Topos en topologie

2020 (Literaire) Topologie – nieuwe topossen…

In 2005 trof mij de beschrijving van het begrip heterotopie door de Franse filosoof Michael Foucault. Hij beschrijft in een radiovoordracht het begrip utopie, een afleiding van eu-topia (letterlijk goede plaats) en zet daar het begrip heterotopie tegenover. Heterotopie betekent letterlijk andere plaats, (een neologisme), een plaats waar het individu in zijn ontwikkeling nieuwe ervaringen kan opdoen die afwijken van de vertrouwde omgeving waarin hij opgroeit. Foucault ontwikkelt een aantal criteria en beschrijft een aantal kenmerken waaraan deze heterotopieën moeten voldoen om heterotopie genoemd te worden. Heterotopie duidt dus op het verschijnsel andere plaats (in het algemeen) terwijl heterotopos de concrete andere plaats is.

Hierover nadenkend bracht mij dit op het begrip autotopie, een plek waar het zelf van de mens thuis is. Die zelfplaats (ook een neologisme) is het lichaam. Niet bij de ander en in een andere context maar bij zichzelf zijn, lichamelijk zijn en de werkelijkheid lichamelijk waarnemen vanuit het zelf met behulp van zintuigen en gevoed door het zelfbewustzijn, komt samen in dit nieuwe begrip autotopie. Het lichaam is een autotopie, een auto-topie (in het algemeen) of een autotopos als het mijn of een ander concreet lichaam betreft. (Omdat het een nieuw begrip is in deze context van de ervaring van het lichaam kun je nog divergeren met de schrijfwijze en de betekenis.) Een zelf manifesteert zich in en via het lichaam, het valt er niet mee samen maar het kan ook niet zonder dit lichaam zichzelf uiten. Zelfbewustzijn is ook lichaamsbewustzijn en bewustzijn van de afstand tot dit lichaam. Dat is een ambivalent en complex gegeven omdat het niet alleen een rationele verhouding betreft. De Franse filosoof Merleau Ponty heeft hierover geschreven met betrekking tot dit ervaren van het lichaam. Ook anderen hebben een gevoeligheid ontwikkeld voor de vele manieren waarop wij met ons lichaam om kunnen gaan en hoe wij deze relatie kunnen beschrijven. Vergelijk ook de verschillende manieren waarop het thema bewustzijn gestalte kan krijgen, ook naast het louter rationeel – empirisch denken, zoals het geval is bij een spiritueel en/of religieus bewustzijn

Nadenkend over de nieuwe virtuele mogelijkheden waarin wij ons bewegen als onderdeel van een netwerk van computerverbindingen kwam ik op het begrip autonodus. Dat begrip beschrijft dat wij een zelfknooppunt zijn in de virtuele werkelijkheid op internet. Wij manifesteren ons daar als een zelf in velerlei gedaanten. Wij ontvangen van andere knooppunten en uit andere knooppunten informatie en we worden erdoor beïnvloed. Die andere knooppunten noem ik in analogie aan autonodus, heteronodus, ander-knoopunt. In deze virtuele werkelijkheid zijn we tevens tegelijk heteronodus, voor anderen die een zelfknooppunt, autonodus, zijn. In deze virtuele werkelijkheid zijn we dus autonodus en heteronodus in een, en vervalt het onderscheid wat gevolgen heeft voor het zelfverstaan als we dat vanuit de virtuele werkelijkheid van de informatiestromen zelf bekijken. Als individu achter de computer willen we misschien het onderscheid in stand houden maar in de werkelijkheid van de informatiestromen zijn we niet meer dan een verzameling nullen en enen. Ons onderscheid is een virtueel onderscheid geworden en voortdurend aanpasbaar en veranderbaar.

Heeft deze virtuele ontwikkeling nou gevolgen voor de waarneming van mijzelf (identiteit en zelfbeeld) en op de ervaring van mijn lichaam en mijn lichamelijkheid? Er is een tendens dat wij meer en meer aan het ‘versmelten’ zijn met de werkelijkheid van de computer en de virtuele mogelijkheden. Het veelvuldig gebruik van ‘smartphones’ en de toegenomen afhankelijkheid daarvan lijken dit te bevestigen. Als je identiteit en zelfbeeld mede bepaald wordt door je presentatie en performance op sociale media lijkt dit te passen in deze ‘versmelting’. ‘Versmelten’ als werkwoord verwijst naar een samengaan van apparaat en lichaam, maar ik wil dit begrip in de metaforische zin gebruiken. De betekenis echter van het feit dat we niet meer zonder deze hulpmiddelen kunnen functioneren is een teken aan de wand. Een nieuwe filosofie van het lichaam wordt daardoor extra urgenter, een filosofie die ook deze vormen van afhankelijkheid en toewijding aan de apparaten meeneemt in haar denken.

