lm Gewitter der Rosen
Wohin wir uns wenden im Gewitter der Rosen,
ist die Nacht von Dornen erhellt, und der Donner
des Laubs, das so leise war in den Büschen,
folgt uns jetzt auf dem Fuss.
Ingeborg Bachmann
“Ingeborg Bachmanns diepste overtuiging was dat het fascistische geweld na de Tweede Wereldoorlog niet is opgehouden, maar ‘ondergronds’ wordt voortgezet, en dan met name in de verhouding tussen de seksen, de klassen en tussen witte en niet-witte mensen.”
Dit schrijft Joke J. Hermsen in de Groene Amsterdammer nr.30 van 22 juli 2026: https://www.groene.nl/artikel/het-was-moord.
We zien het. voortdurend gebeuren: feminicide, gendergerelateerde moord, racisme, aanslagen op individuen, op bevolkingsgroepen, op mensen die als vreemdelingen worden beschouwd, op vluchtelingen. Protestdemonstraties tegen asielzoekers in de gemeenten waar een asielzoekerscentrum moet komen, en nu actueel, het bekladden van huizen van voorstanders van een humane opvang. Waar ligt de grens? Humaan gedrag is ver te zoeken – menselijkheid en tolerantie komen steeds minder vaak voor in het woordenboek van de tegenstanders van opvang van asielzoekers. Praten helpt niet want de meningen liggen vast en men is overtuigd van het eigen gelijk. Bachmann noemt dat facisme, fascistoïde gedrag. In een van haar gedichten laat ze zien dat na 1945 niet zoveel veranderd is in Duitsland en in het Oostenrijk van haar jeugd:
Die gestundete Zeit
Es kommen härtere Tage.
Die auf Widerruf gestundete Zeit
wird sichtbar am Horizont.
Bald mußt du den Schuh schnüren
und die Hunde zurückjagen in die Marschhöfe.
Denn die Eingeweide der Fische
sind kalt geworden im Wind.
Ärmlich brennt das Licht der Lupinen.
Dein Blick spurt im Nebel:
die auf Widerruf gestundete Zeit
wird sichtbar am Horizont.
Drüben versinkt dir die Geliebte im Sand,
er steigt um ihr wehendes Haar,
er fällt ihr ins Wort,
er befiehlt ihr zu schweigen,
er findet sie sterblich
und willig dem Abschied
nach jeder Umarmung.
Sieh dich nicht um.
Schnür deinen Schuh.
Jag die Hunde zurück.
Wirf die Fische ins Meer.
Lösch die Lupinen!
Es kommen härtere Tage.
Ingeborg Bachmann
De uitgestelde tijd
Er komen grimmiger dagen.
De herroepelijk uitgestelde tijd
wordt zichtbaar aan de horizon.
Straks moet je aanrijgen je schoen
en de honden terugjagen naar de marshoeves.
Want de ingewanden der vissen
zijn koud geworden in de wind.
Armelijk brandt het licht van de lupines.
Je blik trekt sporen in de mist:
de herroepelijk uitgestelde tijd
wordt zichtbaar aan de horizon.
Ginds zakt je geliefde weg in het zand,
het stijgt om haar waaiende haren,
het valt haar in de rede,
het legt haar het zwijgen op,
het bevindt haar sterfelijk
en tot afscheid bereid
na elke omhelzing.
Kijk niet om.
Rijg je schoen aan.
Jaag de honden terug.
Gooi de vissen in zee.
Doof de lupines!
Er komen grimmiger dagen.
Ingeborg Bachmann
Vertaling Anneke Brassinga
Rainer Mühlhoff beschrijft hoe het fascisme zich manifesteert in onze tijd. Hij beschrijft de samenhang ervan met de toekomstvisioenen en ideeën van de techbro’s die al hun kaarten hebben gezet op de toepassing van AI (kunstmatige intelligentie). Hij geeft een beschrijving van de kenmerken van deze vorm van facisme. In het Nederlands vertaald (Google) luidt de tekst:
In deze context is het daarom nuttig om het fascisme te beschrijven en te identificeren aan de hand van drie kernkenmerken die de wisselwerking tussen politiek gedrag en legitimatie door middel van technologische ideologieën onthullen:
1.een fundamentele afwijzing van een cultuur van debat, kritiek en democratische principes, inclusief Verlichtingsidealen zoals gelijkheid, vrijheid, de bescherming van minderheden en gedeelde welvaart; 2. een persoonlijke neiging tot het gebruik van onmenselijk geweld en de vernedering van anderen als politiek instrument; dit geweld, vooral wanneer het als spektakel wordt opgevoerd, wordt ervaren als een cathartische ontlading of collectieve uiting van agressie, voortkomend uit een aanhoudend gevoel dat een sociale strijd om concurrentie en zelfbeschikking altijd en onvermijdelijk aanwezig is; en 3. de verheerlijking van moderne technologie als methode voor het (her)organiseren van de sociale orde en staatsprocedures. Processen van classificatie, sortering en gedragsvoorspelling worden daardoor genaturaliseerd als objectief en noodzakelijk. Technologische systemen worden infrastructuren van zelfversterkende sociale selectie, die hiërarchieën creëren en stabiliseren, en zo de behoefte weerspiegelen om zichzelf en anderen te ontmenselijken.
