2.3 De vervulde ruimte in het denken
Bewustzijn is niet hetzelfde als denken: de acten van het bewustzijn hebben met de zintuigelijke ervaring gemeen dat ze ‘intentioneel”, en dus cognitieve acten zijn. Het denkende ego daarentegen denkt niet iets, maar denkt over iets na, en deze act is dialectisch: hij voltrekt zich in de vorm van een stille dialoog. Zonder bewustzijn in de zin van zelf-besef zou het denken niet mogelijk zijn. In zijn nooit-eindigend proces verleent het denken werkelijkheid aan het verschil dat als een bruut feit (factum brutum) in het bewustzijn gegeven is; alleen in deze gehumaniseerde vorm wordt het bewustzijn het unieke kenmerk van een wezen, dat god noch dier is, maar mens1
Hannah Arendt
Er is ook een denken dat de hypothese God en de mogelijkheid van een transcendente ervaring verwerpt. In de wereld als heterotopie is er geen plaats voor de “totaal Andere” (Duits: ‘Ganz Andere’). De mens is autonoom en heeft deze gedachtensprong niet nodig – zo stelt men – want de wetenschap heeft alles in huis om de wereld te bestuderen en te kennen. De wereld is als het ware een “open boek”, waarheid is hier on-verborgenheid. Er is geen achter, boven, of meta van de fysica. Je krijgt wat je ziet, je ontvangt wat je waarneemt. Maar dat is niet helemaal waar. Ook al zijn onze zintuigen maatgevend voor datgene wat er in het verstand van de mens wordt opgemerkt en gecombineerd – waarnemingen en hun verbanden – conclusies op basis van metingen – objectief en controleerbaar, herhaalbaar en intersubjectief uitwisselbaar, zonder apparatuur zouden wij niet kunnen doen wat we nu doen. Techniek zit als het ware ingebakken in de wijze waarop wij omgaan met de wereld en de werkelijkheid die zich hier openbaart. Techniek is verlengstuk geworden van ons lichaam en ons verstand. De greep naar de macht over de wereld is absoluut en daar past geen bovennatuurlijke waarheid in. Maar het is een vorm van manipulatie, de wereld naar onze hand zetten, die reductionistisch te werk gaat. Een groot deel van ons vermogen om te kennen wordt als het ware buitenspel gezet omdat het begrippenkader ontbreekt en omdat de inhoud van deze ervaringen zich onttrekt aan het spel van de wetenschappelijke bestudering. Deze zijn a-topisch, zij hebben geen plaats in het wetenschappelijk discours. Maar zoals God niet samenvalt met de fysica, valt de wereld niet samen met de logica en de mens niet samen met zijn ethos.22 Met andere woorden bevat de wereld zaken die de logica van het redeneren en de logica van de wiskundige vergelijkingen ver te boven gaat. Sommige neurowetenschappers die momenteel in het middelpunt van de belangstelling staan kunnen dan wel beweren dat het bewustzijn een product is van ons onafhankelijk brein en dus ook het beeld dat wij van de wereld hebben, maar daar valt het beeld dat wij van het brein hebben ook onder. Daarmee is de cirkel rond en is toch niet verklaard waar het bewustzijn vandaan komt.3 De zin van het leven, waarom er leven is, waartoe we zouden moeten leven, het zijn allemaal vragen waar de wetenschap in de empirisch kritische gedaante geen antwoord op heeft. Dus vallen deze terreinen per definitie buiten de wetenschap en de psychologie die aan de zijlijn nog wil aanhaken bij deze wetenschap ziet zich genoodzaakt begrippen als ziel en psyche, intuïtie en bewustzijn buiten haar onderzoeksveld te houden want er is op dit terrein weinig wetenschappelijk resultaat te boeken dat de kritiek van de hard-core wetenschappers kan doorstaan.4
Ohne titel
das dachfenster war mittler
zwischen seele und himmel
und der blick ringsum ohne die tüpfelchen augen
störte das kindliche gedächtnis
wie eine goldgelbe weibliche wand
zwischen uns und der welt
und so wurden
durch die ohnmacht des denkens
die im vierten sommer erblickten
schatten der hände
von wesen jenseits der schlucht
fixiert5
Gennadij Ajgi
In het denken dat vol is van zichzelf en dat God een overbodige hypothese vindt is God een a-Theos, een niet God, een God die niets is omdat er in de ruimte van de wereld geen plaats voor hem is. Argumenten voor dit a-theïsme zijn er altijd al geweest en André Compte-Sponville, die zichzelf tot atheïsten rekent somt ze op. Empirisch valt niet te bewijzen dat God wel of dat God niet bestaat. God kan niet worden bewezen en dat is voor velen al genoeg argument om atheïst te zijn. Compte-Sponville ontkent niet het bestaan van geheimen, want dat zou een vorm van sciëntisme zijn, in zijn ogen een vorm van domheid en blindheid, want zelfs als wij zonder de hypothese God alles in het universum zouden kunnen verklaren, zouden we het universum zelf niet kunnen verklaren. “Wat overblijft, (zo zegt hij), is oordelen, handelen, liefhebben, leven, waar de wetenschap niks deugt.”6 In God geloven vermenigvuldigt het geheim van de wereld niet, maar geeft het een andere naam en maakt daarvan een instantie die men kan aanbidden, waar men een relatie mee kan onderhouden, kortom waar men een religie op kan baseren. Het zijn benamingen voor God waarbij menselijke kenmerken worden toegepast op God, maar die het fenomeen God zelf niet verklaren. Zijn tweede argument tegen God is dan ook de twijfel aan deze benoembaarheid van het geheim via de naam God of de transcendente werkelijkheid van een God.