In de filosofie is de ruimte en het begrip ruimte naast het begrip tijd een toegang tot de omschrijving van de werkelijkheid. Omdat wij met ons lichaam ruimte innemen en ruimte zijn, hebben we daar veel affiniteit mee in ons denken. We nemen de ruimte waar via onze zintuigen waarbij de waarneming van de ogen vaak vooropstaat. Dat kleurt ons denken, zeker in de Westerse context. In de Oosterse filosofie spelen geur, voelen, horen (klanken) en aanraken een veel grotere rol waardoor ook het begrip intuïtie een andere invulling krijgt als onderdeel van het zelfbewustzijn. In het Shintoïsme kan in principe alles bezield zijn en doortrokken van een ‘levende’ kracht. In Westerse oren klinkt dit vreemd maar in de Oosterse context is het vaak vanzelfsprekend. Communicatie tussen deze twee tradities van denken en het waarnemen van de werkelijkheid kan daarom ook spraakverwarringen opleveren omdat beiden niet vanuit dezelfde vooronderstellingen denken en spreken.

Ten aanzien van het begrip ruimte, plaats, plek (topos en topie) zijn er veel varianten. Bekend zijn: de dystopie – van dystopia, slechte plaats, (ook wel kakotopie, of anti-utopie genoemd), de atopie – niet-plaats (verkeerde plaats), de outopie: ou-topos: niet (bestaande) plaats (een neologisme), de utopie – utopia: eutopos: goede plaats. Je kunt ook nog denken aan thanatopie (dood-plaats) en theotopie (god-plaats).

Op basis van Griekse voorzetsels zouden nieuwe begrippen kunnen worden gevormd samen met het begrip topos of topie. Sommige begrippen zoals diatopie zijn al in gebruik.

Griekse voorzetsels en hun betekenis:

Pro προ (voor)

Ana ανα (omhoog)

Hyper ύπέρ (over)

Meta μετά (na)

Epi επί (boven)

Peri περί (met betrekking tot)

Para παρά (naast)

Apo από (van)

Eis είς (ingaan)

Dia διά (door)

Pros πρός (tegemoet)

En εν (in zijn)

Ex εκ (uit van)

Hypo ύπό (onderdoor)

Kata κατά (naar beneden)

De Franse schrijver Paul Valéry heeft erop gewezen dat de moderne mens op veelvuldige wijze ideeën hanteert en inzet om zijn wereld te verkennen. De toepassing van voorzetsels samen met het begrip ruimte (topos) kan een nieuwe stap zijn om situaties in het ruimtelijk vlak en in de concrete werkelijkheid te beschrijven en te duiden. Valéry schrijft:

Ich sehe den »modernen Menschen« mit einer Idee von sich und der Welt einhergehen, die nicht länger eine bestimmte Idee ist. – Er kann nicht mehr ohne eine Vielzahl von Ideen auskommen; ohne diese Vielfalt widerstreitender Sichtweisen konnte er schwerlich leben; es ist ihm unmöglich geworden, ein Mensch mit einem einzigen Gesichtspunkt zu sein und tatsächlich einer einzigen Sprache, einer einzigen Nation, einer einzigen Konfession, einer einzigen Physik anzugehören.

Dies sowohl infolge seiner Lebensweise als aufgrund der gegenseitigen Durchdringung der verschiedenen Losungen.

Außerdem büßen die Ideen, selbst die grundlegenden, den Wesenscharakter allmählich ein und nehmen den Charakter von Werkzeugen an.

Paul Valéry, Pag. 25-26

Het begrip ruimte en de samenstellingen met dit begrip kunnen misschien helpen om de nieuwe situatie te verkennen waarin we langzamerhand terecht komen door de mogelijkheden van een virtuele werkelijkheid. Wie weet krijgen we zo nog nieuwe inzichten.

John Hacking

7 februari 2020

Bron:

Valery, Paul, Windstriche. Aufzeichnungen und Aphorismen. Aus dem Französischen von Bernhard Bösenstein, Hans Staub und Peter Szondi, Frankfurt am Main 2017, (Suhrkamp)

Foucault, M., Die Heterotopien. Der utopischen Körper. Zwei Radiovorträge,Frankfurt am Main 2005 (Suhrkamp Verlag)

https://foucault.info/documents/heterotopia/foucault.heteroTopia.en/

Een gedachte over “Topos en topologie

  1. De tegenstrijdigheid in ons eigen wezen is geen teken van zwakte, maar deze tegenstellingen in ons ‘besturen’ vraagt enige sterkte (ook volhouden genoemd, perseverare in het latijn), een ouderwets begrip. Je kunt er dan ook verschillende werkwijzes op toepassen, van het speelse tot het bewuste, zoals het uitbundige en het stille heel verwant kunnen zijn. Zelfs het grappige kan voor tranen zorgen.

    Like

Reacties zijn gesloten.