Rainer Mühlhoff, Künstliche Intelligenz und der neue Faschismus, pag. 144
De toepassing van kunstmatige intelligentie (AI en de afgeleiden AGI enASI daarvan) heeft meerdere kanten. Maar kenmerkend in elke vorm is het streven naar beheersing, naar het willen voorkomen van het toeval, datgene wat de samenleving en de werkelijkheid in de ogen van de techneuten en politici onbeheersbaar maakt. Daarom zet men een middel in dat bouwt op waarschijnlijkheden: de grote verzamelingen data bieden de mogelijkheid om de samenleving te lezen, om (on)waarschijnlijke ontwikkelingen op het spoor te komen, om zo goed te kunnen voorspellen en om de eigen (voor)oordelen bevestigd te zien. Want de algoritmen weerspiegelen de visie van de makers en degenen die gebruik maken van de toepassingen. Stellen dat de uitkomsten van algoritmen objectieve verzamelingen zijn van ontwikkelingen en trends liegt. Elk algoritme is ontworpen met een doel, de functie ervan dient degene die het ontwerpt of laat ontwerpen. Opeens worden er nieuwe verbanden ontdekt in die brei van data, maar degene die daar aandacht aan schenkt heeft er een bedoeling mee en geeft er betekenis aan. Zonder die aandacht aan deze ‘nieuwe’ verbanden die slechts waarschijnlijkheden beschrijven (geen feiten – geen deductie – geen zekerheid) zouden ze waarschijnlijk nauwelijks opvallen want er zijn zoveel correlaties in de data en zoveel gradaties dat het voor een mens nauwelijks haalbaar is daar echte conclusies uit te trekken die hout snijden. Ook daar is AI weer een goed instrument om deze verbanden te ontdekken. Maar ook AI wordt aangestuurd door mensen en mensen zijn nooit onbevooroordeeld. Mensen met al hun eigenschappen, de goede en de slechte, kleuren de toepassingen en het lezen van de uitkomsten. Als AI wordt ingezet om mensen te volgen, hun gedrag vast te leggen, hun uitspraken te controleren, naast alle andere mogelijkheden van oorlogvoering, vernietiging en wat al niet meer, dan komt dat omdat mensen hiertoe de aanzet geven. Macht willen uitoefenen via AI over anderen kun je gerust een vorm van fascisme noemen. Ingeborg Bachmann verwoordt haar twijfel en haar angst voor dit facisme in haar gedichten. Er is nauwelijks iets veranderd na de nederlaag van de nazi’s.
Früher Mittag
Still grünt die Linde im eröffneten Sommer,
weit aus den Städten gerückt, flirrt
der mattglänzende Tagmond. Schon ist Mittag,
schon regt sich im Brunnen der Strahl,
schon hebt sich unter den Scherben
des Märchenvogels geschundener Flügel,
und die vom Steinwurf entstellte Hand
sinkt uns erwachende Korn.
Wo Deutschlands Himmel die Erde schwärzt,
sucht sein enthaupteter Engel ein Grab für den Haß
und reicht dir die Schüssel des Herzens.
Eine Handvoll Schmerz verliert sich über den Hügel.
Sieben Jahre später
fällt es dir wieder ein,
am Brunnen vor dem Tore,
blick nicht zu tief hinein,
die Augen gehen dir über.
Sieben Jahre später,
in einem Totenhaus,
trinken die Henker von gestern
den goldenen Becher aus.
Die Augen täten dir sinken.
Schon ist Mittag in der Asche
krümmt sich das Eisen, auf den Dorn
ist die Fahne gehißt, und auf den Felsen
uralten Traums bleibt fortan
der Adler geschmiedet.
Nur die Hoffnung kauert erblindet im Licht.
Lös ihr Fessel. führ sie
die Halde herab, leg ihr
die Hand auf das Aug, daß sie
kein Schatten versengt!