Een ander argument tegen God is het feit dat de wereld ook het kwade kent, het boze en het onmenselijk wrede. Is het lijden en de vernietiging van de wereld en de mensen, de dieren en de planten, deel van een plan Gods? De heerlijkheid Gods valt hier niet mee te verenigen, en eigenschappen van God als almachtige, goede en barmhartige God stuiten hier op een muur van onbegrip. De theodicee heeft voor eens en voor altijd afgedaan. De atheïst walgt van het narcisme van de gelovigen die de wereld met alles erop en eraan toeschrijven aan God en die als kinderen van God de taak hebben om deze wereld te verlossen. De menselijke geschiedenis doet verslag van deze heldendaden ter redding van de wereld: inquisitie, brandstapels, rücksichtslose vernietiging van mensenlevens, en dat al eeuwenlang in naam van God. Atheïsme is meer dan een rationele afwijzing. Het is de vleesgeworden afkeer van het verlangen naar een God die niet in staat is gebleken om waar te maken wat hij zelf heeft beloofd. En zelfs dat verlangen naar een God – als optie – als positieve mogelijkheid – wordt afgezworen.7 De mens staat alleen, zonder God. De wereld bevat niks goddelijks en zal dat ook nooit bevatten. In de ruimte van het denken is er voor God bij de atheïst geen plaats.
Du sollst dir aus Gott nicht machen
Es ist ein Vergnügen, über Gott zu sprechen,
wenn man nicht an ihn glaubt, aber daran –
das er zuhört.
Der stolze Atheist:
Wehe, wenn man seine Gottesentfernung
gering schätzt.
Frömmlerisch – theoviel.
Der Aufgeklärte empfindet weniger Ehrfurcht
im Angesicht Gottes, als vor den vielen Büchern,
die ihm den Rücken kehren.
Der Metaphysiker – Vorläufer seines Nachlebens.
Ein totes Leben muss auch seinen toten Gott haben8
Elazar Benyoëts
De omgekeerde positie neemt de theocraat in: hij is ervan overtuigd dat hij de opdracht heeft om de wereld te veroveren in naam van God. Er moet een Godsstaat worden gevestigd, een theotopie waar God alles en iedereen bestuurt. De wereld als heterotopie moet een theotopie worden die voor allen geldt. Alleen Godswet geldt, alleen zijn gebod en allen moeten daarvan worden overtuigd. Desnoods met geweld. Bijna elke religie kent zulke radicale stromingen. Zij die zich niet laten overtuigen of bekeren wacht het lot van de verdoemenis, zij maken deel uit van de Augustijnse massa damnata9, waarmee het grootste deel van de (christelijke) hel wordt bevolkt: de ketters, de ongelovigen, de afvalligen, de heidenen. Een beeld dat ook bij Mohammed terugkeert en die ook nog vermeldt dat het grootse deel bestaat uit vrouwen.10
Het rijk Gods als ultiem einddoel van de gelovigen, waarvoor alles opzij moet worden gezet, waarvoor de eigen dood wenselijk is, want dan word je als religieuze fanaat een martelaar, met dito beloning in het paradijs. Dat is wat nu ook de klok slaat in radicale islamitische stromingen die de Islam verheerlijken als hoogste goed en die overal ter wereld de sharia willen invoeren. Dit kun je islamisme noemen, een wijze van beschouwen en van handelen