generaal het enigszins gewijzigde wetsvoorstel, waarmee de afschaffing wordt geregeld. In Suriname ontvangen eigenaren voor iedere tot slaafgemaakte 300 gulden compensatie. Om er zeker van te zijn dat de staat niet teveel uitkeert, is de eigenaar verplicht een lijst met vragen te beantwoorden: een borderel. De Rekenkamer moet de compensatie (in totaal 10 miljoen) nauwgezet bijhouden. De voormalige tot slaafgemaakten worden voor een periode van tien jaar onder staatstoezicht geplaatst. In deze periode zijn vrijgelatenen tussen de 15 en 60 jaar verplicht een arbeidsovereenkomst af te sluiten. Deze maatregel is vooral bedoeld om te voorkomen dat de voormalige tot slaafgemaakten massaal de plantages verlaten, waardoor de plantage-economie zou instorten. Pas na de periode van staatstoezicht verwerven de voormalige tot slaafgemaakten het volledig burgerrecht.
1873 is dus het jaar waarin veel voormalig slaaf-gemaakten uiteindelijk vrij werden en ontslagen van hun verplichtingen en contracten. Maar in Suriname werden toen al veel eerder ‘contractarbeiders’ geïmporteerd want het werk op de plantages moest doorgang vinden. In Indonesië werden mensen tot 1900 verhandeld (vaak gekocht van zeerovers) om te werken op de plantages en in andere verbanden. Het blijkt voor de christelijke Hollanders dus zeer moeilijk te zijn om afstand te doen van deze erg lucratieve handel in mensen en in goederen geproduceerd door onvrijen. Amsterdamse grachtenpanden, en niet alleen daar, getuigen van de opbrengsten van deze vorm van economie – een roofeconomie, anders kan ik het niet noemen. Ten koste van mensen in de bezette gebieden.
Een andere parallel dringt zich op met het heden: de grote groep arbeidsmigranten in Nederland – vaak slecht gehuisvest en verzekerd en dakloos als ze. hun baan verliezen. Tallozen verdienen hieraan: niet alleen de bedrijven die hen in dienst nemen maar ook de koppelbazen, huisjesmelkers en (vaak malafide) uitzendbureau’s die hun diensten aanbieden. Wat doet de overheid? Ze praat, ze roept commissies in het leven en de rapporten verdwijnen in een grote la. Telkens weer opnieuw wordt dit spelletje herhaald want de economie moet blijven draaien. Histoire se répète!
Beschaving? Zijn we beschaafd? Kunnen we ons een beschaafde samenleving noemen? En, ook religieus gezien, christelijk? Ik denk van niet. Als we dat woord in de mond nemen (als een hete aardappel) verbranden we onze tong want onze daden laten zien (uitzonderingen daargelaten) dat we ons nauwelijks iets aantrekken van de handel in mensen (nu als vluchteling onderweg of als mens die een toekomst zoekt omdat er in zijn eigen land nauwelijks toekomst lijkt te zijn). We staan erbij en kijken ernaar. Net zoals we kijken naar de agressie van Israel, de VS, Rusland, en al die andere ‘idioten’(in de oorspronkelijke Griekse betekenis van “alleen maar met je eigen belang bezig zijn en niet met het algemeen (menselijk) belang”) in de wereld, die oorlogen ontketenen en tallozen onschuldigen vermoorden. En die de prijs van hun handelen afwentelen op alle anderen op deze aarde die via brandstof, voedsel en andere goederen afhankelijk zijn van de speculanten in de wereldeconomie, waar de rijken rijker worden en de armen armer. Elke oorlog kost miljarden maar maakt enkelingen ook weer miljarden rijker…Elke kreet (scheet) die de ‘opperste leider’ in het Witte Huis doet heeft effect op de handel van aandelen in de beurzen en in de portemonnee van zijn vazallen en familieleden die garen spinnen bij al dit rumoer van een in scene gezette chaos. Ook dat is een tactiek om rijk te worden en de wereld lijkt het te pikken zonder echt in actie te komen…
We kijken ernaar, we voelen ons (vooral) machteloos, we organiseren een protestmars of twee (die uiteindelijk niks uithaalt) en we gaan over tot de orde van de dag, tevreden dat we onze ongenoegens hebben kunnen uiten. De politici zijn nog het bangste van allemaal om hun mond open te trekken en ze debatteren liever over woorden, uitspraken van collega’s, dan de echte problemen onder ogen te zien en aan te pakken. Eigen belang voorop, de polls zijn heilig. Ze zijn vergeten hoe krachtig het woord kan zijn – welke macht van woorden uit kan gaan – en het allerbelangrijkste: de daad bij het woord voegen. Communiceren is transparant en open de problemen voorleggen en samen oplossingen zoeken met alle betrokkenen. Niet over de hoofden heen met voorstellen komen die toch niet werken omdat de realiteit weerbarstig is en het eigen belang van mensen voortdurend roet in het eten gooit. Wil je iets voor allen bereiken moet je allen betrekken in het proces en overtuigen van de noodzaak. Niet zoals over de hoofden van de slaaf-gemaakten heen beslissen hoe hun toekomst eruit moet komen te zien!