Wo Deutschlands Erde den Himmel schwärzt,
sucht die Wolke nach Worten und füllt den Krater mit Schweigen,
eh sie der Sommer im schütteren Regen vernimmt.
Das Unsägliche geht, leise gesagt,
übers Land:
schon ist Mittag.
Ingeborg Bachmann
“De beulen van gisteren drinken hun gouden bekers uit”. In nieuwe jasjes, met nieuwe functies, spelen ze voor president, zetten ze andere landen onder druk om. hun eigen beurs te spekken. Geen middel wordt onbenut gelaten. En de grote bazen van de tech-industrie profiteren volop mee. Het fascisme in hun handelen en denken treedt aan de oppervlakte want ze accepteren geen tegenstand, geen kritiek en geen democratische inspraak. Ze pikken hun ideeën van science fiction auteurs en doen alsof ze het zelf hebben bedacht. Zo worden ze als visionair versleten terwijl het ordinaire hebzuchtige autoritaire dieven zijn.
Zo beschrijft Ali Rıza Taşkale in een artikel op Aeon hoe Techgiganten hun ideeën promoten die grotendeels ontleend zijn aan science fiction in
https://aeon.co/essays/silicon-valley-has-a-science-fiction-problem. Ze schrijft het volgende (vertaald uit het Engels met Google):
“Het is de triomf van het speculatieve sciencefictionscenario boven menselijke solidariteit: waarom de wereld waarin we leven repareren als we miljarden kunnen uitgeven om een robotopstand te voorkomen die alleen in onze verbeelding bestaat? Door beleidsdebatten te sturen naar verregaande catastrofale scenario’s – moordende robots, op hol geslagen AI, existentiële risico’s – leidt de industrie de aandacht af van het reguleren van de systemen die nu al schade aanrichten: algoritmische vooringenomenheid bij werving en selectie, raciale ongelijkheden in gezichtsherkenning, platformversterking van extremisme. Altman beschreef de ontwikkeling van AI als het kijken naar ‘de wetenschappers die in 1945 de atoomproeven van het Manhattanproject bekeken’, en erkende dat ‘waanzinnige sciencefictiontechnologie werkelijkheid wordt’. De analogie is wellicht treffender dan hij bedoelt.”
Het fascisme is een verhaal – een ‘never ending story’ als je de adepten van deze leer mag geloven. Macht voor enkelen en slavernij voor velen. In naam van het volk de maatschappij manipuleren, mensen onderdrukken, tegenstanders uitmoorden, en rijk worden, onmetelijk rijk. Het zijn het walgelijkste soort mensen, zij die niets van de geschiedenis hebben geleerd. Zij dit dat genocidale verleden ophemelen en de moordenaars tot voorbeeld nemen. En af ten toe zelf naar de wapens grijpen om de daad bij het woord te voegen zoals recente aanslagen laten zien. Die in principe voortzetten wat eeuwen aan genocide en moord hebben opgeleverd: de dood van miljarden. Ali Rıza Taşkale concludeert dan ook:
“Als de toekomst uit verhalen wordt opgebouwd, is het onze taak ervoor te zorgen dat die verhalen de mensen waardig zijn die erin zullen leven. Dat betekent dat we de selectieve inzet van sciencefiction als politieke tactiek moeten erkennen – de gemilitariseerde drone en het geprivatiseerde stadsbestuur niet moeten zien als neutrale instrumenten, maar als concrete uitingen van specifieke, beperkte verhalen over macht. Het betekent dat we verantwoording moeten eisen, niet aan zorgvuldig samengestelde fantasieën uit een literair verleden, maar aan de pluralistische behoeften van het heden. Het betekent dat we ons moeten afvragen: wiens toekomst wordt er gebouwd? Wie profiteert ervan? Wie betaalt de prijs? Wat is er achtergebleven na de plundering?
De toekomst is geen glanzende façade. Ze is rommeliger, complexer en altijd afhankelijk van het diverse, lokale leven dat er nu in plaatsvindt. Het is onze taak om te stoppen met figuranten te zijn in andermans scenario en te beginnen met het schrijven – en bouwen – van onze eigen toekomst.”
De filosoof Ernst Cassirer schreef in de vorige eeuw over het dualisme dat een wel erg gemakkelijke manier is om naar de samenleving te kijken. Een dualisme dat zijn wortels heeft in het religieuze en het mythische denken. Hij schrijft:
Ook nu weer valt datgene wat het religieuze bewustzijn als ‘wereld’ aanmerkt, uiteen in twee duidelijk onderscheiden en tegengestelde helften: de klasse der uitverkorenen staat tegenover de ‘massa perditionis’. Wanneer we de vorm bestuderen die de religieuze beleving aanneemt bij Augustinus en Luther, bij Calvijn, bij Jansenius en Pascal, dan zien we inderdaad dat de uitverkiezing bij geen van hen allen enkel een theologisch dogma is, maar juist het specifieke gezichtspunt, de fundamentele religieuze categorie is van waaruit ze de gehele wereld beschouwen.