overeenkomstig de geïnterpreteerde denkbeelden op basis van de koran. De wereld is ingedeeld in gelovigen en niet-gelovigen. Dat is voor velen een helder beeld en dat geeft duidelijkheid aan allen die nog zouden twijfelen. Maar wie tot de gelovigen behoort, wie tot de echte en waarachtige gelovigen behoort blijft onopgehelderd. De interpretaties verschillen nogal van de passages in de koran en de gelovige overlevering (Hadith). Er is geen eenduidigheid en er zijn tal van scholen met eigen invullingen en eigen accenten. De koran zelf is een voorbeeld van elkaar soms tegensprekende of soms twijfelachtige passages waar de geleerden de handen vol aan hebben. De overlevering van de koran is, net als andere religieuze geschriften, een proces in de tijd geweest.11 Reeds na de dood van Mohammed, die ondanks zijn 11 vrouwen, geen nakomelingen naliet, brak de strijd los tussen sunnieten en shiieten om de erfopvolging. En die eeuwenlange strijd is niet bepaald een voorbeeld voor de moslimgelovigen die streven naar eenheid van alle moslims. Mohammed heeft voorspeld dat de moslims zich na zijn dood in 72 sekten zouden opsplitsen en eentje zou daarvan maar de ware zijn. De 71 anderen zouden eindigen in de hel. Deze ene ware werd de geredde sekte genoemd, maar volgens Hamed Abdel-Samad, die een analyse geeft van de hedendaagse facistische tendenzen binnen de huidige Islam, noemen alle sektes zich de ware en zien ze de anderen als ongelovig. Hier ligt volgens hem de oorsprong voor de haat tussen sunnieten en shiieten, een hevige haat ook ten aanzien van de Ahmadiyya, de Soefi’s en de Alevieten. En binnen de sunnieten is er haat onderling tussen de verschillende groepen en rechtsscholen die zich hebben afgesplitst zoals de Salafisten, Moslimbroeders, Hanafieten, Asharieten, Malikieten, Schafieten.12
Die Sprache, in der wir uns verständigen,
verändert sich von Wort zu Wort,
auch der Logos ist heute ein anderer.
Kein Sinn hält uns fest, da uns jedes Wort
etwas bedeutet oder nicht.13
Elazar Benyoëts
Kortom de claim op de waarheid in naam van God, de onderlinge verdeeldheid, ook in het christendom en in andere religies, (het elkaar te vuur en zwaard bestrijden) plus het dictatoriaal gedrag van veel religieuze leiders in de geschiedenis, is voor velen het beste argument om atheïst te worden. En daar kan ik hen geen ongelijk in geven. De dagelijkse praktijk in veel islamitische landen is op dit moment er een van onderdrukking van de andersdenkenden, met name de atheïsten, of zij die zich bekeerd hebben tot het christendom of een andere religie, tot aan steniging aan toe, omdat deze houding de grootste bedreiging vormt voor de theocraat. Ze zaagt aan de de poten van zijn stoel, want zijn macht wordt ermee ondergraven. Hiermee wordt zichtbaar dat hybris, menselijke hoogmoed en eigenwaan de gestalte hebben aangenomen van vroomheid en gepraktiseerd geloof. De theocraat is op de stoel van God gaan zitten en wil de wereld in zijn naam regeren.14 En dat alles op basis van interpretatie van teksten.