Wat heb je in handen om het greintje beschaving dat over is gebleven te verdedigen en in te zetten voor een betere wereld? Arnon Grunberg schrijft in de NRC van 30 mei 2026 onder de titel: “Het warme lijk van God wil maar niet afkoelen” dat alles een prijs heeft. Elke vorm van inzet kost iets en elke vorm van verering leidt ertoe dat je erdoor verslonden wordt. Misschien kun je dat ook passie (in positieve en negatieve zin) noemen: het gaat met je op de loop…Grundberg schrijft, zelf Foster Wallace citerend:
“David Foster Wallace komt aan het eind van zijn speech tot deze conclusie: „De echt belangrijke vorm van vrijheid vereist aandacht, bewustzijn en discipline, en het vermogen om oprecht om andere mensen te geven en jezelf keer op keer voor hen op te offeren op talloze kleine en niet zo sexy manieren, elke dag opnieuw.”
Jezus anders geformuleerd. Niet per se beter.
Als je bereid bent te erkennen dat de mondigheid waarover Immanuel Kant zo inzichtelijk sprak je telkens weer ontglipt, als je bereid bent te erkennen dat het misschien onmogelijk is dag en nacht redelijk te zijn, en je de waarheid dus niet in pacht hebt, al was het maar omdat je woont in een lichaam dat zo weinig van redelijkheid wil weten (laten we het dualisme nog even na-echoën) dan is de wezenlijke vraag niet: wil je verslonden worden?
Wat je vereert immers zal je verslinden, want ook God verslindt. En gaat het zonder verering?
De vraag moet dus zijn: door wie of wat wil je verslonden worden? Hoe word je op de juiste manier verslonden? En in navolging daarvan: hoe verslind je op de juiste manier?”
Vrijheid is dus beseffen dat je een prijs moet betalen voor je daden en voor je gedachten en dat je bereid bent die prijs dan ook te betalen. Die vrijheid heb je, die kan niemand je afpakken als je niet tot slaaf bent gemaakt. Want tot slaafgemaakte, of tot slaafgekozen (door je consumptiepatroon, je verlangen naar bevrediging van allerlei behoeftes, (Binge Watching), alleen jij doet ertoe en je (kleinzielige) behoeftes (want dat is het streven naar bezit, rijkdom, aanzien en macht, als een narcistische kleuter die er nooit genoeg van krijgt) ben je niet meer vrij en zul je het waarschijnlijk ook nooit meer worden.
Een beschavingsoffensief zoals dat soms wordt gepresenteerd leidt meestal tot het tegendeel want wie bewaakt de bewakers en wie vertrouwt de oproepers daartoe? De politici die het hebben geprobeerd zijn een voor een door de mand gevallen. De christenen die oproepen dat een ‘herstel van waarden en van de (oude) traditie waarin de man de baas is en alles wat afwijkt van de man-vrouw-gezinsrelaties als duivels wordt gezien, hebben niet alleen boter op hun hoofd, maar ze deugen voor geen meter. Ze zijn exact de slavendrijvers en mensenhandelaars van eeuwen geleden. Er is geen verschil. Ze denken alleen maar aan zichzelf en daarom zijn ze corrupt, net zo corrupt en machtsgeil als de rechts-extreme vrienden die zich in hetzelfde jasje hullen om er beter van te worden. Ze presenteren zich als verlosser maar het enige dat uit hun handen komt is chaos, geweld, wreedheid en heel veel domme spreuken zoals rëmmigratie (= deportatie), volksaard, Nederlandschap etc. Allemaal al een keer uitgevonden en toegepast door de nazi’s die daarmee hun industriële moorden op grote schaal wilden goedpraten.
Hoe beschaafd ben je zelf als de nood aan de man komt? Erst das Fressen und dann die Moral (Brecht) geldt volop. Alleen maar toekijken, ondergaan, er niks van durven zeggen, maakt je medeplichtig aan het moorden. De zwijgende meerderheid is net zo schuldig als de daders van onrecht dat openlijk wordt gepleegd. Maar je kunt je woord inzetten, je kunt protesteren met je stem, het slim en adequaat gebruiken van de macht van de taal. Old fashioned, in plaats van de sociale mediakanalen en mogelijkheden te benutten met privé-emoties en berichten die niemand leest; namelijk door het schrijven van brieven – aan de persoon gericht. Een persoonlijke brief met goedkeuring, aansporing of afkeuring. Ik wil de politici wel eens zien en de beleidsmakers als ze op een dag een volle brievenbus zien met brieven aan hen gericht. Heb je geen adres? Geen nood, een algemeen adres zoals de Tweede Kamer volstaat ook. Laat de Forum voor Demagogie ‘idioten’, de Partij voor Verdraaiing ‘idioten’ en al die andere clubs op de rechterkant weten wat je van ze vindt door ze kritische vragen te stellen, vragen bij hun standpunten en hun zogenaamde oplossingen. Laat de politici aan de macht weten hoe ze beter kunnen luisteren naar de meerderheid van de bevolking in plaats van naar het populistische gepeupel, moedig hen aan te handelen en zich volledig aan de zaak te wijden en niet alleen maar aan hun partijbelang en populariteits-quotum. Morgen zijn ze toch vergeten als ze alleen maar bankopvulling zijn in de politieke arena. Positieve feedback, aanmoediging tot het vinden van creatieve oplossingen en wijsheid met het oog op de toekomst. Ook zij zullen opkijken als opeens blijkt dat de kiezers zo met hen meeleven. Wie durft?
John Hacking
2 juni 2026
betekenisgeving & levenshorizon 