Ernst Cassirer, De begripsvorming in het mythisch denken, pag. 172
De wereld verdeeld in goeden en kwaden, in hen die mogen blijven en hen die dienen te verdwijnen. Dat is een van de grondideeën uit tal van religieuze systemen. Ethiek als basis en daarbij selectie van de goeden (verlossing) en straf voor de kwaden. Uiteindelijk, want zover is het nog niet. Pas op het einde der tijden, als God een einde maakt aan de menselijke geschiedenis door in te grijpen, zullen we dat gaan meemaken. De verlossing van de een is een verdoeming van de ander. Niet iedereen kan gered worden. En dat hebben ze aan zichzelf te danken, zo de leer die sommige theologen / voorgangers preken. Een visie die door veel conservatieve christenen in de VS en elders wordt beaamd en verwoord. De apocalyps is nabij. Er wordt zelfs hevig naar verlangd. De ‘Massa perditionis’ is ook een ‘Massa damnata’, het verderfelijke volk, het volk dat verdorven is, is gedoemd, het is bestemd om te verdwijnen. En de getrouwen zullen zomaar in de hemel verdwijnen.
In een seculier jasje zonder de religieuze poespas past het perfect in het plaatje van de fascisten. Zij omhelzen dan ook van harte dit dualistisch denken, alsof er geen andere verhalen, geen andere alternatieven mogelijk zijn, dan het recht van de sterkste en een leven vol geweld en heerszucht. Het is aan ons om een alternatief voor te leven en te verdedigen. Anders wacht ons niets anders dan slavernij en uiteindelijk een smadelijke dood. Een dergelijke wereld vol dualistisch geweld is de mens onwaardig en ook de komende generaties gun je geen hel op aarde. Daarom moeten we stoppen met figuranten te zijn in andermans scenario, en zeker dat in het scenario van de machtswellustelingen.
Alle Tage
Der Krieg wird nicht mehr erklärt,
sondern fortgesetzt. Das Unerhörte
ist alltäglich geworden. Der Held
bleibt den Kämpfen fern. Der Schwache
ist in die Feuerzonen gerückt.
Die Uniform des Tages ist die Geduld,
die Auszeichnung der armselige Stern
der Hoffnung über dem Herzen.
Er wird verliehen,
wenn nichts mehr geschieht,
wenn das Trommelfeuer verstummt,
wenn der Feind unsichtbar geworden ist
und der Schatten ewiger Rüstung
den Himmel bedeckt.
Er wird verliehen
für die Flucht von den Fahnen,
für die Tapferkeit vor dem Freund,
für den Verrat unwürdiger Geheimnisse
und die Nichtachtung
jeglichen Befehls.
Ingeborg Bachmann
Alle dagen
De oorlog wordt niet meer verklaard,
maar voortgezet. Het ongehoorde
is alledaags geworden. De held
blijft uit de gevechten weg. De zwakke
is naar de vuurlinies opgerukt.
Het uniform van de dag is het geduld,
het ereteken de armzalige ster
van de hoop boven het hart.
Het wordt verleend
als er niets meer gebeurt,
als het trommelvuur verstomt,
als de vijand onzichtbaar is geworden
en de schaduw van eeuwige bewapening
de hemel bedekt.
Het wordt verleend
voor de desertie,
voor de dapperheid tegenover de vriend,
voor het verraden van onwaardige geheimen
en het in de wind slaan
van om het even welk bevel.
Ingeborg Bachmann
vertaald door Anneke Brassinga
John Hacking 1 augustus 2026
bronnen:
https://www.groene.nl/artikel/het-was-moord.
Mühlhoff, Rainer, Künstliche Intelligenz und der neue Faschismus, Stuttgart 2026,
Cassirer, Ernst, Taal en mythe gevolgd door De begripsvorming in het mythische denken, Vertaling Stephan van Erp, Huub Stegeman. Inleiding Stephan van Erp, Jean Pierre Wils, Amsterdam 2008 (Boom)
https://aeon.co/essays/silicon-valley-has-a-science-fiction-problem
zie ook de politieke analyses in: Membe, Achille, Politik der Feindschaft. Aus dem Französischen von Michael Bischoff, Berlin 2025, (Suhrkamp)
betekenisgeving & levenshorizon 