Het geloof in de almacht van de tekst, het onfeilbare van de eigen interpretatie, het geloof in de traditie die deze teksten onveranderd door heeft gegeven, het geloof in de inspiratie van deze teksten, rechtstreeks uit de hemel, het ontkennen van elke tekstkritische ontwikkeling, het ontbreken van elke hermeneutiek en elk hermeneutisch bewustzijn, leiden ertoe dat de lezers de teksten gebruiken voor eigen gewin. De teksten ondersteunen hun wereldbeeld, de teksten zijn het argument en de basis voor hun denken en handelen, en aangezien ze rechtstreeks van God komen, en dat bemiddeling door interpretatie, niets afdoet aan de waarheid ervan, leidt dat ertoe dat men zich gerechtvaardigd voelt om stromen van bloed te laten vloeien van andersdenkenden. Dat is net als sciëntisme, het blinde geloof in de wetenschap, een blindheid die nu God op de troon zet en die denkt te moeten spreken en handelen namens God. In beide voorbeelden is de ruimte van het denken volledig opgevuld. De heterotopie die de wereld is, is ontdaan van zijn vreemdheid. Zij komt meer en meer in de greep van de wetenschap of van het Godsrijk. Het lijkt misschien dat God in de wereld van de theocratie alle krediet krijgt, maar in feite is hij een speelbal in de handen van de interpretatoren en de religieuze leiders. In feite wordt een religie, die van zijn aanhangers vraagt om zichzelf op te offeren voor een hoger doel, zo een doodsmachine. De dood staat aan het einde van het proces en niet het leven. Ik vermoed dat dit geen duur zal hebben, ondanks de kracht van het fanatisme dat terreur zaait en dat als wapen ziet om de dood te verspreiden, dat het leven zal overleven.15
Die gewählte Freiheit –
die auserwählte Einsamkeit
Der Moslem pilgert nach Mekka,
der Katholik nach Rom,
der Jude nach Auschwitz
Verhängnis – Zusammenhang16
Elazar Benyoëts
Dit is een deel uit mijn essay: God in de kosmos. Het hele essay is te lezen (eventueel te koop) (en te downloaden) op:
Noten:
1 Ibid., p. 238
2 Vergelijk Rosenzweig, Ibid, p. 14-15
3 Vergelijk Strasser, Peter, Die Welt als Schöpfung betrachtet. Eine stille Subversion, Paderborn 2015 (Wilhelm Fink), p. 25 “In exklusiv naturalistischer, empirisch-theoretischer Perspektivierung begreifen wir uns hingegen, die Perspektive logisch konsequent eingenommen und durchgehalten, als genetisch programmierte Organismen mit subjektivem Innenleben. Indem wir jedoch diese Perspektive absolut setzen, geraten wir zugleich in eine eigentümliche Schleife. Wir irren dann – so möchte ich sagen, indem ich das Bild von der Platonischen Höhle labyrinthisch erweitere – in einem weitverzweigten zerebralen Zirkel herum. Das vom Bewusstsein unabhängige Gehirn erzeugt das Bewusstsein und damit auch ein vom Bewusstsein abhängiges Bild der Welt, dessen Teil das Gehirn selbst ist. Damit schliesst sich der Zirkel, wie komplex das Universum neuronaler Netze und Verzweigungen auch sein mag.”
4 Vergelijk in deze Rosenstock-Huessy, Eugen, De taal van de ziel,Vught 2014 (Skandalon), p. 46
5 Ajgi, o.c. p. 61
6 Vergelijk Compte-Sponville, André, Glück ist das Ziel, Philosophie der Weg, Zürich 2010, (Diogenes), p. 113-114 “Szientismus ist Wissenschaftsreligion: Er is nicht das Wesen des Atheismus, Materialismus oder Rationalismus, sondern deren dogmatische und religiöse Versteinerung. Sagen wir, es ist de Religion der Ungläubigen: Dieses Freidenkertum ist fast immer das Gegenteil eines freien Denkens!”
7 Vergelijk Ibid., p. 119-122
8 Ibid., p. 230
9 Vergelijk Strasser, Ibid., p. 79-80 over het religieuze fanatisme
10 Vergelijk Abdel-Samad, Hamed, Der islamische Fascismus. Eine Analyse, München 20165 (Droemer) p. 134. Zie ook de beschrijving van de dag des oordeels op: https://nl.wikipedia.org/wiki/Qiyamah en https://nl.wikipedia.org/wiki/Soera_De_Onoverkomelijke_Gebeurtenis
11 Vergelijk https://nl.wikipedia.org/wiki/Koran. Op Internet zijn alle details en beschrijvingen te vinden ook met betrekking tot de Hadith, de gelovige overlevering. De hoeveelheid aan interpretaties levert een diffuus beeld op.
12 Ibid., p. 211-212
13 Benyoëts, Die Eselin, o.c. p. 15
14 Vergelijk Ibid., p. 163 ev. waar Abdel-Samad vijf voorbeelden geeft van moslims die atheïst zijn geworden door de praktijken die in hun landen plaatsvonden.
15 Vergelijk, Ibid., p. 208-209 waar de auteur de ontwikkelingen in Duitsland en Japan na Wereldoorlog Twee vergelijkt (met name het besef dat ze het zelf hebben gedaan en dus ook gefaald hebben) met de ontwikkelingen binnen islamitische stromingen waar de schuld voor alle misére nooit bij zichzelf wordt gezocht maar altijd in het Westen of waar de vijand ook mag wonen.
16 Benyoëts, Sandkronen, o.c. p. 140
betekenisgeving & levenshorizon 